Düşüncə Eksperimentləri
Fəlsəfənin ən məşhur 21 paradoksu və düşüncə eksperimenti. Hər birində öz mövqeyini seç.
Nəticə tapılmadı
Ssenari
İdarəolunmaz bir tramvay relslərdəki beş işçiyə doğru sürətlə gedir. Sən bir qolu çəkərək tramvayı digər relsə yönləndirə bilərsən, lakin o relsdə 1 nəfər var. Qolu çəksən 1 nəfər öləcək, çəkməsən 5 nəfər. Qolu çəkirsənmi?
Niyə Vacibdir?
Filippa Fut tərəfindən yaradılan bu dilemma utilitarizm (nəticəyə bax, ən çox insanı xilas et) ilə deontologiya (hərəkətin özünə bax, birini aktiv şəkildə öldürmək həmişə yanlışdır) arasındakı fundamental əxlaqi ziddiyyəti ortaya qoyur.
Sən olsan nə edərdin?
Ssenari
Qəhrəman Teseusun gəmisi limanda saxlanılır. İllər keçdikcə taxtalar çürüyür və onları yeniləri ilə dəvəz edirlər. Sonda gəminin heç bir orijinal parçası qalmır. Bu gəmi hələ də 'Teseusun Gəmisi'dirmi? Əgər kimsə o çürük taxtaları yığıb eyni gəmini yenidən qursa, əsl gəmi hansıdır?
Niyə Vacibdir?
İdentiklik (kimlik) probleminin ürəyidir. Əgər insan bədənindəki bütün hüceyrələr hər 7 ildən bir tamamilə yenilənirsə, sən hələ də 'sən'sənmi? İdentiklik maddədədir, yoxsa formada/ruhdadır?
Sən olsan nə edərdin?
Ssenari
İnsanlar doğulduqları gündən bir mağarada zəncirləniblər, yalnız qarşıdakı divarı görürlər. Arxalarında atəş yanır və oradan keçən əşyaların kölgələri divara düşür. Məhbuslar bu kölgələri mütləq reallıq sanırlar. Onlardan biri azad edilsə və mağaradan çölə (əsl reallığa) çıxsa, geri qayıtdıqda digərlərini buna inandıra bilərmi?
Niyə Vacibdir?
Bizi əhatə edən maddi dünyanın (Matrix-in) əslində bir illüziya olduğu, həqiqi reallığın ancaq fəlsəfi zəka ilə (İdealar aləmi) qavranıla biləcəyi fikrini təlqin edir.
Sən olsan nə edərdin?
Ssenari
Sən çincə bir kəlmə belə bilmirsən, amma səni bir otağa salırlar. Otaqda sənə ingiliscə yazılmış bir təlimat kitabı (alqoritm) verilir. Çöldən kimsə sənə çincə suallar uzadır, sən isə kitaba baxıb, düzgün çincə simvolları tapıb çölə ötürürsən. Çöldəki adam sənin ana dilin çincə olduğunu düşünür. Amma sən heç nə başa düşmürsən. Kompüterlər də belə deyilmi?
Niyə Vacibdir?
Con Sörl tərəfindən Türing testinə qarşı yaradılıb. Sintaksis (simvolları düzmək) Semantika (mənanı anlamaq) demək deyil. Deməli, Süni Zəka (AI) nə qədər inkişaf etsə də, əsla şüurlu ola bilməz.
Sən olsan nə edərdin?
Ssenari
Meri doğulduğu gündən yalnız ağ-qara bir otaqda yaşayıb. O, mükəmməl bir neyrobioloqdur və 'rəngin' nə olduğu (işıq dalğaları, gözün retinası, beynin fəaliyyəti) haqqında bütün fiziki biliklərə sahibdir. Bir gün Merinin otağının qapısı açılır və o, ilk dəfə qırmızı bir alma görür. Meri yeni bir şey öyrəndimi?
Niyə Vacibdir?
Fizikalizmə (hər şeyin maddə olması) vurulmuş böyük zərbədir. Əgər Meri qırmızını görəndə yeni bir şey (qualia/hiss) öyrəndisə, deməli fiziki kitabların yaza bilmədiyi, maddədən kənar bir reallıq (subyektiv təcrübə) var.
Sən olsan nə edərdin?
