Fəlsəfi Sözlük

Hegel tərəfindən inkişaf etdirilən fəlsəfi sistem. Absolutizm iddia edir ki, bütün mövcud hallar - təbiət, tarix, şüur - vahid Mütləq Ruhun (Geist) özünü açması prosesidir. Həqiqət yalnız bütövlükdə anlaşıla bilər, hissə-hissə deyil.

Kamyu fəlsəfəsinin mərkəzi konsepti. Absurd, insanın məna axtarışı ilə kainatın laqeyd sükutu arasında yaranan fundamental ziddiyyətdir. Kainat bizə heç bir cavab vermir, amma biz yenə də sual veriririk. Bu absurd vəziyyətə üç cavab var: intihar, dini iman və ya absurdla yaşamaq.

Agnostisizm (biliklə bağlı) və Ateizmin (inancla bağlı) birləşməsidir. Bir agnostik ateist deyir: 'Mən kainatı yaradan bir Tanrının var olduğuna inanmıram (ateizm), lakin bunun mütləq olaraq belə olduğunu sübut edə və ya bilə bilmərəm (agnostisizm).' Sərt (gnostik) ateizmdən daha təmkinli bir baxışdır.

Tanrının varlığı və ya yoxluğu barədə qəti bilgiyə malik olmağın qeyri-mümkün olduğunu iddia edən fəlsəfi mövqe. Agnostik nə təsdiq edir, nə də inkar - sadəcə bilmədiyini qəbul edir. Ateizmdən fərqli olaraq, agnostisizm epistemoloji məsələdir (bilgi ilə bağlı), ateizm isə ontoloji (varlıq ilə bağlı).

Xüsusilə Hind fəlsəfəsində (Advaita Vedanta) inkişaf etmişdir. Panteizmin əksinə, akosmizm kainatı deyil, Mütləqi başlanğıc nöqtəsi götürür. Maddi dünya maya (illüziya) olaraq qəbul edilir və yalnız sonsuz, bölünməz Brahman həqiqi sayılır.

Determinizmin tam əksidir. Hər şeyin mütləq bir səbəbdən yarandığını inkar edir və kainatda obyektiv təsadüflərin (şansın) mövcud olduğunu müdafiə edir. C.S. Peirce tərəfindən 'tixizm' (tychism) adlandırılmışdır.

Agnostik ateizmin güzgü əksidir. 'Kainatın memarı olan bir gücün varlığını elmi, məntiqi və 100% rasionallıqla sübut etmək (və ya təkzib etmək) mümkün deyil (Aqnostiklik). Buna baxmayaraq, mən öz imanımla bu gücün varlığına inanıram (Teizm).' Bu fikir dogmatik deyil, olduqca açıqfikirli və ehtiyatlı bir inanc formasıdır.

Özünün mənafeyindən daha çox başqalarının rifahını düşünən etik prinsip. Altruistik hərəkətlər özü-qurban tələb edə bilər. Bioloji və psixoloji altruizm də mövcuddur - məsələn, valideyinin övladı üçün özünü qurban verməsi.

20-ci əsrdə Anglo-Amerika dünyasında dominant olan fəlsəfi ənənə. Dilin, məntiqin və elmi metodun dəqiq analizinə fokuslanır. Metafizik spekulyasiyalardan çox konkret problemlərin həllinə yönəlir. Russell, Wittgenstein, Quine kimi filosoflar təmsil edir.

Dövlət hökmranlığına qarşı çıxan siyasi fəlsəfə. Anarxistlər dövləti zorakılıq vasitəsi sayır və insanların könüllü əməkdaşlıq yolu ilə özünü idarə edə biləcəyinə inanırlar. Kropotkin, Bakunin və Prudon əsas nümayəndələridir. Anarxo-kommunizm, anarxo-sindikalizm kimi müxtəlif qolları var.

Platonun fəlsəfəsində və sonrakı mistik cərəyanlarda yer alan anlayış. Necə ki, insan bədəni bir ruh tərəfindən idarə olunur, kainat da eyni şəkildə vahid, canlı və şüurlu bir 'dünya ruhu' tərəfindən hərəkətə gətirilir.

Animizm ən qədim dini-fəlsəfi dünyagörüşlərindən biridir. Ağaclara, çaylara, dağlara və digər təbiət obyektlərinə ruh atribut edilir. Aristotelin ruh nəzəriyyəsi, Leibnizin monadologiyası və Platonun dünya ruhu konsepti animist elementlər daşıyır.

Anarxizmin tam əksidir. İnsanların fərdi azadlıqları nə qədər önəmli olsa da, tənzimləyici bir Güc, hüquq mühafizə orqanları və iqtisadi planlaşdırma funksiyası olmayan yerdə xaosun yaranacağına inanır. Bu fəlsəfəyə görə dövlət zülm aparatı deyil, ədalətin və hüquqların təminatçısıdır.

Həyatın əzab və iztirablarla dolu olduğunu, buna görə də şüurlu bir varlığı bu dünyaya gətirməyin (çoxalmağın) ona qarşı haqsızlıq olduğunu iddia edir. Artur Şopenhauerin pessimizmindən qidalanan bu cərəyanın ən məşhur müasir nümayəndəsi David Benatardır.

Realizmin əksi. Antirealizm müxtəlif sahələrə tətbiq oluna bilər: riyazi antirealizm (ədədlər real deyil), əxlaqi antirealizm (əxlaqi faktlar mövcud deyil), elmi antirealizm (nəzəriyyələr həqiqəti əks etdirmir). Konstruktivizm və instrumentalizm antirealist yanaşmalardır.

İnsan xarakteristikalarını, emosiyalarını və niyyətlərini heyvanlara, təbiət hadisələrinə və ya Tanrıya aid etmək. Din tənqidçiləri (məsələn Feuerbach) Tanrı anlayışının antropomorfik proyeksiya olduğunu iddia edirlər - yəni insanlar özlərini göyə proyeksiya edirlər.

İnsan şüurunu və təcrübəsini kainatdakı əsas dəyər hesab edən mövqe. İnsanı digər varlıqlardan üstün tutur. Ekoloji fəlsəfə tərəfindən ciddi şəkildə tənqid edilir - təbiətin yalnız insana xidmət üçün mövcud olmadığı müdafiə olunur.

Yunanca 'yolsuzluq' mənasını daşıyır. Sokratın dialoqlarında tez-tez istifadə olunur - müzakirə irəliləyir, amma qəti cavab tapılmır. Aporetik metod vasitəsilə Sokrat sadə görünən sualların əslində nə qədər mürəkkəb olduğunu göstərirdi.

Aristotel (e.ə. 384-322) və Peripatetik məktəbdən başlayır. Platonun idealar nəzəriyyəsini tənqid edərək, universalları konkret şeylərdə axtarır. Teleologiya (məqsədlilik), hylomorfizm (forma-maddə), fəzilət etikası Aristotelçiliyin əsas konseptləridir. İslam və xristian sxolastikasına dərin təsir göstərib.

Qədim Yunan fəlsəfəsində mərkəzi konsept. Hər şeyin öz təbiətinə uyğun ən yaxşı versiyası olmaq. İnsan üçün arête - ağıl, cəsarət, ədalət və mülayimlik kimi fəzilətləri özündə birləşdirməkdir. Aristotel üçün arête xoşbəxtliyin (eudaimonia) əsasıdır.

Asketik həyat tərzi özünəməxsus fəlsəfi və dini ənənəyə malikdir. Oruc, pəhriz, tənhalıq və sadə yaşayış asketik praktikalara aiddir. Buddizm, xristianlıq, hinduizm və stoisisizm kimi müxtəlif ənənələrdə asketizm mühüm rol oynayır.

Yunanca 'a-taraxis' (çalxalanmasızlıq). Helenistik fəlsəfənin (stoikizm, epikurizm, skeptisizm) məqsədi. Emosional sabitlik, xarici hadisələrə görə həyəcanlanmamaq. Pyrrhonian skeptiklər mühakimədən çəkinməyin (epoche) ataraksiyaya apardığını söyləyirdilər. Stoiklər apatheia (emosiyalardan azad olmaq) deyirdilər. Buddizmdə nirvana oxşar konseptdir.

Teizmə əks mövqe. Güclü ateizm Tanrının mövcud olmadığını aktiv olaraq iddia edir. Zəif ateizm isə sadəcə Tanrıya inanmır, amma mövcud olmadığını sübut etməyə çalışmır. Müasir ateizm əsasən elmi dünyagörüşünə, təkamül nəzəriyyəsinə və şər probleminə istinad edir.

Qədim yunan filosofları Demokrit və Leukippos tərəfindən irəli sürülmüş nəzəriyyə. Kainatın bölünməz (atom) və boşluqdan ibarət olduğunu iddia edir. Müasir fizikanın atomu bu fəlsəfi atomla eyni deyil, amma əsas idеya oxşardır - reallıq fundamental tərkib hissələrindən qurulub.

