Filosoflar

Presokratik fəlsəfə, Milet məktəbi

Anaksimandros

e.ə. - e.ə.

Talesin şagirdi. Kainatın əsasının müəyyən bir maddə deyil, 'Apeiron' - sonsuz, sınırsız, müəyyənsiz bir şey - olduğunu müdafiə edib. Bu, tarixdə soyut anlayışın ilk dəfə fəlsəfi əsas kimi istifadə edilməsidir. Bilinen ilk yaz nəşr edən yunan filosofu sayılır. İlk coğrafiya xəritəsini çəkdiyi və ilk gnomonu (günəş saatı) hazırladığı söylənir. İnsan cinsinin balıqdan inkişaf etdiyini düşünürdü - bu qeyri-adi bir evrim anlayışıdır.

Presokratik fəlsəfə, Milet məktəbi

Anaksimen

e.ə. - e.ə.

Milet məktəbinin üçüncü nümayəndəsi. Anaksimandrosun şagirdi. Talesin suyunu rədd edib, kainatın əsasının hava olduğunu müdafiə edib. Havanın sıxılıb seyrəlməsi yolu ilə digər maddələrin yarandığını izah edib - bu, maddəin dəyişim mexanizmini izah etməyə ilk ciddi cəhddir. Astronomiyaya da maraq göstərib - ulduzları, Günəşi, Ayı izah etməyə çalışıb.

Orta Əsr İtalyan

Anselm

1033 - 1109

Orta əsrin ən böyük fəlsəfi teoloqlarından biri. Tanrının mövcudluğunu sübut edən ontoloji arqumentin yaradıcısıdır - Tanrı ağılda düşünülə bilən ən böyük varlıqdır, deməli real mövcud olmalıdır. "İman anlayış axtarır" prinsipi ilə fəlsəfəni teologiyanın xidmətinə verib.

Sxolastika 1 anlayış

Kinizm (qurucusu) 1 anlayış

Antisfen

e.ə. - e.ə.

Sokratın şagirdi və Kinizm məktəbinin qurucusu. Traks anasından doğulduğu üçün Afina vətəndaşlığından məhrum idi, amma Sokratın ən sadiq şagirdlərindən biri oldu. Sokrat öldükdən sonra Kinosarges jimnasiumunda öz məktəbini qurdu. 'Kinik' sözünün bu gimnasiuma yaxın olmaması üçün 'köpək' mənasından gəldiyi söylənir. Var-dövlət, şöhrət, zövq - hamısına laqeyd yanaşmağı müdafiə etdi.

Siyasi fəlsəfə, Ekzistensializm 1 anlayış

Arendt

1906 - 1975

20-ci əsrin ən önəmli siyasi filosofu. Hannover yaxınlığında Yəhudi ailəsində doğulub. Nazi Almaniyasından qaçaraq ABŞ-a sığınıb. Totalitarizmin fenomenologiyasını ilk dəfə sistematik şəkildə araşdıran filosof. Eichmann məhkəməsini izləyərək 'şərin banallığı' anlayışını yaratdı - şər çox vaxt monstrların deyil, sıradan insanların düşüncəsizliyi ilə baş verir.

Antik Dövr Yunan (Stagira)

Aristotel

e.ə. - e.ə.

Platonun ən görkəmli şagirdi və Makedoniyalı İskəndərin müəllimi. Məntiq, etika, metafizika, biologiya, fizika, siyasət, poetika - demək olar hər sahədə əsər yazıb və hər birinin əsasını qoyub. Müəllimi Platonun idealizminə qarşı çıxaraq empirik müşahidəni fəlsəfəyə gətirən ilk böyük düşünürdür. Lisey adlı öz məktəbini təsis edib. 158 şəhər-dövlətin konstitusiyasını tədqiq etmiş, biologiyada 500-dən çox heyvan növünü təsnif etmişdir. Əsərləri itmiş, yalnız mühazirə qeydləri qalıb, amma bu qeydlər belə bütün Qərb intellektual ənənəsini formalaşdırıb.

Peripatetizm, Aristotelçilik 23 anlayış

Yeni Dövr Hind

Aurobindo

1872 - 1950

Hind fəlsəfəsinin ən original sintezçisi. Kəlküttədə doğulub, Kembricdə oxuyub. Hind müstəqillik hərəkatının erkən liderləri arasında oldu, ingilis hakimiyyəti onu həbs etdi. Həbsdə mistik oyanış yaşayaraq fəlsəfəyə döndü. Pondicherry şəhərindəki aşramını qurdu, Fransız tərəfdarı Mirra Alfassa (Ana) ilə birgə çalışdı.

İnteqral Yoga, Təkamül fəlsəfəsi

Adi dil fəlsəfəsi, Dil fəlsəfəsi 1 anlayış

Austin

1911 - 1960

Adi dil fəlsəfəsinin əsas nümayəndəsi. Oksford universitetində dərs deyib və fəlsəfi problemlərin çoxunun dilin yanlış istifadəsindən qaynaqlandığını müdafiə edib. "Danışıq aktı" nəzəriyyəsinin yaradıcısıdır - sözlər yalnız təsvir etmir, eyni zamanda hərəkət edir.

Antik Dövr Roma (Şimali Afrika)

Avqustin

354 - 430

Xristian fəlsəfəsinin ən böyük nümayəndəsi, Katolik kilsəsinin dörd böyük Kilsə atalarından biri. Cezayirdə doğulub, gənclikdə maniçeizm dinindən Xristianlığa keçib. Anası Müqəddəs Monika oğlunun imanına dönməsi üçün illər dua etmişdir. 'Etiraflar' əsəri ilk psixoloji avtobioqrafiya sayılır. Tanrı şəhəri ilə dünya şəhərinin müxalif tarixini anlatan 'Tanrı şəhəri' orta əsr siyasi fəlsəfəsinin əsasını qoyub.

Xristian fəlsəfəsi, Neoplatonizm 1 anlayış

B

Ontologiya, Sol siyasi fəlsəfə

Badiu

1937 - həyatda

Müasir fransız fəlsəfəsinin ən sistematik düşünürlərindən biri. Rabatta doğulub. Küme nəzəriyyəsini ontologiyanın əsası olaraq istifadə etdi. 'Hadisə' anlayışı ilə radikal yenilik nasıl mümkün olduğunu araşdırdı. Həqiqətin dörd prosedurunu - elm, sənət, siyasət, eşq - yaratdı.

Dil fəlsəfəsi, Ədəbiyyat nəzəriyyəsi

Bahtin

1895 - 1975

Diyaloq fəlsəfəsinin və ədəbiyyat nəzəriyyəsinin böyük ustası. Oryolda doğulub. Sovet rejimi altında uzun illər kənar yerlərdə yaşadı, sürgünə göndərildi. Dostoevski üzərindəki çalışması ilə polfonik roman anlayışını yaratdı. Karnaval, xronotop, heteroglossiya onun əsas anlayışlarıdır. Həyatının son dövründə yenidən kəşf edildi.

Empirizm, Elmi metod 1 anlayış

Bekon

1561 - 1626

Müasir elmi metodun banisi, 'bilik gücdür' anlayışının yaradıcısı. Londonda doğulub, həm filosof, həm hüquqşünas, həm siyasətçi idi. Lord Kansler vəzifəsinə yüksəldi, sonra rüşvətdən mahkum edildi. Aristotelin dedüktiv məntiqi əvəzinə indüktiv metodu - müşahidə, eksperiment, ümumiləşdirmə - elmın əsası kimi irəli sürdü. Elmin cəmiyyəti dəyişdirəcəyinə dair utopik görüşlər bəslədi.

Frankfurt məktəbi, Mədəniyyət fəlsəfəsi

Benjamin

1892 - 1940

20-ci əsrin ən orijinal mədəniyyət filosofu. Berlində Yəhudi ailədə doğulub. Akademik karyerası rədd edildi, sərbəst yazı ilə yaşadı. Nazilik dövründə Fransa vasitəsilə ABŞ-a qaçmağa çalışırqən İspaniya sərhədindəki Port Boudan intihar etdi. Əlyazmaları Hannah Arendt tərəfindən xilas edildi.

Bentam

1748 - 1832

Utilitarizmin banisi və radikal hüquq islahatçısı. Londonda doğulub, uşaq dahi idi - 3 yaşında Latınca oxuyub, 12 yaşında Oksforda daxil olub. Ən yaxşı hərəkətin ən çox insana ən çox xoşbəxtlik gətirən hərəkət olduğunu müdafiə edib. Həzzi riyazi olaraq ölçməyə çalışıb (felicific calculus). Hüquq islahatçısı kimi həbsxana sistemi, yoxsulluq, heyvan hüquqları və homoseksuallığın dekriminallaşdırılması sahəsində öz dövrünü xeyli qabaqlayıb. Vəsiyyətinə görə cəsədi mumiyalanıb və bu gün London Universitetində 'auto-ikon' kimi saxlanılır.

Utilitarizm

Xristian ekzistensializmi, Dini fəlsəfə

Berdyayev

1874 - 1948

Rus dini ekzistensializminin ən parlaq siması. Kiyevdə aristokrat ailədə doğulub. Gəncliyində marksistlərə yaxın olub, sonra Xristian fəlsəfəsinə döndü. 1922-ci ildə Bolşeviklər tərəfindən 'Filosoflar gəmisi' ilə sürgün edildi. Parisdə yaşayaraq rus dindar fəlsəfəsinin Qərbə təqdimini etdi. Azadlıq, yaradıcılıq, şəxsiyyətin müqəddəsliyi onun əsas mövzularıdır.

Yeni Dövr İrlandiyalı

Berkli

1685 - 1753

Maddənin mövcud olmadığını müdafiə edən idealist filosof, İrlandiya Kilsəsinin keşişi. Kilkennidə doğulub, gənc yaşda fəlsəfi əsərlərini yazıb. Lokun empirizmini radikallaşdıraraq maddə anlayışını tamamilə rədd edib: əgər biliyimiz yalnız qavrayışlardan gəlirsə, qavrayışın arxasındakı 'maddə'nin mövcudluğunu iddia etmək əsassızdır. 'Var olmaq qavranılmaqdır' (esse est percipi) - bir şey yalnız qavranıldığı zaman mövcuddur. Ağacın meşədə heç kim olmadıqda mövcud olmasını Tanrının daimi qavrayışı ilə izah edib.

Subyektiv idealizm

Xristian fəlsəfəsi, Neoplatonizm

Boetius

477 - 524

Antik fəlsəfə ilə orta əsr düşüncəsi arasında körpü quran filosof. Romada aristokrat ailədə doğulub, Ostroqot hökmdarı Teodorikın sarayında yüksək vəzifə tutub. Siyasi bir sui-qəsddə günahlandırılıb həbs edilib. Edam gözlərken 'Fəlsəfənin Tesəllisi' əsərini yazıb. Bu kitab Dante, Çoser, Elizabet I tərəfindən sevgiyilə oxunub - talin, özgürlük, ilahi öngörü haqqındadır.

