İdraki Təhriflər
Beynin sənə gündəlik oynadığı 20 oyun. Hər birini tanı, mübarizə et və fəlsəfi kökünü anla.
Nəticə tapılmadı
Tərif
Leon Festinger tərəfindən irəli sürülmüşdür. İki zidd inancı eyni anda beynində daşıyan və ya inancına zidd hərəkət edən insanın keçirdiyi şiddətli psixoloji gərginlikdir. İnsan bu əzabı dindirmək üçün əksər hallarda səhvini qəbul etmək əvəzinə, absurd bəhanələr uyduraraq özünə haqq qazandırır.
Gündəlik Misal
Siqaretin ağciyər xərçəngi yaratdığını çox yaxşı bilən bir həkimin siqaret çəkməyə davam etməsi və daxili əzabını 'Onsuz da stressdən öləcəyik, heç olmasa keyf edim' yalanı ilə ört-basdır etməsi.
Mübarizə Üsulu
Özünə yalan danışmağı dayandırmaq. Əgər hərəkətin inancına ziddirsə, ya hərəkətini dəyişməli, ya da inancının səhv olduğunu dürüstcə və cəsarətlə qəbul etməlisən. Bəhanələr zəiflikdir.
Fəlsəfi Bağlantı
Jan-Pol Sartrın 'Pis İman' (Bad Faith / Mauvaise Foi) anlayışı ilə birbaşa bağlıdır. İnsanın öz azadlığından qaçaraq özünü aldatmasıdır.
Tərif
Bir mövzuda ən az məlumata və bacarığa sahib olan insanların öz qabiliyyətlərini ən yüksək səviyyədə qiymətləndirməsi illüziyası. Əksinə olaraq, mövzunun əsl ekspertləri nə qədər çox bilmədiklərini fərq etdikləri üçün adətən özlərindən şübhə edirlər.
Gündəlik Misal
Siyasət, iqtisadiyyat və ya tibb haqqında sadəcə 15 dəqiqəlik bir YouTube videosu izləyən şəxsin, illərini bu işə vermiş professorlara dərk verməyə çalışması və özünü onlardan daha ağıllı sanması.
Mübarizə Üsulu
Öyrəndiyin hər yeni məlumatda kainatın nə qədər kompleks olduğunu xatırlamaq. Şübhəni (skeptisizmi) zəiflik yox, zəkanın göstəricisi kimi qəbul etmək.
Fəlsəfi Bağlantı
Sokratın 'Tək bildiyim heç nə bilmədiyimdir' prinsipi. Müdriklik əslində insanın öz cəhalətinin sərhədlərini dərk etməsidir.
Tərif
İnsan beyninin onsuz da mövcud olan inanclarını təsdiqləyən məlumatları asanlıqla qəbul etməsi, lakin bu inanclara zidd olan ən tutarlı elmi dəlilləri belə aqressiya ilə rədd etməsi və ya 'təxribat' adlandırması meyli.
Gündəlik Misal
Bir siyasi partiyanın və ya ideologiyanın fanatının yalnız öz tərəfini dəstəkləyən xəbər kanallarını oxuması və əks tərəfin rəqəmlərlə sübut olunmuş tənqidlərini anında 'yalan' sayması.
Mübarizə Üsulu
İnanclarına emosional bağlanmamaq. Bir fikrə inanmazdan əvvəl bilərəkdən onun tam əksini müdafiə edən ən güclü arqumentləri axtarıb oxumaq. Zehni diskomforta dözmək.
Fəlsəfi Bağlantı
Karl Popperin 'Falsifikasiya' (Təkzibetmə) elmi fəlsəfəsi. Bir nəzəriyyənin doğru olması üçün onu sübut etməyə yox, təkzib etməyə çalışmalıyıq.
Tərif
Rus psixoloqu Bluma Zeyqarnik tərəfindən kəşf edilib. İnsan beyni tamamlanmış və bitmiş hadisələri dərhal silib unudur, lakin yarımçıq qalmış, nöqtə qoyulmamış işləri, münasibətləri və sözləri daima xatırlayır. Bu yaddaş növü insanda xroniki narahatlıq (anxiety) yaradır.