Ekzistensialist fəlsəfənin əsas konsepti. Avtentik yaşamaq - ictimai normaların, başqalarının gözləntilərinin deyil, öz daxili səsinin ardınca getmək. Haydegger-in 'eigentlich' (öz-mülkiyyət) və Sartr-ın 'mauvaise foi' (pis iman) anlayışları ilə əlaqəlidir.

Fəlsəfənin ən mübahisəli konseptlərindən biri. Neqativ azadlıq (nəyəsə müdaxilədən azad olmaq) və pozitiv azadlıq (nəsə etmək imkanı) arasında fərq var. Determinizm və azad iradə problemi: əgər hər şey səbəb-nəticə ilə müəyyən olunursa, azadlıq real ola bilərmi?

Sartr-ın konsepti. İnsan köhnə rolları, sosial normaları bəhanə kimi istifadə edərək öz azadlığından və məsuliyyətindən qaçır. 'Mən sadəcə ofisiantam', 'Mən sadəcə əmr yerinə yetirirəm' - bunlar bad faith nümunələridir. Avtentik yaşamaq bad faith-dən azad olmaqdır. Sartr-ın məşhur nümunəsi: özünü qadın kimi oynamayan qadın.

Dekart-ın şər cin arqumentinin müasir versiyası. Təsəvvür et ki, sən beyin-qabdassan, kompüter sənə bütün təcrübələri göndərir. Reallığı illuziyadan necə fərqləndirə bilərsən? Bu, Matrix filminin fəlsəfi əsasıdır. Putnam etiraz edir: 'beyin-qabdayam' fikri özü-ziddiyyətlidir - referans reallıqdan asılıdır. Skeptisizmin modern forması.

Bioloji determinizm kimi də tanınır. İnsanın psixologiyasının, əxlaqının və sosial qərarlarının tamamilə genetika və təkamül tərəfindən idarə edildiyini iddia edir. Sosiologiya və fəlsəfəni biologiyaya endirməyə çalışır.

Mərkəzində Dörd Nəcib Həqiqət dayanır. Həyat iztirabdır (Dukkha). İztirabın səbəbi bizim dünyaya və eqoya olan bağlılığımız, arzularımızdır. Asılılıqlardan xilas olmaq və 'Səkkizqatlı Yol'la yaşamaq insanı reinkarnasiya dövrəsindən və əzabdan azad edir. Şəxsi bir Tanrı konsepsiyasından çox kainatın təbii işləyişinə (Karmanın qanunlarına) fokuslanır.

Kainatdakı hər bir zərrənin (hətta daşların və suyun da) bir ruhu olduğuna inanır. Buna görə də, kainatdakı heç bir varlığa zərər verməməyi (ahimsa) həyatın əsas qanunu sayır. Həqiqətin çoxşaxəli olduğunu (anekantavada) və heç kimin mütləq həqiqətə sahib olmadığını müdafiə edir.

John Searle-nin (1980) düşüncə eksperimenti. Çincə bilməyən adam otaqda oturub, Çincə simvolları manipulyə edir - qaydalar kitabına əsasən. Bayırdan baxanda o, Çincə 'başa düşür' görünür. Amma əslində heç nə başa düşmür, yalnız sintaktik qaydaları izləyir. Eynilə kompüter: hesablama (sintaks) edə bilir, amma semantika (məna) yoxdur. Deməli, AI şüurlu ola bilməz.

Laozı (Lao Tzu) tərəfindən əsası qoyulub. Konfutsiçiliyin sərt cəmiyyət qaydalarına qarşıdır. Əsas prinsipi 'Wu Wei' (hərəkətsizlik deyil, zorlamadan fəaliyyət) - suyun daşı yararaq axması kimi təbii axara uyğunlaşmaqdır. Qatı əxlaq qanunlarından qaçıb kainatın təbii balansı ilə bir olmağı axtarır.

Alman 'da-sein' (orada-olmaq). Haydegger-in terminologiyasında insan varlığı. İnsan digər varlıqlardan fərqlidir: öz varlığı üçün sual verir. Dasein həmişə dünyada-olmaq (Being-in-the-world) vəziyyətindədir. Dasein proyekt edir, gələcəyə yönəlib, amma geçmişi daşıyır (keçmişlik). Ölümə-tərəf-varlıq: Dasein ölümlü olduğunun fərqindədir.

Alman 'man' (birisi, insanlar). Haydegger-in Dasein analizində Das Man avtentiksiz yaşam formasıdır. 'İnsanlar belə edir', 'Belə düşünülür' - mən yox, anonim 'onlar'. Das Man səbəb vermir, kimdir bu 'onlar'? Publik rəy, moda, ümumi fikir. Avtentik Dasein Das Man-dan qurtulub öz mövcudluğunu öz üzərinə götürməlidir.

XX əsrin əvvəlləində Pavlov, Watson və Skinner tərəfindən inkişaf etdirilmişdir. Davranışçılar daxili düşüncə proseslərini elmi müşahidə üçün əlçatmaz sayır və yalnız stimul-reaksiya əlaqəsini araşdırırlar. Materialist dünyagörüşünə əsaslanır. Müasir koqnitiv psixologiya tərəfindən tənqid edilir.

Formal məntiqin əsası. Əgər premislər doğrudursa, nəticə zəruri olaraq doğrudur. Sillogizm klassik formasıdır: 'Bütün insanlar ölümlüdür; Sokrat insandır; deməli Sokrat ölümlüdür'. Modus ponens, modus tollens kimi qaydalara əsaslanır. Riyaziyyat və geometriya deduktiv elmlərdir. İnduktiv məntiqin əksi.

Aydınlanma dövrünün fəlsəfəsidir. Deistlərə görə, Tanrı kainatı yaradıb və ona təbii qanunlar verib, lakin kainat yarandıqdan sonra Tanrı proseslərə müdaxilə etmir (saatsaz metaforası). Dini kitablara, peyğəmbərlərə və möcüzələrə ehtiyac yoxdur; Tanrı yalnız ağıl və təbiəti müşahidə etməklə dərk oluna bilər.

Jak Derrida tərəfindən yaradılmışdır. Qərb fəlsəfəsinin 'loqosentrizm'ini (sözün və sabit mənanın üstünlüyünü) rədd edir. Göstərir ki, heç bir mətnin tək bir sabit mənası yoxdur; hər bir fikir öz ziddiyyətini daxilində daşıyır (məsələn: xeyir/şər, kişi/qadın, ağıl/duyğu iyerarxiyalarının sökülməsi).

Bütün hadisələrin - o cümlədən insan qərarlarının - əvvəlki səbəblərdən qaçınılmaz şəkildə nəticələndiyini iddia edən nəzəriyyə. Əgər determinizm doğrudursa, azad iradə illuziya ola bilər. Lakin kompatibilistlər determinizm və azad iradənin bir yerdə mövcud ola biləcəyini iddia edirlər.

Marks və Engelsin Hegelin dialektikasını (Tezis-Antitezis-Sintez) 'ayaqları üstünə qaldırdıqları' fəlsəfə. Hegeldə dialektika ideyalar dünyasında gedirdi, lakin Marksa görə dünyanı irəli aparan görünməz ideyalar yox, real iqtisadi siniflər və maddi ehtiyacların toqquşmasıdır. İdeologiyalar (din, qanun) sadəcə bu maddi bazanın məhsuludur.

Xüsusilə dinlərdə və bəzi ideologiyalarda rast gəlinir. Şübhəyə, tənqidə və ya elmi yoxlanışa qapalı olan, itaət edilməsi məcburi olan inanc və ya sistem. Fəlsəfə mahiyyəti etibarilə doqmatizmin əksidir, çünki fəlsəfə hər şeyi (hətta özünü də) sorğulayır.

İnternalizmin əksidir. Məsələn, bir inancın 'bilgi' (knowledge) olması üçün insanın bunun səbəbini və ya sübutunu beynində daşımasına ehtiyac yoxdur. Əgər inanc etibarlı bir proses (məsələn, yaxşı işləyən göz və ya beyin mexanizmi) vasitəsilə yaranıbsa, o, artıq bilgidir. İnsan niyə haqlı olduğunu bilməsə belə, haqlı ola bilər.

İnsanın əxlaqi olaraq öz mənafeyini güdməli olduğunu iddia edən görüş. Psixoloji eqoizm (insanlar faktiki olaraq belə edirlər) və etik eqoizm (insanlar belə etməlidirlər) arasında fərq var. Ayn Rand radikal etik eqoizmi müdafiə edirdi, Hobbes isə rasional eqoizmdən bəhs edirdi.

Materializmin ən sərt forması. Gündəlik dilimizdəki 'inanmaq', 'arzulamaq', 'qorxmaq' (folk psychology) kimi anlayışların elmi bir qarşılığının olmadığını və gələcəkdə nevrologiya (neuroscience) inkişaf etdikcə bu sözlərin beyin kimyası terminləri ilə əvəz ediləcəyini, dildən silinəcəyini iddia edir.