Ekzistensializm, Feminizm

Bovuar

1908 - 1986

Feminist fəlsəfənin əsas fiquru və 20-ci əsrin ən təsirli qadın ziyalılarından biri. Parisdə varlı burjua ailəsində doğulub, lakin ənənəvi gender rollarına qarşı çıxıb. Sartr ilə ömürlük intellektual tərəfdaş olub - açıq münasibət yaşayıblar, lakin heç vaxt evlənməyiblər. 'İkinci cins' əsəri ilə qadın təcrübəsini fəlsəfi müstəvidə ilk dəfə ciddi şəkildə təhlil edib. 'Qadın doğulmur, qadın olur' tezisi ilə gender rollarının təbii deyil, ictimai konstruksiya olduğunu göstərib. Romançı, memuarist və siyasi aktivist kimi də fəaliyyət göstərib.

Antik Dövr Hind

Budda

MÖ - MÖ

Buddizmin qurucusu, Hind fəlsəfəsinin ən böyük mənəvi inqilabçısı. Lumbinidə (bugünkü Nepal) kral ailəsində doğulub. 29 yaşında sarayı tərk edib həqiqəti axtarmağa çıxdı. 35 yaşında Bodhgayada meditasiya ilə Buddalığa - oyanışa - çatdı. Ömrünün qalan 45 ilini təlimini yaymağa həsr etdi. Brahman sisteminə alternativ olaraq kastaları rədd etdi.

Buddizm

Queer nəzəriyyəsi, Feminist fəlsəfə 1 anlayış

Butler

1956 - ?

Queer nəzəriyyəsinin ən təsirli nümayəndəsi. Klivlenddə Yəhudi ailədə doğulub. 'Gender Trouble' əsəri ilə feminizmi və gender anlayışını kökündən dəyişdirdi. Gender bioloji deyil, performativ bir konstruksiyadır - biz genderi icra etməklə yaradırıq. Fuko, Derrida, Bovuarın fikirləri üzərindən öz nəzəriyyəsini qurdu. Berkli universitetinin professoru.

C

Mədəniyyət fəlsəfəsi, İdeologiya tənqidi

Cemil Meriç

1916 - 1987

Türk intellektual həyatının ən orijinal və əziyyətli siması. Reyhanlıda doğulub. Görmə qabiliyyətini tamamilə itirdi - lakin bu onu daha dərin oxumağa sövq etdi. Fransız ədəbiyyatından başladı, sonra bütün dünya düşüncəsini sorguladı. Sağ-sol bütün ideologiyalara şübhə ilə yanaşdı. 'Umrandan Uygarlığa' əsərində sivilizasiya anlayışının Qərb-mərkəzli olduğunu göstərdi.

Yeni Dövr Amerikalı

Ceyms

1842 - 1910

Amerikan praqdmatizminin atası, müasir psixologiyanın qurucularından biri. Nyu-Yorkda varlı ailədə doğulub - qardaşı böyük yazıçı Henri Ceymsdir. Harvard universitetinin psixologiya, sonra fəlsəfə professoru oldu. 'Şüurun axını' anlayışı ilə psixologiyanı dəyişdirdi. Din haqqında psixoloji-praqdmatist yanaşması 'Dini Təcrübənin Növləri' ilə din fəlsəfəsinə yeni bir yön açdı.

Praqdmatizm, Funksionalizm 3 anlayış

Ç

Fəlsəfi publisistika, Qərbçilik

Çaadayev

1794 - 1856

Rus fəlsəfi müstəqilliyinin birinci siması. Moskvada doğulub. 1812 müharibəsindən sonra Qərb ilə tanışlıq ona Rusiyanın geri qalmasını daha dərin hiss etdirdi. 'Fəlsəfi Məktublar' əsərini yazdığında car hökuməti onu rəsmi olaraq dəli elan etdi. Rusiya tarixini acımasızca tənqid etdi, lakin Rusiyanın gələcəyinə ümid bəslədi.

Antik Dövr Hind

Çanakya

MÖ - MÖ

Hind siyasi fəlsəfəsinin ən böyük nümayəndəsi, 'Hind Makiavellisi'. Taxila universitetinin professoru. Maurya imperatorluğunun qurucusu Çandraquptanı hakimiyyətə gətirib. 'Arthaşastra' - dövlət idarəçiliyi, iqtisadiyyat, hərbi strategiya haqqında ensiklopedik əsər - onun adı ilə bağlıdır. Praktiki siyasəti etik prinsiplərlə birləşdirdi.

Siyasi fəlsəfə, Dövlət idarəçiliyi

Çenq Hao

1032 - 1085

Neo-Konfutsiçiliyin qurucu atalarından biri, qardaşı Çenq Yi ilə birlikdə 'İki Çenq' kimi tanınır. Çenq Yinin rasionalist yoluna qarşı daha idealist, içdən gəlmə fəzilət vurğulu bir yol seçdi. Van Yanminqin idealist qolunun mənbəyi sayılır.

Çenq Yi

1033 - 1107

Neo-Konfutsiçiliyin qurucu ataları arasında ən önəmlilərindən biri. Qardaşı Çenq Hao ilə birlikdə 'İki Çenq' adıyla tanınır. Luoyan məktəbinin banisi. Çu Sinin fikri əsası əsasən Çenq Yiyə dayanır. 'Li' anlayışını fəlsəfənin mərkəzinə qoydu.

Akademik skeptisizm, Eklektisizm, Siyasi fəlsəfə

Çiçeron

e.ə. - e.ə.

Roma Respublikasının ən böyük natiq və filosofu. Arpinumda orta sinif ailədə doğulub, dahi natiqliyi ilə Romanın zirvəsinə çatdı. Konsul oldu, Katilina sui-qəsdini ifşa etdi. Yunan fəlsəfəsini - Platon, Aristotel, Stoa - latın dilinə çevirərək Roma dünyasına tanıtdı. Siyasi çalkantılar içərisində Sezar, Pompey, Antonius arasında mövqe tutmağa çalışdı. Antonius onu qətlə yetirdi - başı və əlləri Forum-da sərgiləndi.

Dil fəlsəfəsi, Siyasi fəlsəfə, Anarkizm

Çomski

1928 - ?

Müasir dilçilik fəlsəfəsinin atası, eyni zamanda ən güclü siyasi müxalifəti ilə tanınan ziyalı. Filadelfiyada Yəhudi ailədə doğulub. Transformasional-generativ qrammatika nəzəriyyəsi ilə dilçiliyi kökündən dəyişdirdi. İnsanın anadangəlmə universal dil qabiliyyəti olduğunu sübut etdi. MIT-in professoru olaraq yarım əsrdən çox tədris etdi.

Çou Dunyi

1017 - 1073

Neo-Konfutsiçiliyin ilk böyük sistematizatoru, 'Böyük Mütləq Diaqramı'nın (Taijitu) müəllifi. Hunan əyalətindəki doğulub. Daosist kosmologiya ilə Konfutsiçi etikasını birləşdirərək Neo-Konfutsiçiliyin metafizik əsasını qoydu. Çenq qardaşlarının müəllimi olub.

Çuanqzi

e.ə. - e.ə.

Laodzinin ən böyük ardıcılı, Daosizmin ikinci sütunu. Əsərləri mifoloji hekayələr, paradokslar və yumorla zəngindir. 'Kəpənək yuxusu' metaforu ilə reallıq, yuxu və perspektiv haqqında dərin suallar qaldırıb. Konfutsi fəlsəfəsini parodik şəkildə tənqid edib, ictimai rollardan azad olmağı müdafiə edib. Ölüm yatağında şagirdlər onu dəfn etmək üçün tövsiyə verdilər, o isə güldü: 'Yer üzü mənim tabutum.'

Daosizm

Çu Si

1130 - 1200

Neo-Konfutsiçiliyin ən böyük sistematizatoru, Sung sülaləsinin ən önəmli filosofu. Fujian əyalətindəki doğulub. Konfutsi kanon mətnlərini - Dörd Kitabı - şərh edərək əsrlər boyunca Çin, Koreya, Yaponiya dövlət imtahanlarının əsasını qoydu. Li (prinsip) və Qi (maddi qüvvə) anlayışları ilə metafizik sistem yaratdı.

Han öyrəti məktəbi (Kaozheng)

D

Yeni Dövr Çin

Dai Çen

1724 - 1777

Qing dövrünün ən böyük filosofu və filoloquu. Anhui əyalətindəki kasıb ailədə doğulub. Böyük Çin Ensiklopediyasının (Siku Quanshu) redaksiyasında iştirak etdi. Çu Si Neo-Konfutsiçiliyini daxilindən tənqid etdi - 'Li' anlayışının insan təbiətini əzdiğini müdafiə etdi. Kaozheng (mətn tənqidi) metodunu fəlsəfəyə tətbiq etdi.

Dekart

1596 - 1650

Müasir fəlsəfənin atası, riyaziyyatçı və fizik. Fransada doğulub, Hollandiyada uzun illər yaşayıb. Metodik şübhə ilə bilginin möhkəm təməlini axtarıb - hər şeydən, hətta duyğulardan və riyaziyyatdan belə şübhələnib, lakin şübhələnən 'mən'in mövcudluğundan şübhələnə bilməyib. Analitik həndəsəni (Kartezian koordinat sistemi) icad edib, optika və meteorologiya sahəsində elmi kəşflər edib. İsveç kraliçası Kristinanın dəvəti ilə Stokholma gedib, amma soyuq iqlimə dözməyib və sətəlcəmdən vəfat edib.

Rasionalizm 14 anlayış

Poststrukturalizm, Vitalizm

Delöz

1925 - 1995

Fransız poststrukturalizminin ən yaradıcı düşünürü. Parisdə doğulub. Guattari ilə birgə kapitalizmə, psixoanalizə, dövlətə qarşı yeni düşüncə vasitələri yaratdı. Rizoma anlayışıyla hiyerarxik düşüncənin alternativini təqdim etdi. Filosofları 'cinsi uğursuzluq' ilə oxumaqla tanındı - onların əsərlərindən əksindəkini çıxarırdı.

Antik Dövr Yunan (Abdera)

Demokrit

e.ə. - e.ə.

Atomizmin əsas nümayəndəsi və materialist dünyagörüşünün qurucusu. Müəllimi Levkippos ilə birlikdə hər şeyin bölünməz zərrəciklərdən - atomlardan - ibarət olduğunu müdafiə edib. 'Gülən filosof' adı ilə tanınıb, çünki insan axmaqlığına gülümsəyirdi. 70-dən çox əsər yazıb, lakin demək olar hamısı itirilmişdir. Etika, fizika, riyaziyyat, astronomiya və musiqi haqqında yazıb. Ruhun da incə atomlardan ibarət olduğunu, ölümdən sonra dağıldığını düşünürdü.

Atomizm 2 anlayış

Zehin fəlsəfəsi, Evrimsel fəlsəfə 8 anlayış

Dennett

1942 - 2024

Darvinizmi fəlsəfəyə ən dərindən tətbiq edən düşünür, 'Dörd Atlı'dan biri. Bostonalı hüquqçu ailədə doğulub. Oksfordda Gilbert Ryle ilə oxudu. Tafts universitetinin professoru olaraq şüur, free will, din haqqında fizikalist-evrimsel yanaşmasını inkişaf etdirdi. Riçard Dokins, Sem Harris, Kristofer Hikens ilə yeni ateizm hərəkatının intellektual sütunu oldu.