Gündəlik Misal
İllər öncə anidən, heç bir izah verilmədən bitən bir romantik münasibətin və ya mübahisə zamanı deyilməmiş qalan bir sözün bu gün belə gecələr yuxuya getməyə mane olması.
Mübarizə Üsulu
Bütün yarımçıq işləri kağıza (və ya tətbiqə) yazaraq beyni o yükdən azad etmək. Psixoloji olaraq keçmiş hadisələrə süni də olsa, öz daxilində bir nöqtə (closure) qoymaq.
Fəlsəfi Bağlantı
Stoik fəlsəfə. Keçmişə və bizim nəzarətimizdən çıxmış hadisələrə olan emosional bağlılığı (iradəni) qırıb, yalnız indiki anı yaşamaq.
Tərif
Bir işə, münasibətə və ya layihəyə artıq çox pul, zaman və ya duyğu sərmayə edildiyi üçün, o işin gələcəkdə yalnız zərər verəcəyini məntiqən bilsək belə, ondan vaz keçə bilməmək halı. Keçmiş itkiləri qurtarmaq cəhdi daha böyük itkilərə səbəb olur.
Gündəlik Misal
Filmin ilk 30 dəqiqəsinin çox pis olduğunu görsən də, 'Biletə o qədər pul vermişəm' deyib 2 saat əziyyət çəkərək sonadək izləmək. Və ya toksik bir münasibəti '5 ilimi vermişəm' deyə bitirə bilməmək.
Mübarizə Üsulu
Zamanın və pulun geri qayıtmayacağını amansızcasına qəbul etmək. Qərarları keçmişdə nə itirdiyinə görə yox, gələcəkdə sənə nə fayda verəcəyinə görə qəbul etmək.
Fəlsəfi Bağlantı
Ekzistensializmdəki azadlıq anlayışı. İnsan hər an yenidən doğulur və keçmişinin qulu deyil; o, hər saniyə yeni bir seçim etməkdə mütləq azaddır.
Tərif
Diqqəti yalnız bir prosesdən 'sağ çıxan', uğur qazanan insanlara və ya obyektlərə cəmləyərək, gözə görünməyən, məğlub olmuş minlərlə nümunəni (statistik cəhətdən daha önəmli olsa da) iqnor etmək məntiq xətasıdır.
Gündəlik Misal
Bill Qeyts, Mark Zukerberq və Stiv Cobs universiteti atıb milyarder oldular deyə, 'təhsil lazımsızdır' nəticəsinə gəlmək. Halbuki universiteti atıb sonradan xəyalları çiliklənən milyonlarla 'görünməz' insan var.
Mübarizə Üsulu
Nəsə qərar vermədən əvvəl 'Burada görmədiyim nə var?' sualını vermək. Təkcə qaliblərə yox, həm də uduzanlara baxıb onların hansı ortaq xətaları etdiyini analiz etmək.
Fəlsəfi Bağlantı
Skeptisizm. Göz önündə olan məlumatla kifayətlənməyib, gizli qalan və sistemin arxasında yatan həqiqətləri axtarmaq.
Tərif
Bir insanın fiziki görünüşü və ya hər hansı tək bir müsbət cəhətinə görə onun digər bütün xüsusiyyətlərinin (zəkası, əxlaqı, bacarığı) da qüsursuz olduğunu şüuraltı olaraq fərz etmək meyli.
Gündəlik Misal
Fiziki cəhətdən yaraşıqlı və ya gözəl olan insanların avtomatik olaraq daha etibarlı, ağıllı və məsum görünməsi. Hətta məhkəmələrdə yaraşıqlı cinayətkarlara daha yüngül cəzaların verilməsi.
Mübarizə Üsulu
İnsanları vahid paket kimi yox, fərqli komponentlərin birləşməsi kimi qiymətləndirmək. Kiminsə yaxşı natiq olması, onun mənəviyyatlı biri olması demək deyil. Parçalayaraq analiz et.