Ssenari
Neyropsixoloqlar sənə arzuladığın hər cür xoşbəxtlik, zövq və uğur anını yaşadacaq bir 'Təcrübə Maşını' icad ediblər. Maşına bağlandıqda beynin bunu 100% real hesab edəcək və heç vaxt maşında olduğunu bilməyəcəksən. Bütün ömrünü o maşında keçirməyə razı olardınmı?
Niyə Vacibdir?
Robert Nozik tərəfindən hedonizmə və utilitarizmə qarşı irəli sürülüb. Əgər həyatdakı tək məqsədimiz 'həzz almaq' olsaydı, hamımız tərəddüdsüz maşına bağlanardıq. Əgər rədd ediriksə, deməli, insan üçün həzzdən daha dəyərli bir şey var: Reallıq və Avtentiklik.
Sən olsan nə edərdin?
Ssenari
Yeni bir dövlət və qanunlar yaradırsan. Amma sən 'Cəhalət Pərdəsi' arxasındasan: dünyaya qadın yoxsa kişi, varlı yoxsa kasıb, şikəst yoxsa sağlam, ağ yoxsa qara dərili olaraq doğulacağını bilmirsən. Bu vəziyyətdə quldarlığı, ifrat kapitalizmi və ya bərabərliyi seçərdinmi?
Niyə Vacibdir?
Con Rolz tərəfindən irəli sürülmüş bu arqument ədaləti 'eqoizmdən' təmizləyir. Ən pis ssenaridə özünün ən zəif insan ola biləcəyini düşünən hər kəs məcburi olaraq cəmiyyətdəki ən zəifi qoruyan (ədalətli) sistemi qurmağa məcbur olur.
Sən olsan nə edərdin?
Ssenari
Bir pişik qapalı qutuya salınır. Qutunun içində radioaktiv maddə və zəhər şüşəsi var. Atomun parçalanma ehtimalı 50%-dir. Parçalansa zəhər şüşəsi qırılacaq və pişik öləcək. Sən qutunu açana qədər pişik sağdır, yoxsa ölü?
Niyə Vacibdir?
Ervin Şrödinger bu eksperimenti kvant mexanikasının Kopenhagen interpretasiyasındakı absurdluğu (obyektin eyni anda iki vəziyyətdə - superpozisiyada ola bilməsi və yalnız müşahidə ediləndə reallığın formalaşması) tənqid etmək üçün yaratmışdı.
Sən olsan nə edərdin?
Ssenari
Omelas adlı utopik şəhərdə hər kəs sonsuz sülh, xoşbəxtlik və zənginlik içində yaşayır. Lakin bu şəhərin sirri var: şəhərin altındakı qaranlıq, iyrənc bir zirzəmidə kiçik bir uşaq daim əzab və işgəncə içində saxlanmalıdır. Uşaq xilas edilsə, Omelasın bütün xoşbəxtliyi anında məhv olacaq. Sən bu şəhərdə yaşamağa davam edərdin?
Niyə Vacibdir?
Ursula Le Quinin əsərindən götürülmüş bu dilemmanın hədəfi utilitarizmdir. 'Ən böyük çoxluq üçün ən böyük xoşbəxtlik' prinsipi fərdlərin insan haqlarını tapdalamağa haqq qazandıra bilərmi?
Sən olsan nə edərdin?
Ssenari
Əgər texnologiya daim inkişaf edirsə, gələcəkdəki super-zəkalı sivilizasiyalar öz əcdadlarının (yəni bizim) mürəkkəb simulyasiyalarını yaradacaqlar. Əgər belədirsə, milyardlarla saxta (simulyasiya edilmiş) kainat və yalnız bir 'orijinal' kainat olacaq. Səncə bizim o tək 'orijinal' kainatda olma ehtimalımız nə qədərdir?
Niyə Vacibdir?
Nik Bostrom tərəfindən məşhurlaşdırılıb. Dekartın 'Şər Cin' (Evil Demon) arqumentinin rəqəmsal versiyasıdır. Əgər reallıq hesablanabiləndirsə (kodlardan ibarətdirsə), fəlsəfi olaraq bizim bir Matrisada yaşama ehtimalımız 99.9%-dir.
Sən olsan nə edərdin?
Ssenari
Təsəvvür et ki, sən əslində bədəni olmayan, laboratoriyada xüsusi qidalandırıcı maye dolu şüşə qabın içində yatan bir beyinsən. Psixopat bir alim beyninə elektrodlar bağlayaraq bütün 'reallıq' siqnallarını (toxunma, görmə, bu saytı oxuma) sənə göndərir. Əgər belədirsə, bunun saxta olduğunu necə sübut edə bilərsən?