20-ci Əsr Fransız-Əlcəzairli

Derrida

1930 - 2004

Dekonstruksiya metodunun yaradıcısı və postmodern fəlsəfənin ən mübahisəli fiquru. Əlcəzairdə fransız-yəhudi ailəsində doğulub, Parisdə Ecole Normale Supérieure-da oxuyub və dərs deyib. 1967-ci ildə eyni anda üç əsər nəşr edərək fəlsəfə dünyasını sarsıtmışdır. Mətnlərdəki gizli ziddiyyətləri, iyerarxik əkslikləri (nitq/yazı, təbiət/mədəniyyət, kişi/qadın) üzə çıxararaq sabit mənalar ideyasına meydan oxuyub. Bəziləri onu dahiyanə, bəziləri şarlatan adlandırıb - Kembric Universiteti ona fəxri doktorluq verərkən ciddi etiraz sədaları yüksəlib.

Dekonstruksiya, Poststrukturalizm 3 anlayış

Yeni Dövr Amerikalı

Devi

1859 - 1952

Amerikan praqdmatizminin ən sistemli düşünürü. Barliqtonda (Vermont) doğulub. Pirs və Ceymsın praqdmatizmini demokratiya, təhsil və ictimai həyata tətbiq etdi. 'Məktəb kiçik bir cəmiyyətdir' anlayışı ilə müasir pedaqogikanın əsasını qoydu. 92 yaşında vəfat etdi - produktiv ömrünü axıra qədər sürdü.

Praqdmatizm, Təhsil fəlsəfəsi 4 anlayış

Antik Dövr Yunan (Sinop)

Diogen (Sinoplu)

e.ə. - e.ə.

Tarixin ən radikal yaşam filosofu. Sinopdan sürgün edilərək Afinaya gəlib, nəhayət Korintdə çəlləkdə yaşayıb. Makedoniyalı İskəndər onun yanına gəlib: 'Sənin üçün nə edə bilərəm?' soruşanda Diogen cavab verib: 'Günəşimin qarşısından çəkil.' İskəndər demişdir: 'Makedoniyalı İskəndər olmasaydım, Diogen olmaq istəyərdim.' Açıq meydanda insan bioloji ehtiyaclarını ödəyirdi - sosial konvensiyaları açıqca rədd edirdi. 'Kosmopolit' kəlməsini ilk dəfə işlədən şəxs olduğu söylənir.

Kinizm 1 anlayış

Orta Əsr Skot

Duns Skotus

1266 - 1308

Orta əsr sxolastikasının ən dərin düşünürlərindən biri. Hər varlığın unikal fərdiliyi (haecceitas) olduğunu müdafiə edib. Tanrının azad iradəsinin məntiqə tabe olmadığını iddia edib. Akvinalının bəzi nəzəriyyələrinə alternativ yanaşma təqdim edib.

Sxolastika 1 anlayış

E

Antik Dövr Yunan (Aqrigent, Siciliya)

Empedokles

e.ə. - e.ə.

Dörd ünsür nəzəriyyəsinin (od, hava, su, torpaq) müəllifi. Siciliyanın Aqrigent şəhərindən olan siyasi lider və şair-filosof. Özünü ilahi hesab etdiyinə dair əfsanələr var - məşhur bir rəvayətə görə Etna yanardağına atlayaraq ölüb. Siyasi həyatda demokratiyanı müdafiə edib. Sürgün ediləndən sonra Peloponnesosda yaşayıb. Həmçinin reinkarnasiyaya inanıb və bir vaxtlar balıq, quş, buta olduğunu iddia edib.

Presokratik fəlsəfə

Antik Dövr Roma (Frigiya)

Epiktet

50 - 135

Keçmiş qul, sonradan stoik fəlsəfənin ən praktik müəllimi. Frigiyada (indiki Türkiyə) doğulub, Romada qul kimi yaşayıb, azad edildikdən sonra fəlsəfə müəllimi olub. Sokrat kimi heç bir əsər yazmayıb - fikirləri şagirdi Arrian tərəfindən qeyd edilib. İnsan nəzarətində olan və olmayan şeyləri ayırd etməyi öyrədib: bədənimiz, mülkümüz, şöhrətimiz bizim deyil, yalnız düşüncə və hərəkətlərimiz bizimdir. Qulluq dövrünün əzabları onun fəlsəfəsini formalaşdırıb - fiziki məhdudiyyətlərə baxmayaraq daxili azadlığın mümkünlüyünü göstərib.

Stoisisizm 2 anlayış

Antik Dövr Yunan (Samos)

Epikur

e.ə. - e.ə.

Xoşbəxtliyi həzzlə (ağrının yoxluğu mənasında) eyniləşdirən filosof. Afinada 'Bağ' (Kepos) adlanan məktəbi təsis edib - burada qadınlar və qullar da daxil olmaqla hər kəs qəbul olunurdu. Ölüm qorxusunu aradan qaldırmaq, ağrını minimuma endirmək və sadə həyat yaşamaq onun fəlsəfəsinin əsasını təşkil edirdi. Demokritin atomizmini qəbul edib, amma ona azad iradəni əlavə edib (klinamen - atomların təsadüfi sapması). 300-dən çox əsər yazıb, lakin demək olar ki, hamısı itirilmişdir.

Epikürçülük 6 anlayış

Yeni Dövr Hollandiyalı

Erazm

1466 - 1536

Şimali Renessansın ən böyük humanisti. Roterdamda doğulub, bütün Avropada yaşayıb. Kilsəni daxildən islahat etmək istədi - Lüter kimi qırmaq deyil. 'Axmaqlığa Tərif' əsərindəkilsənin, aristokratiyanın, alimlərin ikiüzlülüyünü satira ilə tənqid etdi. Böyük din müharibələrinin qarşısına fəlsəfə ilə çıxmağa çalışdı.

Humanism, Xristian humanism

Ə

Antik fəlsəfə tarixi, İslam fəlsəfəsi

Əhməd Arslan

1944 - həyatda

Türkiyənin antik fəlsəfə və İslam fəlsəfəsi sahəsindəki ən əhatəli alimi. Şanlıurfada kasıb ailədə doğulub. Müəlliminin israrı ilə oxumağa davam etdi. Ankara Universitetindən doktorasını aldı, Ege Universitetinin fəlsəfə bölümünü qurdu. 5 cildlik 'İlkçağ Fəlsəfə Tarixi' əsərini - Türkiyənin bu sahədəki ən əhatəli akademik işini - yaratdı. Celal Şəngör bu serini 'dünyada oxuduğu ən yaxşı kitablardan biri' adlandırdı.

Orta Əsr Türk (Yesi/Qazaxıstan)

Əhməd Yesəvi

1093 - 1166

Türk sufi ənənəsinin atası, Yesəviyyə təriqətinin qurucusu. Yesi (indiki Türküstan, Qazaxıstan) şəhərindən doğulub. Buxarada Yusuf Həmədaninin yanında sufi təhsili aldı. 63 yaşında - Peyğəmbərin vəfat etdiyi yaşda - yeraltı hücrəyə çəkildi, ömrünün qalan hissəsini orada keçirdi. 'Hikmətlər' əsərini Türkcə yazdı - İslam mistisizmini Türk dilinin ilk böyük şeiri kimi ifadə etdi.

Türk Sufizmi, İslam mistisizmi

Orta Əsr Xarəzmli / Fars

Əl-Biruni

973 - 1048

İslam dünyasının ən böyük alim-filosofu, 'Ustadlar ustadı' ləqəbiylə tanınır. Xarəzmdə doğulub. Qəznəli Sultan Mahmudun sarayında uzun müddət yaşayıb. Hindistana səfər edərək Sanskrit öyrəndi - Hindu fəlsəfəsi, dinini ilk dəfə sistemli şəkildə araşdıran müsəlman alim oldu. 140-dan çox əsər yazdı: astronomiya, riyaziyyat, coğrafiya, antropologiya, fəlsəfə.

İslam fəlsəfəsi, Elm fəlsəfəsi

Orta Əsr Ərəb (Bəsrə)

Əl-Əşari

874 - 936

Sünnü İslamın ən böyük kəlam alimlərindən biri. Bəsrədə doğulub. Mutəzilənin şagirdi Cübbai yanında oxudu, sonra Mutəzilədən ayrıldı. Orta yol kəlamı yaratdı - həm ənənəni, həm rasional arqumentasiyanu qəbul edən mövqe. Əşari məzhəbi bu gün sünnü İslamın əksəriyyətinin kəlam çərçivəsidir.

Əşari kəlamı

Orta Əsr Türk (Farab/Qazaxıstan)

Əl-Farabi

872 - 950

İslam fəlsəfi ənənəsinin ikinci qurucu nəhəngi, 'İkinci Müəllim' (Aristoteldən sonra) ləqəbiylə tanınır. Qazaxıstanın Farab şəhərindən gəlib, Bağdad və Hələbdə yaşayıb. Platonu ilə Aristoteli birləşdirməyə çalışıb. İdeal dövlət fəlsəfəsi, musiqi nəzəriyyəsi, məntiq, psixologiya sahəsindəfundamental işlər görüb. Ud çalmaqda da mahir idi.

İslam fəlsəfəsi, Neoplatonizm 1 anlayış

Orta Əsr Ərəb

Əl-Kindi

801 - 873

İslam fəlsəfəsinin ilk nümayəndəsi - 'Ərəblərin filosofu' ləqəbi ilə tanınır. Kufədə aristokrat ailədə doğulub. Abbasid xəlifəsi Məmunun himayəsindən faydalanıb, Bağdadın Beyt al-Hikma (Müdriklik Evi) mərkəzindən çalışıb. Yunan fəlsəfəsini Ərəbcəyə çevirərək İslam düşüncəsinə inteqrasiya edib. 260-dan çox əsər yazıb.

İslam fəlsəfəsi

Orta Əsr Fars (Tus/Xorasan)

Əl-Qəzali

1058 - 1111

İslam düşüncəsinin ən böyük intellektual böhranını yaşayan və həll edən filosof. Nisaburda doğulub. Bağdadda ən məşhur müdərris ikən ciddi şübhə böhranına düşüb, hər şeyi tərk edib 10 il səyahətə çıxıb. 'Filosofların Çöküşü' əsərində İbn Sina və Farabi kimi filosofları 20 nöqtədə tənqid etdi. Sufi yolunu seçib. 'Din Elmlərinin Dirçəldilməsi' İslam etikasının klassik mənbəyidir.

İslam fəlsəfəsi, Sufizm, Kəlam

Orta Əsr Ərəb (Suriya)

Əl-Maarri

973 - 1057

Ərəb düşüncəsinin ən cəsarətli skeptiki. Maarrə şəhərindəki doğulub. 4 yaşında çiçək xəstəliyindən korlaşıb. Bu baxmayaraq ərəb ədəbiyyatının ən mürəkkəb şairlərindən birinə çevrildi. Kilsə, məscid, sinaqoqun hamısını tənqid etdi. Vegetarian idi - heyvanlara da zərər verməmək üçün.