Fəlsəfi Bağlantı
Platonun qeyd etdiyi 'Görünüş və Reallıq' (Appearance vs Reality) ziddiyyəti. Hislərimiz və duyğularımız bizi aldadır, yalnız analitik ağıl pərdənin arxasını görə bilir.
Tərif
Fərdin öz şəxsi tənqidi təfəkkürünü və məntiqini söndürərək, sadəcə kütləyə (çoxluğa) qoşulmaq və çoxluğun etdiyini təkrarlamaq istəyidir. Psixoloji olaraq cəmiyyətdən təcrid olunmamaq instinktinə əsaslanır.
Gündəlik Misal
Kriptovalyuta və ya birjaya sırf hamı pul qoyur deyə heç bir analitik araşdırma aparmadan pul yatırmaq. Və ya sənət dəyəri sıfır olan bir mahnını hamı dinləyir deyə sevməyə başlamaq.
Mübarizə Üsulu
Populyarlığın həqiqət meyarı olmadığını xatırlamaq. Hər hansı bir qərar verərkən özünə sual ver: 'Əgər bunu dünyada heç kim etməsəydi, mən yenə də edərdimmi?'
Fəlsəfi Bağlantı
Martin Haydeggerin 'Das Man' (Adsız Kütlə) anlayışı. Haydeggerə görə insan çox vaxt kütlənin içində əriyib öz 'Avtentikliyini' (orijinallığını) itirir.
Tərif
Fərdlərin əslində bütün insanlara aid edilə biləcək qədər çox ümumi və qeyri-müəyyən sözləri, xarakter analizlərini oxuduqda, bunun 100% onlara xüsusi olaraq yazıldığını zənn etmələri.
Gündəlik Misal
Bürclər və astrologiya. 'Sən xaricdən sərt və intizamlı görünsən də, daxilən kövrək və sevgi axtaran birisən' cümləsini oxuyan insanın heyrətlə 'Aman Tanrım, bu tamamilə məni təsvir edir!' deməsi.
Mübarizə Üsulu
Verilən məlumatın yalnız sənə mi, yoxsa dünyadakı 8 milyard insanın hər birinə mi aid ola biləcəyini sorğulamaq. Spesifik və təkzib oluna bilən (falsifiable) informasiyaya güvənmək.
Fəlsəfi Bağlantı
Fəlsəfi təfəkkürün əsas qaydası olan 'Aydınlıq və Konkretlik' arayışı (Analitik Fəlsəfə). Ümumi və hər tərəfə çəkilə bilən sözlərin əslində heç nə demədiyini dərk etmək.
Tərif
Bir hadisənin baş vermə ehtimalını və ya ciddiliyini onun zehnimizdə nə qədər təzə, canlı və asan xatırlanması ilə ölçmək zəifliyidir. İnsan beyni statistik rəqəmləri deyil, dramatik hekayələri saxlayır.
Gündəlik Misal
Televiziyada xəbərlərdə ard-arda 2 təyyarə qəzası gördükdən sonra təyyarəyə minməkdən qorxmaq; halbuki hər gün istifadə etdiyimiz avtomobillər statistik olaraq minlərlə dəfə daha çox ölümə səbəb olur.
Mübarizə Üsulu
Hekayələrə və beyində iz buraxan mediaya güvənməyi buraxıb, rəqəmlərin, ehtimalların və riyaziyyatın soyuq statistikasına əsaslanmaq.
Fəlsəfi Bağlantı
David Hyumun 'Empirizm və İnduksiya problemi'. Bizim məhdud və emosional təcrübələrimizin bütün reallığı təmsil etmədiyini və hər zaman yanıltıcı ola biləcəyini qəbul etmək.