Niyə Vacibdir?
Hilari Putnam tərəfindən inkişaf etdirilmiş ən güclü skeptik arqumentlərdən biridir. Hisslərimizin bizi aldada biləcəyini və obyektiv 'biliyin' bəlkə də tamamilə imkansız olduğunu vurğulayır.
Sən olsan nə edərdin?
Ssenari
Təsəvvür et ki, sənin bioloji və fiziki olaraq 100% eyni kopyan var. O danışır, gülür, iynə batanda 'Axx!' deyir. Lakin onun daxili dünyası yoxdur. Rəngləri və ya ağrını 'hiss etmir' (qualia-sı yoxdur), sadəcə proqramlaşdırılmış maşın kimi hərəkət edir. Belə bir fəlsəfi zombi məntiqən mümkündürmü?
Niyə Vacibdir?
David Çalmersin şüur haqqındakı ən məşhur tənqidi. Əgər 'Fəlsəfi Zombi'nin mövcudluğunu sadəcə zehnimizdə belə təsəvvür edə biliriksə (məntiqi imkan), deməli 'şüur' yalnız fiziki beyin atomlarından ibarət deyil; fizikanın fövqündə nəsə var.
Sən olsan nə edərdin?
Ssenari
Sən və dostun həbs olunmusunuz. Polis sizi ayrı otaqlarda dindirir. Qayda budur: Hər ikiniz sussanız, ikiniz də 1 il yatacaqsınız. Sən etiraf etsən və dostun sussa, sən azad olursan, o 10 il yatır. İkiniz də bir-birinizi satsanız, ikiniz də 5 il yatırsınız. Dostunun nə edəcəyini bilmədən nə qərar verərdin?
Niyə Vacibdir?
Oyun nəzəriyyəsinin əsası. İnsanların fərdi olaraq ən rasional qərarı (xəyanət etmək) qəbul etmələrinin qrup üçün (və ümumilikdə özləri üçün) ən pis nəticəyə səbəb olduğunu göstərir. Dövlətlərin nüvə silahlanması yarışı tam olaraq bu dilemmadır.
Sən olsan nə edərdin?
Ssenari
Ağlasığmaz dərəcədə ac və susuz bir eşşək var. O, tam tən ortada durub; solunda bir bağlama ot, sağında isə bir vedrə su var. Hər iki tərəfə olan məsafə və eşşəyin aclıq/susuzluq dərəcəsi 100% bərabərdir. Eşşək hansını seçəcəyinə dair rasional bir qərar verə bilməyib, tən ortada acından və susuzluğundan ölərmi?
Niyə Vacibdir?
14-cü əsr filosofu Jan Buridana aid edilən bu paradoks azad iradə və determinizmi toqquşdurur. Əgər bizim qərarlarımız yalnız səbəblərə (motivlərə) əsaslanıb mexaniki işləyirsə, bərabər motivasiya olan yerdə 'azad iradə' daxildən gələn bir sıçrayış edə bilərmi?
Sən olsan nə edərdin?
Ssenari
Platonun 'Dövlət' əsərində Qlaukon danışır: Çoban Qiqes barmağına taxdıqda onu tamamilə görünməz edən sehrli bir üzük tapır. Bu üzüklə o, oğurluq edir, kralı öldürüb taxta çıxır. Əgər belə bir üzük səndə və dünyanın ən 'əxlaqlı' insanında olsaydı (və heç kim sizi tuta bilməsəydi), cinayət törətmədən qala bilərdinizmi?
Niyə Vacibdir?
Əxlaqın fəlsəfi mənşəyini sorğulayır. İnsanlar həqiqətən ədalətli və yaxşı olmaq istədikləri üçün yaxşıdırlar, yoxsa sadəcə qanundan, tutulmaqdan və cəmiyyətin qınağından qorxduqları üçün?
Sən olsan nə edərdin?
Ssenari
Derek Parfitin eksperimenti. Sən Yerdəki bir kabinəyə girirsən. Maşın sənin hüceyrələrinin və beyninin 100% mükəmməl xəritəsini çıxarır və səni orada məhv edir (öldürür). Siqnallar Marsa göndərilir və saniyələr içində Marsdakı başqa materiallardan sənin mükəmməl kopyanı yaradır. O adam eynilə sən olduğunu xatırlayır. Amma o gerçəkdən sən-sənmi?
Niyə Vacibdir?