Skeptisizm, Pessimizm, Humanizm

Orta Əsr Fars (Rey)

Əl-Razi

854 - 925

İslam dünyasının ən cəsarətli rasionalist filosofu. Reyy şəhərindəki (İran) doğulub. Bağdad xəstəxanasının baş həkimi olub. Klinik tibbə müstəsna töhfələr verdi - çiçək xəstəliyi ilə qızılca xəstəliyini ayırd edən ilk həkim. Fəlsəfədə isə peyğəmbərliyi açıqca tənqid etdi - İslam dünyasında nadir cəsarətli mövqe.

Rasionalizm, Tibb fəlsəfəsi

Orta Əsr Ərəb (Fələstin)

Əl-Şafii

767 - 820

İslam hüquq metodologiyasının (Usul al-Fiqh) banisi. Qəzzədə (Fələstin) doğulub, uşaqlıqda Mədinəyə köçdülər. Malik ibn Ənəsin yanında, sonra Bağdadda oxudu. Şafii məzhəbinin qurucusu. 'Risalə' əsəri hüquq metodologiyasının ilk sistematik kitabıdır.

İslam hüquq fəlsəfəsi (Usul al-Fiqh)

F

Materializm, Ateizm fəlsəfəsi 1 anlayış

Feyerbax

1804 - 1872

Sol Hegelçiliyin ən güclü nümayəndəsi, Marksın birbaşa müəllimi. Landshutda tanınmış hüquqşünas ailəsindən doğulub. Berlində Hegelin dərslərini izlədi, lakin onu aşdı. 'Xristianlığın Mahiyyəti' ilə dini Hegelin ziddinə çevirdi - teologiya antropologiyadır. Ömrünün sonunu kasıblıq içindəki keçirdi.

Alman İdealizmi, Milliyyətçilik fəlsəfəsi 2 anlayış

Fixte

1762 - 1814

Alman idealizminin Kantdan Hegelə körpüsü. Saksoniyada kasıb ailədə doğulub. İlk əsərini Kant adına anonim nəşr etdirdi - Kant onu öz əsəri sandı. Jena, Berlin universitetlərinin professoru oldu. Napoleon Berlini işğal edərkən 'Alman Millətinə Nitqlər'i ilə Alman milli şüurunu oyatmağa çalışdı. Berlin Universitetinin ilk rektoru oldu.

Florenski

1882 - 1937

Rus düşüncəsinin Leonardo da Vincisi. Yevlaxda (Azərbaycan) doğulub. Həm keşiş, həm riyaziyyatçı, həm filosof, həm mühəndis idi. 'Həqiqətin Sütunu' əsərini yazdıqdan sonra ruhani libasını geyindi. Sovet dövründə mühəndis kimi çalışmağa məcbur edildi, 1937-ci ildə Stalinin əmriylə güllələndi.

Dini fəlsəfə, Sofioloji

Məntiq fəlsəfəsi, Riyaziyyat fəlsəfəsi 4 anlayış

Freqe

1848 - 1925

Müasir məntiq fəlsəfəsinin qurucusu, analitik fəlsəfənin dayağı. Vismarda doğulub, Jena universitetinin professoru oldu. Riyaziyyatı məntiqdən törətməyə çalışdı (logicism). Ömrünün əsəri 'Arifmetikanın Əsas Qanunları'nın ikinci cildi çapa hazır ikən Rassel ona bir məktub yazdı - sistemdəki ziddiyyəti göstərdi. Bu, tarixin ən dağıdıcı intellektual məktublarından biridir.

Fuko

1926 - 1984

20-ci əsrin ən təsirli fransız ziyalılarından biri. Puatierdə həkim ailəsində doğulub, Ecole Normale Supérieure-da oxuyub. Güc, bilik və sosial institutlar arasındakı əlaqəni araşdırıb - bilik həmişə güc strukturları ilə bağlıdır. Dəlilik, həbsxana, cinsilik tarixini yenidən yazaraq cəmiyyətin 'normal' və 'anormal'ı necə yaratdığını göstərib. Arxeologiya (bilik sistemlərinin tarixi) və genealogiya (güc münasibətlərinin tarixi) metodlarını yaradıb. QİÇS-dən vəfat edib - o dövrdə xəstəlik hələ yaxşı başa düşülmürdü.

Poststrukturalizm

20-ci Əsr Çin

Fun Yulan

1895 - 1990

20-ci əsrin ən böyük Çin fəlsəfə tarixçisi. Henan əyalətindəki doğulub. Kolumbiya Universitetindəki doktora dissertasiyası sonradan 'Çin Fəlsəfəsi Tarixi'nin əsasını qoydu. Çin Xalq Respublikası dövründə fəlsəfi mövqeyini defalarca dəyişdirdi - bu mübahisəli bir məsələ olaraq qalır. 95 yaşında son əsərini tamamladı.

Müasir Neo-Konfutsiçilik

G

Dil fəlsəfəsi, Praqmatika

Grice

1913 - 1988

Praqmatikanın qurucusu sayılır. Söhbətdə deyilənlə nəzərdə tutulan arasındakı fərqi araşdırıb. Əməkdaşlıq prinsipi və söhbət implikaturası anlayışlarını fəlsəfəyə gətirib. Mənanın yalnız sözlərin leksik mənasından ibarət olmadığını göstərib.

H

Frankfurt məktəbi, Kommunikativ ağıl

Habermas

1929 - ?

Frankfurt məktəbinin ikinci nəslinin lideri, müasir fəlsəfənin yaşayan ən böyük nümayəndələrindən biri. Düsseldorf yaxınlığında Qummersbaxa şəhərindəki doğulub. Gənclikdə Nürberq mühakimələrini izləmək onun düşüncəsini kökündən formalaşdırdı. Adorno ilə Frankfurt İnstitutunda çalışdı. Kommunikativ ağıl nəzəriyyəsi ilə modernliyin tamamlanmamış layihəsi olduğunu müdafiə edir.

Orta Əsr Türk (Xorasan/Anadolu)

Hacı Bektaş Vəli

1209 - 1271

Bektaşi təriqətinin qurucusu, Anadolu heterodoks İslamının əsas siması. Xorasandan gəlib Anadoluya yerləşdi. Qadınların toplantılara qatılmasını, ağıl ilə imanın birliğini, bütün insanların bərabərliyini müdafiə etdi. Yeniçəri ocağının piri sayıldı.

Bektaşilik, Alevizm, Türk Sufizmi

Han Feizi

e.ə. - e.ə.

Çin leqalizminin ən sistematik nümayəndəsi. Han dövlətinin şahzadəsi olub. Kəkələdiyi üçün nitq qabiliyyəti zəif idi, lakin yazıları müstəsna idi. Şagirdi Li Si sonradan Çin İmperiyasını quran Qin Şixuandinin baş nazirinə çevrildi. Dövlətin güclü qanunlara, mükafat-cəza sisteminə əsaslanmalı olduğunu müdafiə etdi. Siyasi rəqibləri tərəfindən zəhərləndirilib.

Leqalizm (Fajia)

Fenomenologiya, Ekzistensializm

Haydegger

1889 - 1976

20-ci əsr fəlsəfəsinin ən mübahisəli və təsirli fiqurlarından biri. Meskirxdə sadə ailədə doğulub. Husserlin şagirdi olub. 'Varlıq və Zaman' əsərində Qərb fəlsəfəsinin əsas xətasını - varlığın unutulmasını - müəyyən etməyə çalışıb. Dasein (orada-olmaq) anlayışı ilə insan varlığını təhlil etdi. Nasist partiyasına üzvlüyü ən böyük mübahisə mövzusudur.

Alman İdealizmi, Dialektika 6 anlayış

Hegel

1770 - 1831

Alman idealizminin zirvəsi. Ştuttqartda doğulub, Tübingen İlahiyyat Seminariyasında Şellinq və Hölderlin ilə birlikdə oxuyub. İena dövrundə 'Ruhun Fenomenologiyası'nı yazdı, eyni gün Napoleon şəhərə daxil oldu. Berlin universitetinin rektoru oldu. Dialektik metod - tezis, antitezis, sintez - onun adı ilə bağlıdır.

Antik Dövr Yunan (Efes)

Heraklit

e.ə. - e.ə.

Dəyişikliyi kainatın əsas prinsipi hesab edən presokratik filosof. Efes şəhərinin aristokrat ailəsindən gəlsə də, siyasi hakimiyyətdən imtina edib. 'Qaranlıq filosof' ləqəbi ilə tanınıb, çünki aforistik üslubda yazır, fikirləri müəmmalı və çoxmənalı idi. Odu (alov) kainatın əsas ünsürü hesab edib. Əksliklərin birliyi ideyası ilə dünyada hər şeyin ziddiyyətlərdən ibarət olduğunu müdafiə edib - gündüz-gecə, yay-qış, həyat-ölüm bir-birini tamamlayır.

Presokratik fəlsəfə 2 anlayış

Sosializm, Liberal düşüncə

Herzen

1812 - 1870

Rus liberal sosializminin atası, köy icması (obşçina) sosializminin müəllifi. Moskvada doğulub. Sürgündə - əvvəl Rusiyada, sonra Londonda - fəaliyyət göstərdi. Londonda 'Kolokol' (Zəng) qəzetini çıxarıb, Rusiyaya gizli yolla çatdırılırdı. İnqilabi romantizmi rədd edərək şüurlu, tədricli islahat müdafiəçisi idi.

Orta Əsr Fars (Beyza)

Həllac

858 - 922

İslam tarixi boyunca ən mübahisəli sufi şəxsiyyəti. Beyzdə (İran) doğulub. 'Ənəl-Həqq' (Mən həqiqətəm / Mən Tanrıyam) sözü ilə küfrə ittiham edildi. 11 il zindanda qaldı, nəhayət Bağdadda edam edildi. Ölümü şüurla qəbul etdi - bu sufi ənənəsinin ən dramatik şəhadəti sayılır.

Sufizm

Fəlsəfə tarixi, Sosioloji fəlsəfə

Hilmi Ziya Ülken

1901 - 1974

Müasir Türk fəlsəfəsinin qurucularından biri. İstanbulda doğulub. Türk-İslam fəlsəfəsi tarixini, Qərb fəlsəfəsini, Türk sosioloji düşüncəsini sistematik şəkildə araşdırdı. 'Türkiye'de Çağdaş Düşünce Tarihi' əsəri Türk intellektual tarixinin əsas mənbəyi oldu. Farabi, İbn Sina kimi Türk-İslam filosoflarını yenidən kəşf etdi.

İctimai müqavilə, Materializm

Hobbs

1588 - 1679

İctimai müqavilə nəzəriyyəsinin qurucularından və müasir siyasi fəlsəfənin ən təsirli fiqurlarından biri. İngiltərədə doğulub, 91 yaşına qədər yaşayıb. İnsan təbiətinin fundamental olaraq eqoist və rəqabətçi olduğunu müdafiə edib - dövlət olmadan həyat 'tənha, kasıb, çirkin, vəhşi və qısa' olardı. Bu 'təbiət halı'ndan xilas olmaq üçün insanlar azadlıqlarını güclü bir hakimiyyətə (Leviafan) təhvil verməlidirlər. İngiltərə Vətəndaş Müharibəsi dövründə yaşayıb, siyasi xaos onu güclü dövlət ideyasına gətirib. Materialist idi - hətta düşüncəni maddi proses hesab edirdi.