Tərif
Bir insan səhv etdikdə onu 'tənbəl' və ya 'bacarıqsız' adlandırırıq (daxili faktor), lakin eyni səhvi özümüz etdikdə 'şərtlər belə idi' və ya 'şansım gətirmədi' (xarici faktor) deyərək bəhanə tapırıq. İkili standartların ən gizli formasıdır.
Gündəlik Misal
Tıxacda sənə yol verməyən sürücüyə 'tərbiyəsiz' demək, lakin sən tələsib yol verməyəndə 'çox vacib işim var idi' deyib özünə haqq qazandırmaq.
Mübarizə Üsulu
Mühakimə etməzdən əvvəl 'Mən bu vəziyyətdə olsaydım nə edərdim?' sualını vermək. İnsanların xarakterindən çox, onların içində olduğu konteksti anlamağa çalışmaq.
Fəlsəfi Bağlantı
Barux Spinozanın Determinizmi. İnsan hərəkətləri azad eqodan çox, xarici və daxili səbəblərin mürəkkəb şəbəkəsində (təbiət qanunları) formalaşır; onlara qəzəblənmək əvəzinə onları anlamaq lazımdır.
Tərif
Amos Tverski və Daniel Kahneman tərəfindən kəşf edilib. İnsan psixologiyası üçün 100 AZN itirməyin verdiyi acı, 100 AZN qazanmağın verdiyi xoşbəxtlikdən təxminən 2 dəfə daha şiddətlidir. Bu səbəbdən insanlar əllərindəkini qorumaq üçün absurd dərəcədə riskdən qaçırlar.
Gündəlik Misal
Öz potensialından çox aşağı maaşlı bir işdə qalıb əziyyət çəkmək, sırf 'aylıq stabil gəliri' itirməmək üçün böyük və uğurlu ola biləcək yeni layihələrdən imtina etmək.
Mübarizə Üsulu
Qərarları duyğularla (qorxu ilə) deyil, soyuq riyazi ehtimallarla (Ekspektasiya Dəyəri) qəbul etmək. Qazancın itkidən riyazi olaraq üstün olduğu hər riskə getmək.
Fəlsəfi Bağlantı
Stoiklərin 'Apatheia' və 'Mülkiyyətsizlik' fəlsəfəsi. Əlindəki heç nə sənə aid deyil, onlar sənə kainat tərəfindən müvəqqəti verilib, deməli itirməkdən qorxmağa ehtiyac yoxdur.
Tərif
İnsan beyninin qarşılaşdığı ilk informasiyanı (hətta o çox absurd olsa belə) bir baza kimi qəbul edərək, sonrakı bütün qərarlarını o ilk rəqəmə və ya fakta görə tənzimləməsi zəifliyidir.
Gündəlik Misal
Mağazada köynəyin üzərində 200 AZN yazılıb üstündən xətt çəkilərək 100 AZN yazıldığını gördükdə, köynəyin əslində 50 AZN-lik bir mal ola biləcəyini unudub sırf '200' rəqəminə (lövbərə) görə onun 'ucuz' olduğunu düşünmək.
Mübarizə Üsulu
Sənə təqdim olunan ilk rəqəmi və ya hekayəni bilərəkdən iqnor etmək. Obyektin və ya situasiyanın öz 'daxili dəyərini' (intrinsic value) müstəqil olaraq hesablamaq.
Fəlsəfi Bağlantı
Kantın 'Özü-şey' (Ding an sich) fəlsəfəsi. Şeyin bizə təqdim olunan fenomenal görünüşünə (lövbərə) aldanmayıb, onun bizdən asılı olmayan həqiqi mahiyyətini axtarmaq.
Tərif
Fövqəladə bir hadisə zamanı (məsələn, kimsə küçədə yıxılanda) məkanda olan şahidlərin sayı artdıqca fərdin müdaxilə etmək ehtimalı azalır. Hər kəs psixoloji olaraq məsuliyyəti bir-birinə atır və 'kimsə kömək edəcək' düşüncəsi yaranır (Məsuliyyətin Dağılması).