Neoplatonizmin əsasıdır. 'Yoxdan var etmə' (creatio ex nihilo) inancına qarşı çıxır. Hər şey 'Vahid' (The One) adlanan mütləq reallıqdan təbəqələr (iyerarxiyalar) şəklində süzülərək formalaşır. Günəşin işıq saçması kimidir; işıq Günəşdən uzaqlaşdıqca zəiflədiyi kimi, maddə də Vahiddən uzaqlaşdığı üçün qeyri-kamildir.

Non-koqnitivizmin (qeyri-idraki yanaşma) bir qoludur. 'Oğurluq etmək pisdir' dedikdə, sən kainatla bağlı obyektiv bir faktı bildirmirsən; sadəcə 'Oğurluq? İyrəncdir! (Boo!)' mənasında öz emosional reaksiyanı göstərirsən. Əxlaqi cümlələrin doğru və ya yanlış olma dəyəri yoxdur.

Başqasının perspektivindən dünyaya baxmaq, onun emosional vəziyyətini hiss etmək bacarığı. Kognitivməmpati (başqasının düşüncələrini başa düşmək) və emosional empati (hisslərini paylaşmaq) arasında fərq var. Əxlaq fəlsəfəsində empatinin rolu mübahisəlidir - Hume empatiyanı əxlaqın əsası hesab edir, Kant isə empatisiz əxlaqı mümkün sayır.

Dualizmin bir növüdür. İddia edir ki, şüur və hisslər beynin yan məhsullarıdır (kölgə və ya səs kimi). Beyin prosesləri düşüncələri yaradır, lakin sən bir şeyi 'düşündüyün üçün' etmirsən. Düşüncələrin sənin hərəkətlərinə səbəb ola bilməz, sadəcə prosesi kənardan izləyən kölgə kimidir.

Epikur tərəfindən yaradılmış fəlsəfi məktəb. Həzz (pleasure) həyatın ən yüksək xeyridir, lakin bu həzz sadə fiziki zövqdən çox - ağrının, narahatlığın və qorxunun olmamasıdır (ataraksiya). Epikur təmkinli, sadə həyatı tövsiyə edirdi. Ölümdən qorxmamaq: 'Ölüm bizimlədirsə, biz yoxuq; biz olarıqsa, ölüm yoxdur'.

Aristoteldən qidalanır. Məsələn, bir obyektin rəngi dəyişə bilər (aksidensiya), amma onu stula çevirən bir 'stulluq mahiyyəti' var ki, o dəyişsə obyekt yox olar. Ekzistensializmin (mövcudluq mahiyyətdən əvvəl gəlir) tam əksidir; essensializmə görə mahiyyət mövcudluqdan əvvəldir.

Yunanca 'aisthesis' (hiss) sözündən. Sənətin, gözəlliyin və estetik təcrübənin təbiətini araşdıran fəlsəfə sahəsi. Əsas suallar: Gözəllik obyektivdirmi, yoxsa subyektiv? Sənət nədir? Estetik mühakimələr universal ola bilərmi? Platon gözəlliyi İdeya hesab edirdi, Kant isə 'məqsədsiz məqsədə uyğunluq' kimi təyin edirdi.

XIX əsrin sonlarında Britaniyada populyar olan estetik hərəkat. Oscar Wilde və Walter Pater əsas nümayəndələridir. "Sənət sənət üçündür" (l'art pour l'art) şüarı ilə tanınır. Sənətin əxlaqi və ya sosial funksiya daşımasını rədd edir.

Zaman fəlsəfəsində Blok Kainat (Block Universe) olaraq da bilinir. Fikrincə, zaman axmır. Bizim keçmiş adlandırdığımız hadisələr yox olmayıb, gələcək adlandırdıqlarımız isə artıq ordadır. Məkan kimi, zamanın bütün nöqtələri də eyni dərəcədə realdır. Einsteinin nisbilik nəzəriyyəsi ilə dəstəklənir.

Yunanca 'ethos' (adət, xarakter) sözündən. İnsan davranışının əxlaqi aspektlərini araşdıran fəlsəfə sahəsi. Normativ etika (necə davranmalıyıq), meta-etika (əxlaqi ifadələrin təbiəti) və tətbiqi etika (konkret problemlər) kimi bölmələri var. Deontologiya, konsekansializm və fəzilət etikası əsas nəzəriyyələrdir.

İnsanın fərqində olmadan və ya bilərəkdən öz xalqının adətlərini, əxlaqını və dəyərlərini tək doğru standart kimi qəbul edərək, fərqli mədəniyyətləri 'qəribə', 'geridəqalmış' və ya 'yanlış' adlandırması refleksidir.

Siyasi və sosial fəlsəfənin mərkəzi konsepti. Platon ədaləti harmoniya kimi görürdü: hər kəs öz funksiyasını yerinə yetirir. Aristotel distributiv (bölüşdürücü) və rektifikativ (düzəldici) ədalət arasında fərq qoydu. Rawls 'ədalət nəzəriyyəsi': ədalət ədalətlilikdir (fairness). Nozick libertarian yanaşma: ədalət tarixi prinsiplərə əsaslanır.

İnsan idrakının xəta edə biləcəyini qəbul edir. Skeptisizmdən fərqlidir; fallibilistlər bilginin mümkün olduğunu düşünürlər, lakin bildirirlər ki, hər an yeni bir dəlil mövcud 'doğru'nu yanlış çıxara bilər. Elm bu prinsipə əsaslanır: mütləq ehkam yoxdur, yalnız hələlik yanlışlanmamış nəzəriyyələr var.

Karl Popper tərəfindən inkişaf etdirilmiş elm fəlsəfəsi. Elmi nəzəriyyə falsifikasiya oluna bilən (yəni səhv olduğunu göstərmək mümkün olan) olmalıdır. 'Bütün qu quşlar ağdır' falsifikasiya oluna bilər (bir qara qu quş tapsan), amma 'Allah var' falsifikasiya oluna bilməz. Verifikasionizmə alternativ.

Qədərçilik (taleçilik). Determinizmdən fərqlidir. Determinizm zəncirvari səbəb-nəticə ilə gələcəyin müəyyən olunduğunu deyir (yəni sən cəhd etsən, nəticəni dəyişirsən, lakin cəhdin də səbəblərlə bağlıdır). Fatalizm isə deyir ki, sən nə edirsən et, o hadisə mütləq baş verəcəkdir (Qədim Yunan faciələrində olduğu kimi).

XIX əsrdən başlayaraq qadınların sosial, siyasi və iqtisadi hüquqlarını müdafiə edir. Gender rollarının sosial konstruksiya olduğunu iddia edir. Liberal, radikal, marksist, postmodern feminizm kimi müxtəlif qolları var. Simone de Beauvoir, Judith Butler, bell hooks əsas nümayəndələridir.

Kant fəlsəfəsindən irəli gələn görüş. Biz yalnız şeylərin bizə necə göründüyünü (fenomen) bilərik, onların özlərini (noumen, thing-in-itself) bilə bilmərik. Berkeley radikal versiya təqdim edir: esse est percipi - olmaq qavranılmaqdır. Fiziki obyektlər təəssürat dəstələrindən ibarətdir.

Husserl tərəfindən yaradılmış fəlsəfi metod. 'Fenomen' - görünənlər, şüurda təzahür edənlər. Fenomenologiya şüurun strukturunu, intentionallığı (şüur həmişə nəyəsə yönəlib) və birbaşa yaşanan təcrübəni araşdırır. 'Epoche' - əvvəlki fərziyyələri, inancları mötərizəyə almaq.

Sadəcə 'hər şey pis olacaq' deyən psixoloji depressiya deyil; ontoloji bir qiymətləndirmədir. Artur Şopenhauerə görə kainatı idarə edən kor, doyumsuz bir 'İradə'dir. Bizim arzularımız bizi daim ac qoyur. Bir şeyi istəyəndə əzab çəkirik, əldə edəndə isə darıxmağa başlayırıq. Tərəqqiyə olan sadəlövh inancı tənqid edir.

Aristotel ənənəsindən gələn yanaşma. 'Necə davranmalıyıq?' əvəzinə 'Necə insan olmalıyıq?' sualını verir. Fəzilətli insan olmaq - cəsarət, ədalət, müdriklik, təmkin kimi xüsusiyyətləri inkişaf etdirmək. Orta yol prinsipi: hər fəzilət iki ifrat arasında (məsələn, cəsarət qorxaqlıq və həyasızlıq arasında).

Ağıl və iman arasındakı münaqişədə imanın tərəfini tutur. Fideistlərə görə, Tanrının varlığını məntiq və ya elmlə sübut etməyə çalışmaq həm imkansızdır, həm də imanın təbiətinə ziddir. Əgər sübut edə bilsəydik, inanmağa (iman gətirməyə) ehtiyac qalmazdı.