Frankfurt məktəbi, Tənqidi nəzəriyyə

Horkheimer

1895 - 1973

Frankfurt Sosial Tədqiqat İnstitutunun direktoru, Frankfurt məktəbinin qurucusu. Stuttqartda tekstil taciri ailəsindən doğulub. İnstitutu 1930-da devraldı, onu Marksist sosiologiyadan tənqidi nəzəriyyəyə yönəltdi. Nazilikdən Cenevrəyə, sonra ABŞ-a qaçdı. Müharibədən sonra Frankfurta qayıtdı.

Huinenq

638 - 713

Çan (Zen) Buddizminin altıncı patriarxı, cənub məktəbinin banisi. Qanqdun əyalətindəki kasıb ailəsindən gəlib. Oxuyub-yazmağı bilmirdi, lakin Tao Te Çinqi dinləyərkən maarifatlı oldu. Beşinci patriarx Honqrenin yanında odun daşıyırdı. 'Yoxluq platforması' şeiri ilə patriarxlığa namizəd Shenxiui üstələdi.

Çan (Zen) Buddizmi

Hui Şi

e.ə. - e.ə.

Ad məktəbinin digər böyük nümayəndəsi, Zhuangzinin yaxın dostu. Vey dövlətinin baş naziri olub. Əsərləri qorunmayıb - fikirləri Zhuangzi vasitəsilə bilinir. On paradoksu ilə tanınır. Zhuangzi ilə balıq paradoksu haqqında məşhur dialoqu var - Zhuangzi ölümündən sonra onun üçün kədərləndi: 'Mənimlə mübahisə edəcək adam yoxdur artıq.'

Minqczya (Ad məktəbi)

Antik Dövr Yunan (Soli, Kilikiya)

Husserl

1859 - 1938

Fenomenologiyanın banisi. Prostejovdakı (Çexiya) Yəhudi ailəsindən gəlib. Əvvəlcə riyaziyyat oxuyub, Brentanonun Vyana mühazirələri onu fəlsəfəyə yönəltdi. Halle, Göttingen və Freiburq universitetlərinin professoru oldu. Nasizm dövründə Yəhudi kimi Freiburq kitabxanasından qadağan edildi. Şagirdi Heideggerin onu tərk etməsi onu dərindən sarsıtdı.

Fenomenologiya 3 anlayış

Yeni Dövr Şotlandiyalı

Hyum

1711 - 1776

Britanya empirizminin zirvəsi və fəlsəfə tarixinin ən güclü skeptiklərindən biri. Edinburqda doğulub, gənc yaşda 'İnsan təbiəti haqqında traktat'ı yazıb, lakin əsər diqqətsiz qarşılanıb. Səbəbiyyətin obyektiv reallıq olmadığını, sadəcə psixoloji vərdiş olduğunu müdafiə edib. 'Mən' anlayışını da sorğulayıb - davamlı şəxsiyyət illüziyadır, yalnız dəyişən təəssüratlar axını var. Əxlaqın ağıldan deyil, duyğulardan qaynaqlandığını göstərib. Kant onu 'doqmatik yuxudan oyadan' adlandırıb.

Empirizm, Skeptisizm

X

Xrisispos

e.ə. - e.ə.

Stoik məktəbin üçüncü rəhbəri. 'Xrisispos olmasa Stoa da olmazdı' deyimi qədim dövrlərdən gəlir. 705 əsər yazdığı söylənir - heç biri tam qalmasa da. Stoik məntiq sistemini qurmuş, Stoik fəlsəfəni sistematikləşdirərək uzun əsrlik müzakirəyə qapalı formaya gətirmiş filosof kimi tanınır. Aristotelin məntiqinə alternativ Stoik məntiq sistemini inkişaf etdirib.

Stoisisizm

Coğrafiya fəlsəfəsi, Müqayisəli mədəniyyət

Xunzi

e.ə. - e.ə.

Konfutsiçiliyin üçüncü böyük nümayəndəsi, Mençinin əksi. Çao dövlətindəki doğulub. Üç dəfə Jixia akademiyasının başçısı seçildi - qədim Çinin ən böyük akademik mərkəzi. Tələbələri Han Feizi (leqalizm) və Li Si (Qin İmperiyasının baş naziri) idi. İnsan təbiətinin pisliyi - lakin ritualın onu islah edə biləcəyini müdafiə etdi.

Konfutsiçilik

İ

Orta Əsr Mərakeşli

İbn Batuta

1304 - 1368

Tarixdə ən çox səyahət edən şəxs - 117.000 km yol qət edib. Tancada doğulub. 29 il boyunca Şimali Afrika, Orta Şərq, Hindistan, Çin, Cənub-Şərqi Asiya, Şərqi Afrika, Rusiya, İspaniyada gəzib. 'Rihla' (Səyahətnamə) əsəri müqayisəli mədəniyyət tədqiqatının klassikidir. Mədəniyyətlər arası müşahidəçi olaraq fərqli cəmiyyətlər haqqında dərin düşüncələr yazıb.

İbn Ərəbi

1165 - 1240

İslam mistisizminin ən böyük metafizik sistematizatoru, 'Böyük Şeyx' (al-Shaykh al-Akbar) ləqəbiylə tanınır. Mursiyadə (İspaniya) doğulub. Məkkədə gördüyü vəcd təcrübəsindən sonra böyük əsərlərini yazmağa başladı. 400-dən çox əsər yazdı.

Sufizm, Vahdat al-Wujud

Zahiri məzhəb, İslam etikası

İbn Həzm

994 - 1064

Əndəlus İslam düşüncəsinin ən orijinal nümayəndəsi. Kordovada varlı vəzir ailəsindəki doğulub. Gəncliyi saray həyatında keçib, sonra siyasi süquta uğrayıb. 400-dən çox əsər yazmış - fəlsəfə, din, etika, eşq. Dini kor-koranə təqlidi rədd etdi - hər məsələdə Quran və Sünnəyə birbaşa müraciəti müdafiə etdi.

Orta Əsr Ərəb (Tunis)

İbn Xəldun

1332 - 1406

Tarix fəlsəfəsi və sosiologiyanın qurucusu - Adam Smit, Marks, Veber kimi müasir sosial elm nəhənglərindən 400 il öncə. Tunisdə doğulub, bütün Şimali Afrika, Əndəlus, Misirdə yaşayıb. 'Müqəddimə' əsəri tarixin yalnız hadisə təsviri deyil, qanunlara bağlı bir elm olduğunu iddia edən ilk sistematik əsərdir. Asabiyya anlayışı ilə sivilizasiyaların yüksəliş-süqutunu izah etmişdir.

Sosial fəlsəfə, Tarixçilik

İslam fəlsəfəsi, Aristotelçilik

İbn Rüşd

1126 - 1198

Orta əsr İslam fəlsəfəsinin zirvəsi və Aristotelin ən böyük şərhçisi. Kordovada qazı ailəsindəki doğulub. Aristotelin əsərlərinin geniş şərhlərini yazıb - buna görə Avropada sadəcə 'Şərhçi' ləqəbi ilə tanınırdı. Həm həkim, həm filosof, həm hüquqşünas idi. İnanc-ağıl münasibətini araşdıraraq ağılın dini həqiqətlərə zərər vermədiyini müdafiə etdi.

Orta Əsr Fars (Buxara)

İbn Sina

980 - 1037

İslam fəlsəfəsinin ən böyük universalisti - filosof, həkim, alim, şair. Buxara yaxınlığında doğulub. 10 yaşında Quranı əzbərləyib, 16 yaşında xəstəxanadakı həkimləri müalicə etməyə başlayıb. 'Tibb Qanunu' 600 il Avropa universitetlərinin əsas tibb dərsliyi olub. Uçan adam (Floating Man) düşüncə eksperimenti ilə Dekartdan 600 il əvvəl şüurun bədəndən müstəqil mövcudluğunu göstərib. 450-dən çox əsər yazıb.

İslam fəlsəfəsi, Neoplatonizm

Orta Əsr Ərəb (Suriya)

İbn Teymiyyə

1263 - 1328

İslam hüquq fəlsəfəsinin ən mübahisəli nümayəndəsi. Harrandata doğulub, ailəsi Moğol işğalı zamanı Dəməşqə köçdü. Fəlsəfəçilərə, sufilərə, kəlam alimlərinə kəskin tənqidlər yönəltdi. Dəfələrlə zindana düşdü - son nəfəsini zindanda verdi. Müasir vahhabi, sələfi hərəkatlarının əsas ilham mənbəyidir.

Hənbəli məzhəbi, İslam islahatçılığı

İbn Tüfeyl

1105 - 1185

Əndəlus fəlsəfəsinin böyük nümayəndəsi. Qranadada doğulub. Mərakeş sarayında həkim olub. Ən böyük fəlsəfi əsəri 'Hayy ibn Yaqzan' - ıssız adada tək böyüyən uşağın saf ağılla həqiqəti kəşf etməsi haqqında dünyaca məşhur fəlsəfi roman. Bu roman birbaşa Defoe-nun Robinson Kruzoesuna ilham verdi.

İslam fəlsəfəsi

J

Panteizm, Kosmologiya fəlsəfəsi 2 anlayış

Jordano Bruno

1548 - 1600

Elm azadlığının şəhidi, sonsuz kainat fəlsəfəsinin qurucusu. Nolada doğulub, dominikan rahibi oldu, lakin kilsənin doqmalarını rədd etdiyi üçün qaçmaq məcburiyyətində qaldı. İngiltərə, Fransa, Almaniya, İtaliyada yaşadı. Kopernikus sistemini qəbul edib onu genişləndirdi - kainat sonsuzdur, mərkəz yoxdur, sonsuz dünyalar var. İnkvizisiya onu tutdu, 8 il zindanda saxladıkdan sonra Romada Campo de' Fiori meydanında diri-diri yandırdı.

K

20-ci Əsr Fransız-Əlcəzairli

Kamyu

1913 - 1960

Nobel ədəbiyyat mükafatı laureatı (1957), absurdizmin banisi və 20-ci əsrin ən sevimli yazıçı-filosoflarından biri. Əlcəzairdə kasıb fransız ailədə doğulub, atası Birinci Dünya Müharibəsində həlak olub. Anası savadsız və kar idi. Futbol oynamağı və Əlcəzair günəşini sevirdi. Həyatın absurdluğunu qəbul edərək yenə də yaşamağı, üsyan etməyi, yaratmağı müdafiə edib. Sartrla dostluğu siyasi fikir ayrılığı (Sovet İttifaqına münasibət) ucbatından pozulub. Ekzistensializmin içindən çıxsa da, özünü ekzistensialist adlandırmaqdan imtina edib. 46 yaşında avtomobil qəzasında həlak olub.