Gündəlik Misal
Tıxacda yolda qalan bir maşına heç kimin yaxınlaşmaması, lakin tənha bir yolda eyni hadisə olanda ilk keçən maşının dərhal dayanıb kömək etməsi.
Mübarizə Üsulu
Kütlənin içində fərdi məsuliyyəti dərk etmək. 'Mən etməsəm, heç kim etməyəcək' prinsipini mənimsəyərək kütlədən kənara çıxan ilk addımı atmaq.
Fəlsəfi Bağlantı
Jan-Pol Sartrın 'Mütləq Məsuliyyət' (Radical Freedom) anlayışı. İnsan azadlığa məhkumdur və dünyadakı hər şeydən, hər bir vəziyyətdən birbaşa özü məsuldur. Başqalarının arxasında gizlənmək 'Pis İman'dır.
Tərif
İnsanın öz xarici görünüşünün, hərəkətlərinin və ya səhvlərinin ətrafdakılar tərəfindən olduğundan qat-qat çox diqqət çəkdiyini düşünməsi. Hər kəs öz kainatının mərkəzi olduğu üçün elə bilir ki, üzərində nəhəng bir proyektor işığı var.
Gündəlik Misal
Saçın pis kəsildiyi üçün və ya köynəyinə qəhvə damcıladığı üçün bütün günü cəmiyyət içində sarsılmaq; halbuki əslində heç kimin sənə o qədər də fikir verməməsi.
Mübarizə Üsulu
Hamının öz 'proyektorunun' mərkəzində olduğunu və əslində öz dərdləri ilə məşğul olduqları üçün sənə baxmağa vaxtlarının olmadığını (Sonder hissi) anlamaq.
Fəlsəfi Bağlantı
Buddizmdə 'Eqonun Rəddi' (Anatta) və Narsissizmin tənqidi. Sən kainatın mərkəzi deyilsən və 'Mən' dediyin şey əslində boşluqdan ibarətdir.
Tərif
Özünü doğruldan kəhanət (Self-fulfilling prophecy). Əgər bir müəllim, rəhbər və ya cəmiyyət səndən çox böyük nailiyyətlər gözləyirsə, bu psixoloji təzyiq sənin davranışını dəyişir və sən doğrudan da daha zəki/uğurlu olursan (Və ya əksinə - Golem effekti).
Gündəlik Misal
Uşağa daim 'sən qabiliyyətsizsən' deyildikdə onun doğrudan da pisləşməsi, lakin potensialı az olsa belə 'sən dahisən' deyilən uşağın möcüzəvi şəkildə dərəcələrini artırması.
Mübarizə Üsulu
Ətrafın sənə biçdiyi standartları və inamları rədd etmək. Başqalarının sənə baxışının yox, sənin özünə verdiyin dəyərin reallığı yaratdığını anlamaq.
Fəlsəfi Bağlantı
Uilyam Ceymsin Praqmatizmi. Bir inancın obyektiv olaraq 'doğru' olub-olmamasından çox, o inancın səni inkişaf etdirib-etdirmədiyi vacibdir; sən inandığın şeyi həqiqətə çevirirsən.
Tərif
İnsan beyninin xam məlumata yox, o məlumatın necə bəzədilib 'çərçivələndiyinə' reaksiya verməsidir. Xüsusilə marketinq, siyasət və mediada manipulyasiya üçün ən güclü psixoloji alətdir.
Gündəlik Misal
Eyni əməliyyat haqqında 'Bu əməliyyatın 90% sağ qalma şansı var' deyildikdə pasiyentin razılaşması, lakin eyni riyaziyyatla 'Bu əməliyyatda 10% ölüm riski var' deyildikdə qorxub imtina etməsi.
Mübarizə Üsulu
Söz oyunlarına və emosional çərçivələrə aldanmamaq. Hər cür mətni, reklamı və çıxışı soyuq riyazi faktlara və ya məntiqi propozisiyalara endirmək.