Materializmin müasir formasıdır. 'Maddə' sözünün məhdudluğunu aradan qaldırır, çünki fizikalizm enerjini, qravitasiyanı, elektromaqnit dalğalarını (hansı ki, ənənəvi olaraq maddi sayılmırdı) da reallığın mərkəzinə qoyur. Ruh, fövqəltəbii varlıqlar və maddədən kənar şüur ideyasını rədd edir.

Epistemologiyada (Foundationalism). İddia edir ki, zəncirvari sualların ('Bunu hardan bilirsən?') sonsuza qədər getməməsi üçün, mütləq doğru olan, başqa bir inanca ehtiyac duymadan özünü doğruldan 'təməl (təbii) bilgilər' olmalıdır. Digər bütün bilgilər bu təməlin üzərinə hörülür. Dekartın 'Cogito'su ən məşhur təməldir.

Müasir zehin fəlsəfəsinin əsas nəzəriyyəsi. İnanc, istək, ağrı kimi mental hallar beyinin fiziki quruluşu ilə deyil, yerinə yetirdikləri funksiya ilə müəyyən olunur. Eyni mental hal fərqli fiziki əsaslarda reallaşa bilər (çoxlu realizasiya). Hilary Putnam və Jerry Fodor əsas müdafiəçiləridir.

Edmund Gettier 1963-də klassik bilgi təyinini (bilgi = əsaslandırılmış doğru inam) şübhə altına aldı. Nümunə: Smith düşünür ki, Jones işə götürüləcək və cibində 10 qəpik var (əsaslandırılmış inam). Əslində Smith özü işə götürülür və təsadüfən onun cibində də 10 qəpik var. İnam doğrudur, əsaslandırılıbdır, amma bilgi deyil - təsadüfdür. Bilgi üçün nə əlavə lazımdır?

Kəskin doqmatizmin növüdür. Müasir Geologiya, Kosmologiya (Böyük Partlayış) və Təkamül elmlərinin, o cümlədən karbonla yaş təyinetmə testlərinin verdiyi milyardlarla illik tarix faktını rədd edir. Dini mətnlərdəki 6 günlük yaradılış nağılını hərfi, bioloji və fiziki şəkildə mütləq həqiqət sayır.

Yunanca 'hermeneuein' (təfsir etmək) sözündən. Əvvəlcə dini mətnlərin təfsiri üçün istifadə olunurdu, sonra bütün başa düşmə prosesini əhatə etməyə başladı. Gadamer-ə görə başa düşmə həmişə kontekstual və tarixidir - bizim 'üfüqümüz' mətnin 'üfüqü' ilə birləşir. Hermenevtik dairə: hissəni başa düşmək üçün bütünü, bütünü başa düşmək üçün hissəni bilməlisən.

Yunanca 'hyle' (maddə) və 'zoe' (həyat) sözlərindən gəlir. Qədim yunan fəlsəfəsində (İoniya məktəbində) kainatdakı hər şeyin bir növ həyat enerjisinə sahib olduğu düşünülürdü. Panpsixizmdən fərqi odur ki, hilozoizm hər şeyin şüurlu yox, sadəcə canlı (hərəkətverici qüvvəyə malik) olduğunu deyir.

Renessans dövründən başlayıb Maarifçilik dövründə inkişaf etmişdir. Humanizm insan ağlının və yaradıcılığının dünyanı anlamaq və yaxşılaşdırmaq üçün kifayət olduğunu müdafiə edir. Dünyəvi humanizm dini otoriteləri rədd edir. Erasmus, Montaigne, Sartr humanist ənənənin nümayəndələridir.

Etik fəlsəfənin mərkəzi konsepti. Xeyir nədir və necə müəyyən olunur? Platon xeyiri ən yüksək İdeya hesab edirdi. Aristotel xeyiri eudaimonia (çiçəklənmə) ilə eyniləşdirirdi. Utilitaristlər xeyiri xoşbəxtlik (fayda), Kant isə xeyir iradəni (yalnız yaxşı niyyətlə hərəkət) hesab edirdi. Moore xeyirin tərifsiz, sadə xüsusiyyət olduğunu söyləyir.

Reduksionizmin tam əksidir. İddia edir ki, bir şeyi anlamaq üçün onu xırda parçalara bölmək kifayət deyil, çünki hissələr birləşdikdə təkbaşına sahib olmadıqları yeni (emergent) xüsusiyyətlər yaradırlar. Məsələn, insanı anlamaq üçün yalnız hüceyrələrini öyrənmək bəs etməz.

Materializmin əksi. İki əsas forması var: subyektiv idealizm (Berkeley: esse est percipi - olmaq qavranılamaqdır) və obyektiv idealizm (Hegel: Mütləq İdеya). Platon-un İdeyalar nəzəriyyəsi də idealist sayılır - reallığın həqiqi forması material dünyada deyil, İdealar dünyasındadır.

Daniel Dennett kimi filosoflar tərəfindən irəli sürülüb. İnsanın daxilində gizli bir 'teatr' və ya xüsusi bir ruh/şüur (qualia) yoxdur. Bizim daxilən rəngləri və ya ağrını dərindən 'hiss etdiyimiz' fikri sadəcə beynimizin bizə oynadığı çox inandırıcı bir oyundur. Biz sadəcə informasiya işləyən çox kompleks maşınlarıq.

Deduktiv məntiqin əksi. Müşahidələrdən ümumi qanun çıxarmaq. 'Bu qu ağdır, o qu ağdır... bütün qu quşlar ağdır'. Problem (Hume): induktiv nəticələr heç vaxt zəruri deyil - gələcək keçmişə bənzəyəcəyinin zəmanəti yoxdur. Popper: elm induksiya ilə deyil, falsifikasiya ilə irəliləyir. Bayes teoremi ehtimallı induktiv mühakiməyə imkan verir.

Pragmatizmdən törəyib. İnstrumentalizmə görə, elektronların, qara dəliklərin və ya kvant sahələrinin 'həqiqətən' mövcud olub-olmaması önəmli deyil. Elmi nəzəriyyə yalnız işə yaradığına, yəni düzgün proqnozlar verdiyinə və texnologiya yaratmağa kömək etdiyinə görə dəyərlidir. Nəzəriyyənin doğru yoxsa yanlış olduğunu yox, faydalı yoxsa faydasız olduğunu sorğulayır.

Fenomenologiyanın mərkəzi konsepti. Şüur boş, məzmunсuz deyil - həmişə nəyəsə yönəlib: bir şey haqqında düşünmək, nəsə hiss etmək, nəyisə arzulamaq. Brentano və Husserl bu konsepti inkişaf etdirdilər. İntentionallıq mental halları fiziki hallardan fərqləndirən əsas xüsusiyyətdir.

Hərəkətin əxlaqi dəyərini onun nəticələri ilə ölçən yanaşma. Utilitarizm ən məşhur formasıdır: ən çox xoşbəxtlik yaradan hərəkət doğrudur. Deontologiyadan fərqli olaraq, niyyətdən daha çox nəticə vacibdir. Problem: gələcək nəticələri necə biləcəyik? Pis nəticə verən yaxşı niyyətli hərəkət pisdir?

Semiotikanın (işarələr nəzəriyyəsinin) əsas vahidi. Saussure-un model: işarə = işarə edən (signifier, səs/yazı) + işarə olunan (signified, məna). Peirce üçlük model təklif edir: reprezentamen, obyekt, interpretant. Sözlər, jestlər, simvollar hamısı işarədir. Dilin özü işarələr sistemidir.

Kant (1724-1804) rasionalizm və empirizmi sintez edib. İnsan zehni dünyanı passiv əks etdirmir, aktiv olaraq formalaşdırır. Noumen (şeyin özü) bilinə bilməz, yalnız fenomen (görünüş) bilinir. Kateqorik imperativ əxlaq fəlsəfəsinin əsasını qoyub. Alman idealizmi, neokantçılıq Kantın davamıdır.

Adını Dekartın latınca ləqəbindən (Cartesius) alır. Hər şeydən şübhə etmə metoduna (metodoloji şübhə), ağlın (zəkanın) hiss orqanlarından üstün olmasına və kainatın mexaniki olaraq işlədiyinə inanır. Əsas xüsusiyyəti zehin (ruh) və bədən (maddə) arasındakı kəskin ayrı-seçkilikdir.

Fərdləri qruplaşdırmağa imkan verən ümumi təsəvvürlər. 'İt', 'qırmızı', 'ədalət' hamısı kavramlardır. Lokk kavrамların empirik olduğunu (təcrübədən əmələ gəlir), Kant isə bəzi kavrамların a priori (təcrübədən əvvəl) olduğunu iddia edir. Universallar problemi: kavramlar real mövcuddurmu, yoxsa sadəcə adlardır?