Absurdizm 5 anlayış

Yeni Dövr Çin

Kanq Yuwei

1858 - 1927

Çin modernləşməsinin ən böyük fəlsəfi arxitektoru. Qanqdun əyalətindəki doğulub. Günbəzər imperator Quanxunun islahat hərəkatına (1898) rəhbərlik etdi. Yüz Günlük İslahat uğursuz olunca Yaponiyaya qaçdı. Konfutsiçiliyi siyasi modernizm ilə uzlaşdırmağa çalışdı. 'Böyük Birlik' (Datong) utopiyasını hazırladı.

Konfutsiçilik, Utopizm, Reformçuluq

Kritisizm, Transendental İdealizm 20 anlayış

Kant

1724 - 1804

Müasir fəlsəfənin ən böyük sistematik düşünürü. Köniqsberqdə (bugünkü Kalininqrad) anadan olub və bütün ömrünü bu şəhərdə keçirib. Kasıb ailədən gəlsə də elm sahəsindəki parlaq karyerası ilə Prussiya fəlsəfəsinin zirvəsinə çatdı. 'Xalis Ağlın Tənqidi' ilə fəlsəfədə 'Kopernik inqilabı' etdi - bilik obyektə deyil, biliyin quruluşu subyektə bağlıdır.

Orta Əsr Türk (Kaşgar/Çin)

Kaşğarlı Mahmud

1008 - 1102

Türk dilinin və mədəniyyətinin ən böyük bilicisi. Kaşgar şəhərindən (indiki Çin) doğulub. Bütün Türk elləri arasında gəzərək dilləri, ənənələri, şeirləri topladı. 'Divanü Lüğati't-Türk' əsərini Abbasid xəlifəsinə Türkləri tanıtmaq üçün yazdı. Bu əsər yalnız lüğət deyil - Türk dünyagörüşünün, fəlsəfəsinin, şeirinin ensiklopediyasıdır.

Türk dili fəlsəfəsi, Mədəniyyət fəlsəfəsi

Yeni Dövr Türk (Osmanlı)

Katip Çələbi

1609 - 1657

Osmanlı dövründə elmi düşüncənin ən parlaq nümayəndəsi. İstanbulda doğulub. 'Keşfü'z-Zünun' əsəri ilə 15.000 ərəbcə, türkcə, farscə əsəri kataloqladı. Qərb elminə açıq idi - Latın coğrafiyasını, astronomiyasını Osmanlıya tanıtdı. Osmanlı'nın Qərb elmindən geri qalmasını ilk tənqid edən düşünürdür.

Elm fəlsəfəsi, Tarix fəlsəfəsi

Yeni Dövr Türk (Osmanlı)

Kınalızadə

1510 - 1572

Osmanlı dövrünün ən mühüm etika filosofu. Əgirdir şəhərindən doğulub. Osmanlı dövlətinin ən yüksək mövqelərini tutdu - Rumeli kazaskəri oldu. 'Ahlak-ı Alai' əsərini Türkcə yazdı - bu İslam etika ənənəsinin Osmanlı türkcəsindəki ən sistematik ifadəsidir.

Osmanlı fəlsəfəsi, Etika

Müasir Danimarkalı

Kirkeqor

1813 - 1855

Ekzistensializmin atası və Hegelin sistemli fəlsəfəsinə qarşı ən güclü səs. Kopenhagendə varlı ailədə doğulub, amma melanxoliya və dini narahatlıqla dolu həyat yaşayıb. Nişanlısı Regine Olsenə olan sevgisindən imtina etməsi həyatının dönüş nöqtəsi olub - bu qərar əsərlərinin əsas mövzusuna çevrilib. Çoxlu əsərini müxtəlif təxəllüslərlə yazıb, hər biri fərqli həyat baxışını təmsil edirdi. İmanın rasional izahı olmadığını, 'iman sıçrayışı' tələb etdiyini müdafiə edib. Yalnız 42 yaşında vəfat edib, amma arxasında nəhəng əsərlər buraxıb.

Ekzistensializm (öncüsü) 5 anlayış

Antik Dövr Yunan (Asos)

Kleantes

e.ə. - e.ə.

Stoik məktəbin ikinci rəhbəri, Zenonun varisi. Afinaya gəlmədən əvvəl pəhləvan olduğu söylənir. Fəlsəfə oxumaq üçün gecələr su daşıyıb gündüzlər dərs alırdı. Çox sadə həyat sürürdü. Zenonun fəlsəfəsini iradə, fəzilət və dini ön plana çıxararaq davam etdirdi. 'Zeus Marşı' adlı himnini yazan şair-filosof kimi də tanınır.

Stoisisizm

İdealizm, Estetika, Tarix fəlsəfəsi

Konfutsi

e.ə. - e.ə.

Çin fəlsəfəsinin ən böyük düşünürü və Konfutsiçilik ənənəsinin banisi. Lü dövlətində (indiki Şandun əyaləti) doğulub. Həyatını öyrətməyə və siyasi islahata həsr edib. 'Söhbətlər' (Lunyu) şagirdlər tərəfindən toplanmış, Çin mədəniyyətini minilliklər boyunca formalaşdıran əsas mənbəyə çevrilib. İnsan münasibətlərini, ailə dəyərlərini, ritualı fəlsəfəsinin özəyinə qoyub.

Konfutsiçilik 1 anlayış

20-ci Əsr İtalyan

Kroçe

1866 - 1952

İtalyan idealizminin zirvəsi, estetikanın böyük nəzəriyyəçisi. Pescascolidə doğulub, 1883-cü ildə zəlzələdə valideynlərini və bacısını itirdi, özü ağır yaralı qurtuldu - bu faciə onu fəlsəfəyə yönəltdi. Mussolininin faşizminə qarşı durdu, əsərləri qadağan edildi. Müharibədən sonra İtaliyanın yenidən qurulmasında intellektual lider oldu. Hegelçi idealizmini estetika, tarix fəlsəfəsi ilə sintez etdi.

20-ci Əsr Türk (Rum mənşəli)

Ksenofon

e.ə. - e.ə.

Sokratın şagirdi, həm filosof, həm də tarixçi. Makedoniyalı İskəndər öncəsi dövrün ən mühüm tarixi mənbəyidir. Kiruşun ölümündən sonra on minlərlə yunan əsgərini Anadolundan Qara Dənizə qədər geri çəkmişdir - bu səfər 'Anabasis' adlı əsərində təsvir olunub. Sokratı Platondan fərqli şəkildə - daha praktik, az metafizik - olaraq təqdim edir. Süvarilik, ov, əkinçilik haqqında əsərləri var.

Sokratik fəlsəfə

Kuçuradi

1936 - həyatda

Türkiyənin dünya səviyyəsində tanınan ən önəmli müasir filosoflarından biri. İstanbulda Rum ailəsindən doğulub. Mengüşoğlunun şagirdi oldu. 1969-da Hacettepe Universitetinin fəlsəfə bölümünü qurdu. Türkiyə Fəlsəfə Qurumunun prezidenti, Beynəlxalq Fəlsəfə Federasiyasının (FISP) ilk qadın və ilk Türk prezidenti oldu. 2003-cü ildə UNESCO Fəlsəfə Mükafatına layiq görüldü. Mengüşoğlunun insan fəlsəfəsini insan haqlarının fəlsəfi əsasına çevirdi.

Etika, İnsan haqları fəlsəfəsi, Fəlsəfi antropologiya

Q

Hermenevtika, Fenomenologiya 1 anlayış

Qadamer

1900 - 2002

Fəlsəfi hermenevtikanın banisi, 102 yaşına qədər yaşayıb. Marburqda doğulub, Heidegger-in şagirdi olub. 'Həqiqət və Metod' əsərində anlamaq prosesinin elm metodundan fərqli olduğunu, tarixi şüurla üfüqlərin qovuşduğunu müdafiə etdi. Hər anlama dialoji bir prosesdir - sual-cavab üzərindən gedir.

Antik Dövr Yunan (Leontinoi, Siciliya)

Qonqsun Lonq

e.ə. - e.ə.

Çin sofistikasının ən məşhur nümayəndəsi, Minqczya (Ad məktəbi) filosofu. 'Ağ at at deyil' paradoksu ilə tanınır. Dil, məntiq, anlayışlar arasındakı münasibətləri araşdırdı. Çao dövlətindəki doğulub.

Minqczya (Ad məktəbi)

Qorgias

e.ə. - e.ə.

Sofistlər arasında ən böyük nitqçi. Siciliyanın Leontinoi şəhərindən olan Qorgias, 427-ci ildə Afinaya elçi kimi gələrək üslubunun möhtəşəmliyi ilə hamısını heyran etmişdir. Natiqlik sənətini sənət kimi sistemləşdirən ilk şəxsdir. 108 yaşında öldüyü söylənir. Platonun dialoqlarından biri onun adını daşıyır. Nihilizmin ən qədim ifadəsini söyləyib: heç nə yoxdur, olsa da bilinmir, bilinsə də başqasına çatdırıla bilməz.

Sofistika

20-ci Əsr İtalyan

Qramsci

1891 - 1937

20-ci əsrin ən orijinal Marksist filosofu. Sardiniyanın kasıb ailədə doğulub, uşaqlıqda ağır xəstəlik keçirib. İtaliya Kommunist Partiyasının qurucularından oldu. Mussolininin faşist rejimi onu 1926-da həbs etdi - prokuror məşhur sözlər dedi: 'Bu beyin 20 ildir dayanmalıdır.' Həbsxanada yazdığı 'Həbsxana Dəftərləri' 20-ci əsrin ən önəmli siyasi-fəlsəfi mətinlərindən sayılır. Həbsdə sağlığı sürətlə pisləşdi, azad olduğundan bir neçə gün sonra öldü.

Marksizm, Tənqidi nəzəriyyə

Yeni Dövr Hollandiyalı

Qrotsiy

1583 - 1645

Beynəlxalq hüququn atası, müasir təbii hüquq nəzəriyyəsinin qurucusu. Delfttdə doğulub, 11 yaşında Leyden universitetinə qəbul edildi - tarixi bir mətni var. Hollandiya siyasi çəkişmələrində düşmən tərəfə keçdiyi üçün ömürlük həbsə məhkum edildi. Kitabların içinə gizlənərək qaçdı, Fransa və İsveçdə yaşadı. 'Müharibə və Sülh Hüququ haqqında' əsəri beynəlxalq hüququn ilk sistematik mənbəyidir.

Təbii hüquq, Beynəlxalq hüquq fəlsəfəsi

Analitik fəlsəfə, Məntiq 9 anlayış

Quine

1908 - 2000

20-ci əsrin ən önəmli analitik filosoflarından biri. Akronda (Ohayo) doğulub. Harvard universitetinin uzunmüddətli professoru oldu. 'İki Dogma' məqaləsi ilə analitik-sintetik fərqini rədd edərək loqik pozitivizmi daxildən sarsıtdı. Ontoloji nisbilik anlayışı ilə dil, məntiq, varlıq fəlsəfəsini yenidən qurdu.

L

Laodzi

e.ə. - e.ə.