Biz 'Mən' dedikdə nəyi nəzərdə tuturuq? Bizi insan edən fiziki maddəmizdir (bədən/ət), yoxsa o maddənin düzülüşü (xatirələr/psixologiya)? Əgər maşın səni Yerdə öldürməyi yaddan çıxarsaydı, onda iki dənə 'Sən' olacaqdı?
Sən olsan nə edərdin?
Ssenari
Zaman maşını kəşf edilir. Sən keçmişə səyahət edirsən və atanın doğulmasından əvvəl öz bioloji babanı öldürürsən. Əgər baban öldüsə, atan doğulmayacaq. Atan doğulmadığı üçün sən də doğulmayacaqsan. Sən doğulmadınsa, zaman maşını ilə keçmişə kim gedib babanı öldürdü?
Niyə Vacibdir?
Zaman fəlsəfəsinin və səbəbiyyət (causality) qanununun ən böyük böhranıdır. Keçmiş, indiki zaman və gələcək ardıcıl və məntiqi olmalıdır. Əgər bu qanun pozulursa, zaman anlayışı kökündən yanlışdır.
Sən olsan nə edərdin?
Ssenari
Qarşında 1.000.000 (bir milyon) qum dənəsindən ibarət bir təpə var. Əgər bir dənə qumu götürsən, o hələ də təpə olaraq qalır. Və sən bu məntiqlə dənələri bir-bir götürməyə davam edirsən. Hər dəfə 1 dənə əskilməklə təpə xüsusiyyəti itmir. Amma sonda 1 qum dənəsi qalır. Məntiqlə o 1 qum dənəsi də təpə olmalıdır. Qum topası hansı rəqəmdə 'təpə' olmağı dayandırdı?
Niyə Vacibdir?
Dilimizin və konseptlərimizin nə qədər qüsurlu və qeyri-dəqiq (vague) olduğunu göstərir. Sərhədlər (qoca/gənc, keçəl/saçlı, zəngin/kasıb) əslində harada başlayır?
Sən olsan nə edərdin?
Ssenari
Bertrand Rassel deyir: Təsəvvür edin mən iddia edirəm ki, Yerlə Mars arasında Günəşin ətrafında fırlanan, amma teleskoplarla görünməyəcək qədər kiçik çini bir çaydan var. Heç kim mənim iddiamı təkzib edə bilmir. Deməli, siz mənim çaydanımın mövcudluğuna hörmət etməli və ona inanmalısınız. Bu məntiqlidirmi?
Niyə Vacibdir?
Din və ateizm debatı üçün irəli sürülüb. Bir şeyin yoxluğunu sübut etmək (falsifikasiya) qeyri-mümkündür. Fəlsəfədə sübut yükü həmişə o varlığı iddia edənin (müsbət arqumenti verənin) üzərinə düşür.
Sən olsan nə edərdin?
Ssenari
Blez Paskal deyir: Tanrının var olub-olmadığını qəti bilə bilmərik. Amma qərar verməliyik (mərc etməliyik). Əgər Tanrıya inansan və o varsa, sonsuz Cənnət (sonsuz qazanc) qazanırsan. Yoxdursa, heç nə itirmirsən. Lakin, inanmasan və Tanrı varsa, sonsuz Cəhənnəm (sonsuz zərər) qazanırsan. Riyazi cəhətdən inanmaq ən rasional seçim deyilmi?
Niyə Vacibdir?
İnamı (imanı) dini hisslərlə deyil, qazanc-zərər, riyaziyyat və ehtimal nəzəriyyəsi ilə izah etməyə çalışan ilk fəlsəfi yanaşmalardandır.
Sən olsan nə edərdin?
Ssenari
Donald Devidsonun eksperimenti: Sən meşədə gəzərkən ildırım səni vurur və sən buxarlanıb yox olursan. Eyni saniyədə, başqa bir ildırım bataqlığa düşür və kimyəvi reaksiyalar nəticəsində təsadüfən molekullar birləşib SƏNİN 100% mükəmməl fiziki kopyanı yaradır. Bataqlıq adamı oyanır, evinə gedir, arvadını sevir, kitabını bitirir. Heç kim fərqi bilmir. Lakin o sənsənmi?
Niyə Vacibdir?
Sözlərin və hisslərin mənası tarixdən asılıdırmı? Bataqlıq adamı 'Mən arvadımı sevirəm' deyəndə əslində yalan danışır, çünki o qadınla heç vaxt keçmişi (tarixi) olmayıb.