Yunanca 'kynos' (it) sözündən gəlir. Ən məşhur nümayəndəsi çəlləkdə yaşayan Diogendir. Kiniklərə görə şöhrət, pul, hakimiyyət və ictimai qanunlar insanı korlayır. Xoşbəxtlik sadəcə təbiətə uyğun, ehtiyacsız və azad yaşamaqdadır. Müasir 'sinizm' (hər şeyə şübhə ilə, istehza ilə yanaşmaq) sözü burdan gəlsə də, antik kinizm fərqli, yüksək əxlaqi ideal idi.

Fundamentalizmin rəqibidir. Koherentistlərə görə sarsılmaz və təməl heç bir bilgi yoxdur. Biliyi bir kərpic divar (təməl üstə qoyulan) kimi deyil, hörümçək toru və ya gəmi kimi təsəvvür etmək lazımdır: hər bir parça digərini dəstəkləyir və birlikdə sistemi ayaqda tutur. Əgər yeni bilgi sənin mövcud inanc sisteminə zidd deyilsə, o, doğru qəbul edilir.

Emotivizmin (Non-koqnitivizmin) tam rəqibidir. Koqnitivistlərə görə əxlaqi hökmlər sadəcə emosiyaların qışqırığı deyil. Necə ki 'Su 100 dərəcədə qaynayır' cümləsi bir obyektdən danışır, eynilə 'Zülm etmək yanlışdır' cümləsi də kainatda mövcud olan obyektiv bir əxlaqi qanunu bildirir.

İndividualizmin ziddidir. İnsanın təkbaşına bir məna kəsb etmədiyini, ancaq mənsub olduğu ailə, sinif, millət və ya cəmiyyət içində dəyər qazandığını iddia edir. 'Ümumi xeyir' hər zaman şəxsi azadlıqlardan və istəklərdən daha önəmlidir. Kommunizm, faşizm və bir çox Şərq fəlsəfələri kollektivist xarakterlidir.

Karl Qustav Yunqun fəlsəfə və psixoanalizə ən böyük töhfəsidir. Bizim sadəcə fərdi xatirələrimiz yoxdur; zehnimizin ən dərinliyində qədim əcdadlarımızdan qalan 'Arxetiplər' (Qəhrəman, Qoca Müdrik, Kölgə, Ana) yatır. Buna görə də bir-biriylə əlaqəsi olmayan qədim sivilizasiyaların mifləri, nağılları və dinləri çox oxşardır.

1980-ci illərdə Con Rolzun abstrakt liberalizminə cavab olaraq yaranıb. Kollektivizmdən fərqlidir; o, fərdi rədd etmir, amma iddia edir ki, izolyasiya olunmuş, köksüz 'müstəqil fərd' illüziyadır. Fərdin azadlıqları qədər cəmiyyətə qarşı məsuliyyətləri, vətəndaş cəmiyyətinin qorunması və ənənələr də vacibdir.

Marks və Engels tərəfindən "Kommunist Manifesti"ndə (1848) sistemləşdirilmişdir. Kapitalist xüsusi mülkiyyəti ictimai mülkiyyətlə əvəz etməyi hədəfləyir. İnqilabi yolla burjuaziyanın devrilməsini nəzərdə tutur. Marks nəzəriyyəsinə görə, sosializm kommunizmə keçid mərhələsidir.

Səbəbiyyətin (determinizmin) mövcud olmasına baxmayaraq azad iradənin real ola biləcəyini iddia edən mövqe. Azadlıq xarici məcburiyyətin olmaması kimi yenidən təyin olunur. Hume, Hobbes və müasir Daniel Dennett kompatibilistdirlər. İnkompatibilizm əksi mövqedir: determinizm və azad iradə uyğunlaşa bilməz.

M.ə. 6-cı əsrdə Konfutsi tərəfindən yaradılıb. Teologiyadan (o dünyadan) daha çox bu dünyadakı insan münasibətlərinə fokuslanır. Hörmət, loyallıq, rituallar (li) və 'insanlıq' (ren) anlayışları mərkəzidir. İdeal cəmiyyət böyüklərə hörmət və hökmdarın ədalətli nizamı ilə qurulur.

Nominalizm və Realizm arasındakı orta yoldur. Məsələn, 'gözəllik' deyə bir şey Platonun iddia etdiyi kimi göylərdə müstəqil olaraq mövcud deyil, amma Nominalistlərin dediyi kimi sadəcə quru bir 'söz' də deyil. O, bizim zehnimizin reallığı qavramaq üçün yaratdığı konseptdir (anlayışdır).

Biz dünyanı olduğu kimi, passiv şəkildə qəbul etmirik. Əksinə, cəmiyyət, elmi alətlər və dildən istifadə edərək özümüz o reallığı formalaşdırırıq. Sosial konstruktivizm iddia edir ki, gender, irq, pul və hətta bəzi elmi faktlar təbiətdən gəlmir, insanların ortaq razılaşması ilə yaradılmış konstruksiyalardır.

Bir sözün mənası, bir inancın doğruluğu və ya bir hərəkətin yaxşı/pis olması mütləq deyil; yalnız hadisənin baş verdiyi zamana, məkana və danışanların vəziyyətinə (kontekstə) görə qiymətləndirilə bilər. 'Mən bilirəm ki...' ifadəsinin doğruluq standartı gündəlik həyatda aşağı, məhkəmədə isə çox yüksəkdir.

Analitik fəlsəfəyə alternativ ənənə. Fenomenologiya, ekzistensializm, hermenevtika, poststrukturalizm, Marks fəlsəfəsi kimi hərəkatları əhatə edir. Tarix, kontekst və humanitar elmlərə daha çox diqqət yetirir. Dildən çox mövcudluq, elm metodu əvəzinə yaşanılan təcrübə ilə maraqlanır.

Anri Puankare kimi filosoflara görə, məsələn həndəsə qanunları və ya ölçü vahidləri obyektiv və ya mütləq doğru deyillər. Onlar sadəcə alimlər arasında qəbul edilmiş ən rahat və asan riyazi razılaşmalardır. Eynilə əxlaq qanunları da cəmiyyətin razılaşmasıdır, İlahi bir həqiqət deyil.

Yunanca 'kosmos' xaosa əks olan nizamlı, gözəl dünya deməkdir. Qədim yunan filosofları kainatı kosmos - harmoniк, rasyonal struktur kimi görürdülər. Pifaqor və Platon riyazi nizamı kosmusun əsası hesab edirdilər. Müasir 'kosmologiya' elmi bu kökdən gəlir.

Darvinin təkamül nəzəriyyəsinin əsas fəlsəfi/teoloji rəqibidir. Xüsusilə İbrahimi dinlərin yaradılış nağıllarına əsaslanır. Bir çox növü var: Gənc Yer kreasionizmi (dünyanın cəmi 6-10 min yaşı olduğuna inanır), Qoca Yer və Ağıllı Dizayn (İntelligent Design - kainatın çox mürəkkəb olduğunu və təsadüfən deyil, bir zəka tərəfindən dizayn edildiyini müdafiə edir).

Ellinizm dövründə formalaşmış mistik inanc. Fikirlərinə görə bizlər (insan ruhları) daha yüksək və uca bir reallıqdan gəlmişik. Bu material dünya qüsurlu, səhv və aldadıcıdır (matrisadır). Pravoslav və ortodoks dinlərə qarşı çıxaraq əsl xilaskar gücün itaət yox, 'Qnosis' (şəxsi işıqlanma, məxfi aydınlanma) olduğunu bildirirdilər.

Şüur fəlsəfəsinin əsas problemi. Qualia təcrübənin subyektiv, birinci şəxs aspektidir. Qırmızını görmək 'nə kimi'dir - bu təcrübəni üçüncü şəxs elmi ilə izah etmək mümkündürmü? Thomas Nagel: 'Nə demək bir yarasa olmaq?'. Chalmers: qualia 'çətin problem'in əsasıdır. Dennett: qualia illuziya, real deyil.

Freqe, Rassel və Vaythed kimi mütəfəkkirlər riyaziyyatı tamamilə fəlsəfi məntiq qanunlarına endirməyə çalışdılar. Məqsəd, ədədlərin və hesablamaların heç bir intuisiyaya ehtiyac duymadan, sırf qüsursuz məntiq simvolları ilə hasil edildiyini göstərmək idi. Rasselin paradoksu və Gödelin natamamlıq teoremi bu layihəyə böyük zərbə vurdu.

Platon-un 'Dövlət' əsərindəki məşhur alleqoriya. İnsanlar doğulduqları gündən mağarada zəncirləniblər, divarda kölgələr görürlər və bunları reallıq sanırlar. Biri azad olur, mağaradan çıxır, Günəşi (Xeyir İdeyası) görür. Geri qayıdıb digərlərini xəbərdar etməyə çalışır, amma ona inanmırlar. Alleqoriya İdealar nəzəriyyəsini, filosofun missonunu və bilgiyə çatma prosesini təsvir edir.