Daosizmin banisi, Çin fəlsəfəsinin ən sirli şəxsiyyəti. Həyatı haqqında az şey bilinir - bəziləri onun tarixi şəxsiyyət olduğunu şübhə altına alır. Rəvayətə görə, Çou imperiyasının kitabxana müdiri olub. Ölkəni tərk edərkən sərhəd gözətçisinin israrı ilə 81 bölmədən ibarət 'Tao Te Ching' əsərini yazıb. Dünya ədəbiyyatının ən çox tərcümə edilən ikinci əsərinin müəllifidir.

Daosizm

Elm və texnologiya tədqiqatları (STS), Aktant-şəbəkə nəzəriyyəsi 1 anlayış

Latour

1947 - 2022

Elm və texnologiya sosialogiyasının ən görkəmli nümayəndəsi. Aktant-şəbəkə nəzəriyyəsini yaradıb - insanlar və qeyri-insan aktorlar (alətlər, texnologiyalar) birlikdə fəaliyyət göstərir. Elmin "obyektiv" olmadığını, sosial proseslərin məhsulu olduğunu müdafiə edib.

20-ci Əsr Fransız (Litva)

Levinas

1906 - 1995

Başqasının üzü fəlsəfəsinin yaradıcısı. Kaunas (Litva) şəhərindən gəlib, Fransada yaşayıb. Almaniyada Heidegger yanında oxuyub, Nazi işğalı dövründə ailəsinin böyük hissəsini itirmişdir. Etikanı ilk fəlsəfə olaraq tanımladı - varlıq fəlsəfəsindən daha önəmlidir. Başqasının yüzü ilə yüzləşmə onu nəsnə kimi deyil, sonsuz varlıq olaraq görməyi tələb edir.

Fenomenologiya, Etika

Levkippos

e.ə. - e.ə.

Atomizmin əsl qurucusu, Demokritin müəllimi. Haqqında çox az məlumat var - bəzi qədim mənbələr onun əslən mövcud olmadığını belə iddia etmişdir. Lakin Aristotel onu Demokritin müəllimi olaraq açıq şəkildə adlandırır. Bölünməz atom anlayışını irəli sürmüşdür. Zəruriyyət qanununun (hər şeyin bir səbəbi var) ilk müəllifi sayılır.

Atomizm (qurucusu)

Rasionalizm, Metafizika 2 anlayış

Leybnis

1646 - 1716

Tarixin ən universal dahilərindən biri - filosof, riyaziyyatçı, fizik, hüquqşünas, diplomat. Leypsiqdə doğulub. Nyuton ilə müstəqil olaraq diferensial hesabı kəşf etdi (prioritet mübahisəsi tarixi ən böyük elmi düşmənçiliklərdəndir). Hannover sarayının diplomatı kimi Avropanı gəzdi. İkili say sistemini icad etdi - bu gün bütün kompüterlərin əsasıdır.

20-ci Əsr Çin

Lianq Şuminq

1893 - 1988

Müasir Neo-Konfutsiçiliyin banisi, 'son konfutsiçi' ləqəbiylə tanınır. Pekindəki doğulub. Pekin Universitetinin professoru olub. Mao Zedonqla üz-üzə ixtilafa girmişdir - Mao qarşısında çəkilməyib. Buddizmdən başlayıb, Konfutsiçiliyə gəlib. Çin mədəniyyətinin özünəməxsus dəyərini Qərb modernizminə qarşı müdafiə etdi.

Müasir Neo-Konfutsiçilik

Liəzi

e.ə. - e.ə.

Daosizmin üçüncü böyük klassiği. Həyatı haqqında az bilinir. Rəvayətə görə havada uçmağı bacarmışdır. Əsərindəki hekayələr Zhuangziyə bənzər şəkildə fəlsəfi paradoksları nəql edir. 'Boşluqda uçmaq' anlayışı ilə azadlıq, fayda, nicat mövzularını araşdırdı.

Daosizm

Empirizm, Liberalizm 1 anlayış

Lok

1632 - 1704

Britanya empirizminin banisi və liberal siyasi fəlsəfənin atası. İngiltərədə doğulub, Oksford universitetində təhsil alıb, həkim və siyasi məsləhətçi kimi çalışıb. Dekartın anadangəlmə ideyalarına qarşı çıxaraq zehni 'tabula rasa' (boş lövhə) hesab edib - bütün bilik təcrübədən gəlir. Siyasi fəlsəfədə təbii hüquqlar (həyat, azadlıq, mülkiyyət) nəzəriyyəsi ilə demokratiyanın fəlsəfi əsasını qoyub. Hökumətin xalqın razılığı ilə legitimlik qazandığını, zalım hakimiyyətə qarşı üsyanın haqq olduğunu müdafiə edib. Dini tolerantlığı müdafiə etsə də, ateistlər və katoliklər istisna idi.

Antik fəlsəfə, Simvol fəlsəfəsi

Losev

1893 - 1988

Sovet dövründə fəlsəfəni gizli saxlayan möcüzəvi düşünür. Novocherkasskda doğulub. 1930-cu illərdə həbs edilib labor düşərgəsinə göndərildi. Buna baxmayaraq 800-dən çox əsər yazdı. Antik Yunan fəlsəfəsinin Rusiyada ən dərin bilicisi sayılır. Simvol, mif, musiqi fəlsəfəsi üzərindəki çalışmaları fundamental sayılır.

Epikürçülük, Materializm 1 anlayış

Lukretius

e.ə. - e.ə.

Roma fəlsəfi şeirinin ən böyük nümayəndəsi, Epikür fəlsəfəsinin ən dərin şairi. Həyatı haqqında demək olar ki, heç nə bilinmir. 'De Rerum Natura' (Əşyaların Təbiəti haqqında) əsərini yazıb öldü - bu əsər 1417-ci ilə qədər itirilmişdi, yenidən kəşf ediləndə Renessansı əsaslı şəkildə dəyişdirdi. Atomizmi, dinin tənqidini, ölüm qorxusunun mənasızlığını şeir dili ilə ifadə etdi.

M

Orta Əsr Yəhudi (Əndəlus)

Macit Gökberk

1908 - 1993

Müasir Türk fəlsəfəsinin ən mühüm akademik qurucularından biri. İstanbulda doğulub. Berlində Hans Cornelius yanında fəlsəfə doktorasını aldı. İstanbul Universitetinin fəlsəfə bölümündə onillər boyu dərs verdi. 'Fəlsəfənin İnkişafı' əsəri Türkiyədə fəlsəfə tarixi sahəsinin meyarı oldu. Türk humanizm anlayışını Qərb mənşəli universal humanizm üzərindən qurdu.

Fəlsəfə tarixi, Humanizm

Maimonides

1138 - 1204

Orta əsrin ən böyük Yəhudi filosofu, teoloqu və həkimi. Kordova (İspaniya) şəhərindən gəlib, Misirdə yaşayıb. Yəhudi teologiyasını Aristotel fəlsəfəsi ilə sistemli şəkildə birləşdirib. 'Çaşqınlar üçün Bələdçi' əsəri Yəhudi fəlsəfəsinin klassikidir. Tomas Akvinalı onun metodundan birbaşa faydalanmışdır.

Yəhudi fəlsəfəsi, Aristotelçilik

Makiavelli

1469 - 1527

Müasir siyasi fəlsəfənin banisi, siyasi realizmin atası. Florensiyada Respublika katibi olaraq çalışıb. Medici hakimiyyəti qurulduqda işsiz qalıb, həbs edilib, işkəncəyə məruz qalıb. 'Hökümdar' əsərini Mediçilərə həsr edib - bəlkə geri işə qayıtmaq üçün. Siyasətin əxlaqdan müstəqil olması lazım olduğunu müdafiə etdi.

Siyasi fəlsəfə, Realizm

Dialektik materializm, Siyasi iqtisad 4 anlayış

Marks

1818 - 1883

Tarixin ən təsirli düşünürlərindən biri. Trirdə Yəhudi ailədə doğulub, Hegelçi fəlsəfə ilə başlayıb, sonra onu materialist şəkildə alt-üst etdi. Radikallığına görə Almaniyadan, Fransadan qovuldu. Engels ilə əməkdaşlıq edərək 'Kommunist Manifesti'ni yazdı. Ömrünün son 34 ilini Londonda sürgündə keçirib, Britaniya Muzeyinin kitabxanasında 'Kapital'ı yazdı.

Mark Aureliy

121 - 180

Roma imperatoru (161-180) və stoik filosof - Platonun 'filosof-kral' idealının tarixdəki ən yaxşı nümunəsi. Hərbi yürüşlər, vəba epidemiyası və imperiya böhranları zamanı şəxsi gündəlik şəklində düşüncələrini yazıb. Bu qeydlər nəşr üçün nəzərdə tutulmamışdı, lakin sonradan 'Düşüncələr' (Meditationes) adı ilə fəlsəfə tarixinin ən çox oxunan əsərlərindən birinə çevrildi. Epiktetin şagirdi olub, stoik prinsipləri gündəlik qərarlarında tətbiq edirdi. Taxt-tac luxsunun ortasında sadəlik və təvazökarlıq axtarırdı.

Stoisisizm 2 anlayış

Mençi

e.ə. - e.ə.

Konfutsiçiliyin ikinci böyük nümayəndəsi, 'İkinci Müqəddəs' ləqəbiylə tanınır. Anası onun yaxşı təhsil alması üçün üç dəfə köç etdi - bu hadisə Çin tarixinin ən məşhur ana nümunəsi sayılır. Bir neçə knyazlığı gəzərək əxlaqi dövlət idarəçiliyi ideyalarını yaymağa çalışdı.

Konfutsiçilik

Fəlsəfi antropologiya, Fenomenologiya

Mengüşoğlu

1905 - 1984

Türkiyənin ən orijinal fəlsəfi sistemini quran düşünür. Malatyanın Hekimhan ilçəsindən doğulub. Berlində Nicolai Hartmann yanında doktorasını aldı. İstanbul Universitetinin fəlsəfə bölümündə professor oldu. 1960 hərbi çevrilişindən sonra '147'lər' arasında üniversitədən qovuldu. Hartmann-ın ontolojisini insan fəlsəfəsinə tətbiq edərək özünəməxsus fəlsəfi antropologiya sistemi qurdu. Ioanna Kuçuradi onun Türkiyənin yeganə həqiqi filosofu olduğunu deyir.

Fenomenologiya, Ekzistensializm 1 anlayış

Merlo-Ponti

1908 - 1961

Bədən fenomenologiyasının qurucusu. Parisdə doğulub, Sartrla eyni dövrdə fəaliyyət göstərdi. Husserl və Heidegger fenomenologiyasını bədən anlayışı üzərindən inkişaf etdirdi. İdrakın yalnız zehnin işi olmadığını, bədənin dünyaya çıxış yolu olduğunu müdafiə etdi. Qavrayış bədənsəldir, sırf zehni deyil.