Fəlsəfi Bağlantı
Lüdviq Vitgenşteynin 'Dil Oyunları' nəzəriyyəsi. Dil heç vaxt dünyanı obyektiv şəkildə təsvir edən güzgü deyil; o, psixologiyamızı manipulyasiya etmək üçün oynanılan kompleks bir oyundur.
Tərif
Tezlik illüziyası. İnsan beyni yeni bir məlumat öyrəndikdə onun 'Seçici Diqqəti' aktivləşir. Qəfildən elə hiss edirsən ki, bütün dünya sənin öyrəndiyin şeydən danışır. Əslində heç nə dəyişməyib, sadəcə sənin beyninin filtrləri fərqli işləməyə başlayıb.
Gündəlik Misal
Yeni bir maşın markası (məsələn, qırmızı bir avtomobil) aldıqdan dərhal sonra küçədə hamının o maşından sürdüyünü zənn etmək.
Mübarizə Üsulu
Dünyanın sənə görə qəfildən dəyişmədiyini, kainatın sənə xüsusi işarələr göndərmədiyini, sadəcə beyin arxitekturanın məlumatı süzmə formasını dəyişdiyini dərk etmək.
Fəlsəfi Bağlantı
Kantın 'Transsendental İdealizmi'. Biz obyekti özlüyündə olduğu kimi (noumen) görə bilmərik; biz onu yalnız zehinimizin fokuslarına və kateqoriyalarına görə yaradılmış fenomen kimi qavrayırıq.
Tərif
Sən A və B variantları arasında qalanda qərar verməkdə çətinlik çəkirsən. Marketoloqlar araya tamamilə absurd olan C (tələ) variantını salırlar. C variantı yalnız ona görə oradadır ki, sənin beynin müqayisə apararaq A-nı daha cazibədar hesab edib alsın.
Gündəlik Misal
Kinoteatrda kiçik popkorn 3 AZN, böyük 7 AZN olanda çoxu kiçiyi alır. Amma menyuya 'Orta boy 6.50 AZN' (tələ) əlavə edildikdə, insanlar '50 qəpiyə görə böyüyü alım' deyib qəfildən daha çox pul xərcləyirlər.
Mübarizə Üsulu
Qiymət manipulyasiyalarının arxasını görmək. Seçimləri bir-biri ilə deyil, mütləq ehtiyacın və əlindəki pulun (faydanın) dərəcəsi ilə ölçmək.
Fəlsəfi Bağlantı
Jan Bodriyyarın 'Simulyakr və İstehlak Cəmiyyəti' tənqidi. Kapitalizm saxta ehtiyaclar və saxta variantlar (simulyasiyalar) yaradaraq bizim iradəmizi və reallıq qavrayışımızı idarə edir.
Tərif
İnsanlar azadlıqlarının məhdudlaşdırıldığını və ya seçim hüquqlarının əllərindən alındığını hiss etdikdə (hətta qadağan olunan şey onların xeyrinə olsa belə), emosional müdafiə mexanizmi işə düşür və qadağan olunan şeyi əvvəlkindən daha çox istəyirlər. Psixoloq Jack Brehm tərəfindən kəşf edilmişdir.
Gündəlik Misal
Valideynin övladına 'O oğlanla/qızla görüşmə!' deməsi həmin münasibəti sırf inadkarlıqdan 10 qat daha güclü edən Romeo-Cülyetta effekti. Və ya diyetdə olan insanın 'Şirniyyat yemə!' dedikdə şirniyyata olan istəyinin iki qat artması.
Mübarizə Üsulu
Qadağanın arxasındakı məntiqi anlamaq. Müqavimət hissi yarandıqda ona tabe olmadan əvvəl özünə sual ver: 'Əgər bunu mənə heç kim qadağan etməsəydi, yenə istəyərdimmi?'
Fəlsəfi Bağlantı
Kantın 'Avtonomiya' anlayışı. İnsan həqiqi azadlığı əldə etmək üçün nə kənardan gələn əmrlərə (heteronomiya), nə də kənardan gələn qadağalara impulsiv reaksiya verməli, öz ağlının qanunlarına tabe olmalıdır.