M.S. 3-cü əsrdə Mani tərəfindən yaradılmışdır. Həm xristianlığa, həm də İslam fəlsəfəsinə (zındıqlıq adı altında) böyük təsir edib. Maddəni şər, ruhu isə xeyir (işıq zərrəsi) sayır. İnsanın daxili də bu işıq və qaranlıq döyüşünün meydanıdır. Avqustin əvvəllər manixeist idi.

Frank Jackson-ın (1982) düşüncə eksperimenti. Mary qara-ağ otaqda böyüyüb, rəng haqqında bütün fiziki bilikləri öyrənib - beyin prosesləri, dalğa uzunluqları və s. Sonra otaqdan çıxıb ilk dəfə qırmızı görür. Yeni bir şey öyrənir? Əgər bəli, deməli fizikalizm yanlışdır - qualia fiziki bilikdən kənardır. Dennett və digərləri etiraz edir: Mary yeni bilgi öyrənməz, yalnız yeni təcrübə yaşayır.

İdealizmin əksi. Yalnız maddi substansiya mövcuddur, şüur və fikir isə maddənin xüsusiyyəti və ya funksiyasıdır. Qədim atom nəzəriyyəsi (Demokrit) materialist idi. Dialektik materializm (Marks, Engels) tarixi prosesləri maddi şərtlərlə izah edir. Eliminativ materializm şüurun özünü inkar edir.

Pragmatizmin fəlsəfi mərkəzində dayanır. Melioristlər kainatın məqsədli şəkildə bizə qarşı olduğuna inanmırlar; kainat neytraldır. Amma zəka, elm, texnologiya və fəlsəfə vasitəsilə insanlar cəmiyyəti, ədaləti və təbiəti yaxşıya doğru dəyişdirmə qüdrətinə malikdirlər. Passiv təslimiyyətin rəddidir.

Sən xüsusi həyatında inanc sahibi, dini biri ola bilərsən, lakin laboratoriyaya girəndə möcüzələri və fövqəltəbii hadisələri kənarda qoymalısan. Elm ancaq təbii qanunlarla yoxlanıla bilən (falsifikasiya oluna bilən) arqumentləri araşdırır. Bu, fəlsəfi materializm deyil (Tanrını inkar etmir), sadəcə elmin işləmə metodudur.

Dil fəlsəfəsinin mərkəzi problemi. Sözlərin mənası nədir və necə yaranır? Frege referans (göstərdiyi obyekt) və sens (təsvir tərzi) arasında fərq qoyur. Wittgenstein I: məna istifadədədir. Searle: məna intensionallıqdır. Quine: məna belirsizdir, tərcümə indeterminədir.

Bir qəbilədə adam öldürmək böyük cinayət, digərində isə dini ritual sayılırsa, fəlsəfi olaraq kənardan 'biri düzdür, biri yanlış' demək olmaz. Əxlaqın təməli mədəniyyətdir. İnsan hüquqları konvensiyalarının tənqidi olaraq istifadə edilir, lakin nasizm kimi radikal şərrləri obyektiv olaraq mühakimə edə bilmədiyi üçün filosoflar tərəfindən çox tənqid olunur.

Mənəvi relyativizmin ziddidir. Fikrincə, insanın rəngi, irqi və dini nə olursa olsun, qətl, işgəncə və zülm kimi məsələlər hər yerdə eyni dərəcədə əxlaqsızlıqdır. Birləşmiş Millətlər Təşkilatının İnsan Hüquqları Bəyannaməsi və İ. Kantın fəlsəfəsi bu düşüncəyə əsaslanır.

Yunanca 'logike' (ağılla bağlı) sözündən. Formal məntiq arqumentlərin strukturunu (məzmundan asılı olmayaraq) öyrənir. Aristotel formal məntiqin əsasını qoydu (sillogizmlər). Müasir məntiq riyazi simvollardan istifadə edir (Frege, Russell). İnduktiv və deduktiv məntiq arasında fərq var.

Dualizmin əksi. Reallıq bir fundamental prinsipə indirgenə bilər. Materialist monizm (yalnız maddə var), idealist monizm (yalnız fikir/ruh var), neytal monizm (ruh və maddə eyni şeyin iki aspektidir - Spinoza). Müasir fizikalizm materialist monizmin formasıdır.

Kirkeqor və Haydegger-in əsas konsepti. Konkret obyektə yönəlmiş qorxudan (məsələn, itdən qorxu) fərqli olaraq, angst obyektsizdir - ümumi varlıq narahatlığıdır. Mövcudluğun absurdluğu, azadlığın yükü, ölümün qaçılmazlığından gələn dərin narahatlıq. Bu narahatlıq avtentikliyə apara bilər.

Kantın Deontologiyasına (Qayda/Vəzifə) ziddir. Nəticəçiliyə görə, əgər yalan danışmaq sonda bir çox insanın həyatını xilas edəcəksə, yalan danışmaq təkcə məqbul deyil, həm də əxlaqi vəzifədir. Niyyət yox, sırf finalda meydana gələn zərər/fayda balansı qiymətləndirilir. Utilitarizm bunun ən məşhur qoludur.

Platonun Realizminin qatı düşmənidir. Kainatda yalnız fərdi şeylər var (məsələn, konkret o ağac, bu ağac). 'Ağaclıq' və ya 'Gözəllik' adında mistik və ümumi bir ideya yoxdur. Biz insanların düşünməyi asanlaşdırmaq üçün onlara verdiyimiz etiketlər (nomina) var. Okkamlı Uilyamın ülgücü bu fikrə əsaslanır.

Kant-ın mərkəzi ayrımı. Fenomen (phenomenon): şeylərin bizə necə göründüyü - məkan, zaman və kateqoriyalar vasitəsilə strukturlaşdırılmış. Biz yalnız fenomenləri tanıya bilərik. Noumen (thing-in-itself): şeylərin özü, bizim qavrayışımızdan asılı olmayaraq. Noumen tanına bilməz, yalnız düşünülə bilər. Bu ayrım Kant-ın transsendental idealizminin əsasıdır.

William Ockham-ın adı ilə bağlı prinsip (özü bu ifadəni işlətməyib). 'Varlıqlar zərurət olmadan çoxaldılmamalıdır' (Entia non sunt multiplicanda sine necessitate). İki izah eyni dərəcədə faktları izah edirsə, ən az fərziyyə tələb edəni seçilməlidir. Elmi metodda geniş istifadə olunur.

Dualizmin problemlərini (ruh bədəni necə idarə edir?) həll etmək üçün Malebranche və İslam fəlsəfəsində Qəzali tərəfindən inkişaf etdirilib. Pambığın atəşə düşüb yanması atəşin gücü deyil. Atəşin pambığa toxunması sadəcə bir 'fürsətdir' (occasion); əslində hər saniyə atəşi yaradan da, pambığı yandıran da birbaşa Tanrıdır. Qanunauyğunluqlar sadəcə Tanrının adətləridir.

1857-ci ildə P.H. Gosse tərəfindən 'Omphalos' (Göbək) kitabında irəli sürülüb. Sual belə idi: Adəm anadan doğulmayıbsa, deməli onun göbək dəliyi olmamalı idi. Lakin əgər o yetkin bir insan (və ya kəsilmiş bir ağac) kimi yaradılıbsa, deməli keçmişi (yaş halqaları) varmış kimi illüziyalarla yaradılıb. Eynilə, Tanrı ulduzları elə yaradıb ki, işıqları sanki milyon illərdir bizə gəlirmiş kimi görünür.

Yunanca 'on' (varlıq) və 'logos' (öyrənmə) sözlərindən. Metafizikanın alt sahəsi. Əsas suallar: Nə mövcuddur? Varlığın kateqoriyaları hansılardır? Fiziki obyektlər, riyazi obyektlər, universallar, mümkün dünyalar mövcuddurmu? Quine-ın məşhur sualı: 'Nəyin varlığını qəbul edirik?'

Gündəlik dildəki 'nikbinlikdən' daha dərindir. Leybnits tərəfindən qurulub (Theodicy). Fikrincə, Tanrı sonsuz güc və ağıl sahibidirsə, mütləq riyazi kombinasiyalar içindən zəruri şərrləri minimallaşdırıb, ən mükəmməl nizamı (bu dünyanı) seçib yaradıb. Bu fikri Volter özünün 'Kandid' (Candide) əsərində acımasızca lağa qoymuşdur.

Fəlsəfənin əbədi mövzusu. Epikur: ölümdən qorxma, çünki o bizimlədirsə biz yoxuq. Stoiklər ölümü təbii proses kimi qəbul edirdilər. Haydegger 'varlığa-tərəf-ölüm' konsepti: ölüm fərdin ən özəl imkanıdır, onun fərqində olmaq avtentikliyə aparır. Ekzistensialistlər ölümün mənasızlığını və eyni zamanda həyata məna verə biləcəyini müzakirə edirlər.

İnkompatibilizm: determinizm doğrudursa, azad iradə mümkün deyil. Libertarianizm (metafizik, siyasi yox): azad iradə var, determinizm yanlışdır. Sərt determinizm: determinizm var, azad iradə yoxdur. Kompatibilizm: hər ikisi uyğunlaşa bilər. Əgər azad iradə yoxdursa, məsuliyyət və cəza problemi ortaya çıxır.

Panteizmlə qarışdırılır. Panteizmdə (Tanrı = Kainat). Panenteizmdə isə (Tanrı > Kainat). Yəni fiziki kainat Tanrının bir parçasıdır, amma Tanrının həm də bu kainatdan kənara çıxan, onu aşan (transsendental) fövqəltəbii bir tərəfi də var. Vəhdətül-vücud fəlsəfəsi ilə bənzərlik təşkil edir.

Müasir şüur fəlsəfəsinin ən cəsur nəzəriyyələrindəndir. Hilozoizmdən fərqlidir. Təkcə heyvanlar və insanlar deyil, həm də bitkilər, elektronlar və kvarklar belə çox mikro səviyyədə bir şüura ('proto-şüur') malikdir. İnsan beyni sadəcə bu mikro-şüurların ən inkişaf etmiş kombinasiyasıdır. Bu, fizikalizm və dualizm arasındakı 'şüurun necə yaranması' (Hard Problem) uçurumunu həll etməyə çalışır.

Müqəddəs kitablardakı kimi buludların üzərində kainatı idarə edən şəxsi bir Tanrı inancını rədd edir. Kainatdakı hər şey, qanunlar, maddə, ulduzlar birlikdə Tanrını təşkil edir. Spinozanın 'Deus sive Natura' (Tanrı yəni Təbiət) prinsipi buna ən gözəl nümunədir. Albert Eynşteyn də panteist (Spinozanın tanrısına inanan) idi.

Yunanca 'para' (zidd) və 'doxa' (fikir). Məntiqən düzgün görünən arqumentdən absurd və ya ziddiyyətli nəticə çıxır. Bəzi paradokslar həqiqi ziddiyyətdir (antinomiya), bəziləri isə sadəcə gözlənilməzdir. Russell paradoksu, yalançı paradoksu, Zenon paradoksları məşhurdur.

Bəzi pasifistlər özünü müdafiə məqsədilə olsa belə, şiddət istifadə etməyi rədd edirlər (mütləq pasifizm). Fikirlərin və cəmiyyətin dəyişdirilməsi ancaq mülki itaətsizlik, dinc aksiyalar və təhsil yolu ilə mümkündür. Qandi və Martin Lüter Kinqin apardığı dinc mübarizələr, həmçinin Lev Tolstoyun xristian anarxizmi buna nümunədir.

Aristotelin etikasında mərkəzi konsept. Teoretik bilgidən (episteme) və texniki bacarıqdan (techne) fərqli olaraq, phronesis konkret vəziyyətdə ən yaxşı hərəkəti seçmək qabiliyyətidir. Bu, təcrübə və xarakter vasitəsilə inkişaf edir. Fəzilətli insan olmaq üçün phronesis vacibdir.

Bilgi nəzəriyyəsində 'Sal' (Gəmi - Koherentizm) metaforasına qarşı Ernest Sosa tərəfindən işlədilir. Biliyimizin quruluşunu Piramida kimi təsvir edir. Piramidanın dərin, sarsılmaz bazası şübhəsiz qəbul etdiyimiz (və heç nəyə dayanmayan) 'təməl' bilgilərdir. Sonrakı təcrübə və elmi dərklər bu bazanın üzərində yuxarıya doğru kərpic-kərpic hörülür.

Platon fəlsəfəsi. İki səviyyəli reallıq: İdealar dünyası (əbədi, dəyişməz, mükəmməl) və material dünya (dəyişkən, qeyri-kamil, İdeyaların kölgəsi). Məsələn, real 'Gözəllik' İdealar dünyasındadır, gözəl şeylər isə ona iştirak edir. Mağara alleqoriyası bu nəzəriyyəni illüstrə edir.

20-ci əsrin ikinci yarısında ortaya çıxan fəlsəfi və mədəni hərəkat. Maarifçilik layihəsini, tərəqqi ideyasını, obyektiv həqiqəti tənqid edir. Hər şey diskurs, güc münasibətləri və mətnlərarası oyundur. Lyotard, Derrida, Foucault, Baudrillard əsas nümayəndələridir. 'Böyük anlatıların sonu'.

Comte tərəfindən yaradılmış, sonra Viyana Dairəsi tərəfindən inkişaf etdirilmiş. Metafizikanı, teologiyanı mənasız hesab edir - yalnız müşahidə edilə bilən faktlar və onların arasındakı qanunlar əhəmiyyətlidir. Məntiq pozitivizmi (Viyana Dairəsi) verifikasiya prinsipini təqdim etdi: cümlə yalnız empirik olaraq yoxlanıla bilirsə mənalidır.

Amerika fəlsəfəsinin orijinal töhfəsi. Peirce, James və Dewey tərəfindən inkişaf etdirilmişdir. İdeyanın həqiqəti onun praktik nəticələri ilə müəyyən olunur - 'işləyən' ideyalar doğrudur. James: 'Həqiqət ideyalarımızın təcrübəmizdə nə edə biləcəyindən ibarətdir'. Rorty neopragmatizmi yaratdı.

Amerikada yaranmış, Peirce və Uilyam Ceyms tərəfindən zirvəyə qaldırılmış məktəbdir. Spekulyativ suallardan (məsələn: Kainatın başlanğıcı necə idi?) qaçır. Əgər A inancı sənin həyatını yaxşılaşdırır və reallıqda problemləri həll etməkdə sənə kömək edirsə, A sənin üçün 'doğru'dur. Həqiqət statik deyil, faydalı olduğu müddətcə yaşayan bir şeydir.

Karl Popper elm fəlsəfəsində Psevdo-elmləri əsl elmlərdən ayırmaq üçün Demarkasiya (sərhəd) problemini irəli sürüb. Əgər bir nəzəriyyə hər cür ssenaridə 'haqlı' çıxmağa çalışırsa və heç cür təkzib edilə bilmirsə (məsələn: Astrologiya və ya Freydin psixoanalizi), o, elm deyil, inancdır. Əsl elm yanlış çıxma riskini daşıyan nəzəriyyədir.

Empirizmə qarşı epistemoloji mövqe. Bəzi bilgilər təcrübədən əvvəl (a priori), yalnız ağıl vasitəsilə əldə edilir. Dekart, Spinoza, Leibniz kontinental rasionalistlərdir. Dekart-ın 'Düşünürəm, deməli varıq', Leibniz-in 'doğru əbədi həqiqətləri' rasionalist tezlərdir. Riyaziyyat rasionalist bilginin nümunəsidir.

Universallar probleminə bir cavab. Realizm 'qırmızılıq', 'atlıq' kimi ümumi xüsusiyyətlərin fərdi obyektlərdən müstəqil real mövcud olduğunu iddia edir. Platon realizmi - universallar İdealar dünyasında mövcuddur. Aristotel realizmi - universallar obyektlərin özündə mövcuddur. Nominalizmə qarşıdır.

Bir sahənin qanunlarının və anlayışlarının başqa (daha fundamental) sahəyə endirilə biləcəyini iddia edən görüş. Məsələn, biologiya kimyaya, kimya fizikaya endirilə bilər. Eliminativ reduksionizm yuxarı səviyyənin real olmadığını, ixtisar reduksionizmi isə yalnız izah üçün endirilə biləcəyini söyləyir.

Universal, obyektiv həqiqət və ya əxlaq yoxdur - hər şey kontekstdən, mədəniyyətdən, fərddən asılıdır. Mədəni relativizm: əxlaqi normalər mədəniyyətə görə dəyişir. Epistemik relativizm: həqiqət nisbidir. Protagoras: 'İnsan hər şeyin ölçüsüdür'. Tənqid: relativizm özü-ziddiyyətlidir - 'hər şey nisbidir' ifadəsi özü nisbi deyilmi?

Birbaşa (sadəlövh) realizmin əksidir. Qırmızı bir almanı görəndə sən almanın özünə (real maddəsinə) toxunmursan və ya beyninə daxil etmirsən; sən beyninin o alma haqqında yaratdığı vizual və mənəvi təmsili (reprezentasiyanı) görürsən. Bizimlə dünya arasında bir 'qavrayış pərdəsi' (veil of perception) var.

Fransız 'ressentiment' (inciklik, kin). Nitsşe qul əxlaqını izah etmək üçün istifadə edir. Zəif, güclüyə çata bilmədiyi üçün güclünü 'pis', özünü isə 'yaxşı' elan edir. Xristianlıq qul əxlaqıdır: zəiflik (təvəzökarlıq) fəzilətə çevrilir, güc isə günah. Ressentiment yaradıcı deyil, reaktivdir - öz dəyərlərini yaratmaq əvəzinə, başqasının dəyərlərini inkar edir.

Fəlsəfənin əsas problemlərindən biri. Dekart dualizmi: ruh və bədən iki ayrı substansiyadır - amma necə qarşılıqlı təsir göstərirlər? Materializm: şüur beynin funksiyasıdır. Funksionalizm: mental hallar funksional rollar ilə müəyyən olunur. Panpsixizm: hər şeydə şüur var. Problem hələ də həll olunmayıb.

Ateizmlə eyni şey deyil. Sekulyarizm dinləri ləğv etmir, sadəcə iddia edir ki, dövlət dindar ilə ateistə eyni neytral məsafədə dayanmalıdır. İnsanların fərdi inancları ola bilər, amma ictimai qərarlar (hüquq, təhsil, siyasət) 'səmavi qanunlara' yox, insan zəkasına və faydaya əsaslanmalıdır.

Dindən və ehkamlardan uzaq bir əxlaqi çərçivədir. İddia edir ki, yaxşı bir insan olmaq üçün Cənnət vədı və ya Cəhənnəm qorxusu lazım deyil. İnsanların qarşılıqlı hörməti, məntiqi düşüncəsi və sənət həyatın mərkəzindədir. Bəşəriyyətin taleyini yalnız öz əlləriylə yazacağına (ilahi xilaskarın gəlməyəcəyinə) inanırlar.

Fəlsəfəni, sənəti və dini biliyin mənbəyi olmaqdan tamamilə kənarlaşdırır. Adətən tənqidi bir termin kimi istifadə olunur (elmə həddindən artıq güvən). Sientizm fəlsəfənin ölümünü elan edir və iddia edir ki, insan cəmiyyətinin, əxlaqının və psixologiyasının tək cavabı fizika və biologiyadadır.

Müxtəlif dünya görüşlərinin elementlərini alaraq vahid, harmonik bir sistem yaratmaq cəhdidir. Xüsusilə ellinizm dövründə (Yunan, Misir, Fars inanclarının qaynayıb-qarışması) çox yayılmışdı. Dini və fəlsəfi dözümlülük tələb edir. Fəlsəfədə Platonizm ilə Aristotelizmi birləşdirən İbn Sina və Fərabi buna misal ola bilər.

Transhumanizmin fərqli bir qoludur. Gözlənilir ki, super-zəka formalaşdığı andan etibarən insanlıq tarixi öz axarını (təkamülünü) tamamilə dəyişəcək, çünki bu AI özündən daha ağıllı versiyalarını saniyələr içində yarada biləcək. Fəlsəfənin mərkəzində bu fövqəladə qüvvənin insanlıqla eyni dəyərləri (mərhəməti, əxlaqı) bölüşməsini təmin etmək yatır.

Kamyu-nun əsərinin adı və mərkəzi metaforu. Sisif tanrılar tərəfindən cəzalandırılır: daşı dağın zirvəsinə qaldırmalıdır, daş yenidən aşağı yuvarlanır, əbədi təkrar. Bu, absurd insanın vəziyyətidir - mənasız dünyada məna axtaran. Amma Kamyu deyir: Sisifi xoşbəxt təsəvvür etməliyik. O, absurdu qəbul edir, üsyan edir və davam edir. İntihar deyil, absurdla yaşamaq.

Hobbsun 'Leviafan'ında fəlsəfi əsasını tapır. Cəmiyyəti vəhşi xaosdan və daxili müharibələrdən (hər kəsin hər kəsə qarşı savaşı) xilas etməyin tək yolu fərdlərin bütün azadlıqlarını mütləq gücə malik olan Suverenə (Hökmdara) təhvil verməsidir. Kral qanundur, qanunla məhdudlaşdırıla bilməz.

Latınca 'solus' (tək) və 'ipse' (özü) sözlərindən. Radikal idealizm: yalnız mənim şüurum mövcuddur, hər şey mənim təsəvvürümdür. Başqa şüurların mövcudluğunu sübut etmək qeyri-mümkündür (digər ağıllar problemi). Təkzib etmək çətindir, amma heç kim həqiqətən inanmır. Filosofların oyuncaq problemi kimi istifadə olunur.

Piter Sinqer tərəfindən məşhurlaşdırılıb. Necə ki irqçilik fərqli irqləri, seksizm fərqli cinsləri aşağılayır, spesisizm də insanın sırf insan olduğu üçün heyvanlardan daha dəyərli olduğunu iddia edir. Əgər bir varlıq əzab çəkə bilirsə (sentience), növündən asılı olmayaraq onun əzab çəkməmək haqqı var.

Zenon tərəfindən yaradılmış məktəb. Əsas prinsip: nəzarətində olan (öz fikirlərin, hərəkətlərin) və olmayan (xarici hadisələr) şeyləri ayırmaq. Yalnız fəzilət özlüyündə xeyirdir. Logos ilə uyğun yaşamaq, təbiət qanunlarına tabe olmaq. Apatheia (emosiyalardan azad olmaq) və ataraksiya (sakitlik) məqsəddir. Epiktet, Seneka, Mark Aureliy əsas nümayəndələrdir.

Aristotel substansiyanı aksidentlərdən (təsadüfi xüsusiyyətlər) fərqləndirdi. Substansiya özü-dayanır, aksidentlər substansiyaya ehtiyac duyur. Dekart iki substansiya: res cogitans (düşünən şey, ruh) və res extensa (genişlik tutan şey, maddə). Spinoza yalnız bir substansiya var deyir: Tanrı/Təbiət. Locke substansiyanı 'bilmədiyimiz nə isə' adlandırır.

Süni zəka fəlsəfi suallar qaldırır: maşın düşünə bilərmi? Şüurlu ola bilərmi? Turing testi (1950): maşın insanı aldada bilirsə, 'düşünür'. Searle-nin Çin otağı arqumenti: sintaks (hesablama) semantika (məna) yaratmır, deməli kompüter başa düşmür. Funksionalistlər: mental hallar funksional rollar ilə müəyyən olunur, substrat (beyin/kompüter) vacib deyil.

Dekart metodoloji şübhəni fəlsəfənin metodu kimi istifadə etdi: hər şeydən şübhələn, şübhəsiz qalan nəyisə tapa bilərsənmi? Şübhə həmişə mənfi deyil - tənqidi düşüncənin əsasıdır. Pyrrhonian skeptisizm şübhəni daimi vəziyyət kimi qəbul edir. Kartezyen şübhə isə əsas tapmaq üçün vasitədir.

Fəlsəfə və elm üçün ən çətin problem. Şüur nədir və necə yaranır? Thomas Nagel: 'Nə demək bir yarasa olmaq?' - subyektiv təcrübə 3-ci şəxs elmi ilə izah edilə bilməzmi? Chalmers 'çətin problem': fiziki proseslərdən qualia (subyektiv təcrübə) necə yaranır? Dennett şüuru illuziya hesab edir.

Məntiq və dil fəlsəfəsində istifadə olunur. Tautologiya məntiq baxımından həmişə doğrudur - məzmun boşdur. 'P və ya ¬P' (P və ya P deyil) tautologiyadır. Wittgenstein Tractatus-da tautologiyaların heç nə demədiyini söyləyir. Gündəlik dildə isə təkrar, mənasız söz təkrarı mənasında işlənir ('pul puldur').

Fəlsəfi naturalizmin və mexanistik kainat modelinin əksidir. Aristotelin 'dördüncü səbəb'inə əsaslanır. Toxumun böyüyüb ağac olması kimi, kainatın da böyük bir 'Dizayner' (Tanrı) tərəfindən planlanmış bir son məqsədi və nizamı olduğunu irəli sürür. Bioloji təkamül fəlsəfəsi buna şiddətlə qarşı çıxır.

Yunanca 'son, məqsəd' mənasını daşıyır. Aristotel teleoloji düşüncənin əsasını qoymuşdur: hər şeyin öz telosu (son məqsədi) var. Pallıd ağac olmaq üçün böyüyür. İnsan eudaimonia (xoşbəxtlik, çiçəklənmə) üçün yaşayır. Müasir elm teleologiyadan çəkinir, amma biologiyada 'funksiya' anlayışı teleoloji elementlər daşıyır.

Yunanca 'theos' (tanrı) və 'logos' (öyrənmə). Fəlsəfi teologiya Tanrının varlığı, təbiəti, atributları haqqında rasional arqumentlər verir. Ontoloji, kosmoloji, teleoloji arqumentlər Tanrının varlığını sübut etməyə çalışır. Şər problemi (teodise): əgər Tanrı hər şeyə qadir və xeyirxahdırsa, niyə şər var?