Müasir İngilis

Mil

1806 - 1873

Utilitarizmi inkişaf etdirib onu daha insani formaya salan filosof, iqtisadçı və siyasi aktivist. Atası Ceyms Mil onu uşaq dahi kimi yetişdirib - 3 yaşında Yunanca, 8 yaşında Latınca oxuyub. 20 yaşında ağır depressiya keçirib, şeir və incəsənətin onu xilas etdiyini yazıb. Bentamın kəmiyyət utilitarizmini keyfiyyətcə inkişaf etdirib - bütün həzzlər bərabər deyil, intellektual həzzlər fiziki həzzlərdən üstündür. Harriet Taylor ilə uzun illik intellektual əməkdaşlığı və nikahı əsərlərinə dərin təsir edib. Parlamentdə qadınlara səsvermə hüququ verilməsi təklifini irəli sürən ilk deputat olub.

Utilitarizm, Liberalizm

Modzi

e.ə. - e.ə.

Konfutsiçiliyin ən güclü rəqibi. Ehtimalən sənətkar sinifindən gəlib. Konfutsinin ritualçılığını, aristokratizmi, müharibəni tənqid etdi. Evrensel sevgi (jian ai) anlayışı ilə - ailə, sinif fərqi olmadan hamıya sevgi - Konfutsiçi ailə vurğusuna qarşı çıxdı. Tərəfdarları fəal şəkildə müharibə əleyhinə mövqe tuturdular.

Mozizm

Madhyamaka Buddizmi 1 anlayış

Monten

1533 - 1592

Esse janrının icadçısı, şəxsi fəlsəfənin pioneri. Bordeaux yaxınlığında zadəgan ailəsindən gəlir. 'Nə bilirəm?' (Que sais-je?) şüarı ilə skeptisizmi humanist bir yolla ifadə etdi. İnsan ölümlülüyünə, çeşitliliyinə, cəhlinə dürüst baxdı. 'Esselər' əsəri ilk şəxsi esse toplusudur - müasir esse janrı onunla başlayır.

Skeptisizm, Humanism

N

Antik Dövr Hind

Naqarjuna

150 - 250

Buddist fəlsəfənin ən böyük sistemli düşünürü, Madhyamaka (Orta Yol) məktəbinin qurucusu. Hər şeyin öz-özündən mövcud varlığının olmadığını - sunyata (boşluq) - dərin məntiqi sübuta çatdırıb. Tetraklem (catuṣkoṭi) məntiqi ilə hər iddianın dörd mümkün mövqeyini araşdırıb. Buddanın Orta Yolunu fəlsəfi cəhətdən izah etmişdir. Tibet, Çin, Yaponiya Buddizminin fəlsəfi əsasını qoyub.

Zehin fəlsəfəsi, Etika 3 anlayış

Naqel

1937 - ?

Müasir zehin fəlsəfəsinin ən orijinal düşünürlərindən biri. Belqradda doğulub, ABŞ-da böyüdü. 'Yarasa olmaq nədir?' məqaləsi subyektiv təcrübəni fəlsəfi gündəmə qaytardı. Şüurun fizikalist izahının yetərsiz olduğunu müdafiə etdi. Nyu-York universitetinin uzunmüddətli professoru.

19-cu-esr Türk (Osmanlı)

Namiq Kamal

1840 - 1888

Osmanlı modernləşməsinin ən ateşli qələmi. Tekirdağda doğulub. 'Yeni Osmanlılar' hərəkatının önəmli üzvü. Azadlıq, vətən, konstitusiya anlayışlarını Osmanlı ictimai düşüncəsinə gətirdi. Dəfələrlə həbs edildi, sürgün edildi.

Osmanlı liberalizmi, Milli düşüncə

Orta Əsr Fars (Qubadiyan/Xorasan)

Nasir Xosrov

1004 - 1088

İslam dünyasının ən cəsarətli müstəqil düşünürlərindən biri, böyük Farsca şair. Xorasanda doğulub. Uzun müddət Qəznəvi sarayında vəzifəli olub. Bir gecə gördüyü yuxudan sonra kökündən dəyişdi - 7 il boyu Misir, Suriya, Ərəbistanı gəzdi, Fatimi xəlifəsi yanında İsmaili oldu. Dini zülm altında Badaxşana qaçdı - ömrünü orada sürgündə keçirdi.

İsmailizm, Sufi fəlsəfəsi

Həyat fəlsəfəsi, Nigilizm tənqidi

Nitse

1844 - 1900

Müasir fəlsəfənin ən provokativ düşünürü. Saksoniyada Röcken şəhərindəki pastor ailəsində doğulub. 24 yaşında Basel universitetinin klassik filologiya professoru oldu - bu, tarixdə doktorsuz verilən ən erkən professura idi. 44 yaşında Turindəki bir atı qucaqlayarkən ruhi çöküşə uğradı. Bacısı Elisabeth əlyazmalarını sonradan nazilər üçün saxtalaşdırdı.

20-ci Əsr Türk (Kıbrıs)

Niyazi Berkes

1908 - 1988

Türk modernləşməsinin ən dərin sosioloji-fəlsəfi analitiki. Limassolda doğulub. Siyasi baskılar nəticəsində Türkiyəni tərk etdi, Monreal Universitetində professor oldu. 'Türkiye'de Çağdaşlaşma' əsəri Türk modernləşməsinin ən əhatəli fəlsəfi-sosioloji təhlili sayılır.

Sekulyarizm fəlsəfəsi, Modernizm nəzəriyyəsi

Libertarianizm, Siyasi fəlsəfə 1 anlayış

Nozik

1938 - 2002

Libertarian siyasi fəlsəfənin ən güclü nümayəndəsi. Bruklindəki Rus Yəhudi mühacir ailədə doğulub. Harvard universitetinin professoru olaraq həmkarı Rolzın 'Ədalət Nəzəriyyəsi'nə cavab olaraq 'Anarxiya, Dövlət və Utopiya'nı yazdı. Bu əsər libertarianizmi ciddi akademik fəlsəfəyə daxil etdi.

Qabiliyyət yanaşması, Etika

Nussbaum

1947 - ?

Müasir siyasi fəlsəfənin ən önəmli qadın simalarından biri. Nyu-Yorkda doğulub. Aristotelin fəzilət etikasını müasir insan inkişafına tətbiq edərək qabiliyyət yanaşmasını yaratdı. Amartya Sen ilə birlikdə inkişafın yalnız iqtisadi deyil, insan qabiliyyətlərini artırma olaraq ölçülməsi lazım olduğunu müdafiə etdi. Çikaqo universitetinin professoru.

O

Orta Əsr İngilis

Okkham

1285 - 1349

Orta əsr fəlsəfəsinin ən radikal nominalist düşünürü. "Okkham usturası" prinsipi ilə məşhurdur - izah üçün zəruri olmayan varlıqları artırmaq lazım deyil. Universalların real mövcudluğunu inkar edib - yalnız fərdi şeylər mövcuddur, ümumi anlayışlar sadəcə adlardır.

Nominalizm, Sxolastika 1 anlayış

Ö

Orta Əsr Fars (Nişabur)

Ömər Xəyyam

1048 - 1131

Dünyaca məşhur şair, eyni zamanda böyük riyaziyyatçı, astronom, filosof. Nişaburda doğulub. Cəbrin inkişafına fundamental töhfə verdi - kub tənliklərini həndəsi yolla həll etdi. Günəş təqvimini hazırladı - bu təqvim Qriqorian təqvimdən daha dəqiqdir. Rubaiyyat şerlərinin 19. əsr ingilis tərcüməsi (Edward FitzGerald) onu dünya klassikinə çevirdi.

Skeptisizm, Hedonizm, Fəlsəfi şeir

P

Parfıt

1942 - 2017

20-ci əsrin ən original analitik etika filosofu. Çenqdu (Çin) şəhərində doğulub. Şəxsi kimlik, rasionallıq, əxlaq arasındakı əlaqəni araşdırdı. 'Məsələlər Nə Zamandır' əsəri fəlsəfəni etika üzərindən yenidən qurdu. Şəxsi kimliyin mövcudluğunu şübhəyə aldı - biz zamanda davamlı şəxslər deyilik.

Etika, Metafizika

Antik Dövr Yunan (Elea)

Parmenides

e.ə. - e.ə.

Heraklitin əksinə, dəyişikliyin illüziya olduğunu müdafiə edən Elea məktəbinin banisi. Fikrincə varlıq birdir, bölünməzdir, əbədidir və dəyişməzdir - hisslərimizin bizi aldatdığını, yalnız ağılın həqiqətə apardığını iddia edib. 'Təbiət haqqında' poeması iki hissədən ibarətdir: Həqiqət Yolu (ağıla əsaslanan) və Zənn Yolu (hisslərə əsaslanan). Ontologiyanın (varlıq fəlsəfəsi) banisi sayılır və 'Varlıq nədir?' sualını ilk dəfə ciddi fəlsəfi müstəvidə qaldıran düşünürdür.

Elea məktəbi 1 anlayış

Xristian apologetikası, Existensializm öncüsü 1 anlayış

Paskal

1623 - 1662

Riyaziyyatçı, fizik, filosof, teolog. 16 yaşında ilk hesablama maşınını ixtira etdi. Ehtimal nəzəriyyəsini yaratdı. 'Pascal iddiası' ilə inanca rasional arqument verdi. Ömrünün sonunu tamamilə dinə həsr etdi - Xristian imanının xüsusiyyətlərini, insan varlığının fragilliyi haqqında dərin düşüncələr qeyd etdi.

Antik Dövr Yunan (Samos)

Pifaqor

e.ə. - e.ə.

Riyaziyyatçı, mistik filosof və Pifaqorçu məktəbin banisi. Samos adasında doğulub, Cənubi İtaliyada (Kroton) öz təriqətini yaradıb. Ədədlərin kainatın əsası olduğuna inanıb - musiqi intervallarının riyazi nisbətlərini kəşf edərək bu ideyasını sübut etməyə çalışıb. 'Filosofiya' (fəlsəfə = müdriklik sevgisi) terminini ilk dəfə istifadə edən şəxs sayılır: 'Mən müdrik deyiləm, müdriklik sevənəm.' Pifaqor məktəbi ciddi qaydalarla yaşayırdı - veqetarianlıq, susma dövrü və riyazi tədqiqat onların gündəlik həyatının hissəsi idi.

Pifaqorçuluq 1 anlayış

Renessans humanizmi, Neoplatonizm

Piko della Mirandola

1463 - 1494

İtalyan Renessansının ən parlaq dahisi, humanizmin simvolu. Mirandolada aristokrat ailədə doğulub. 23 yaşında bütün dünyadan alimlərini Romaya dəvət edərək 900 tezis üzərində mübahisə etmək istədi - Papa bu tezislərin bir qismini bidət elan etdi. 'İnsan Ləyaqəti haqqında Nitq' əsəri Renessans humanizminin manifestosu sayılır. Yalnız 31 yaşında öldü - bəziləri zəhərləndiyi ehtimalını irəli sürür.

Antik Dövr Yunan (Elis)

Pirron

e.ə. - e.ə.

Radikal şəpsilik (skeptisizm) məktəbinin qurucusu. Makedoniyalı İskəndərin yürüşlərini müşayiət edib, Hindistanda qurmay filosoflarla - Qimnosofistlərlə - tanış olub, bu tanışlıq onun düşüncəsini dəyişdirdi. Həyatını heç bir mühakimə çıxarmadan keçirməyə çalışıb. Bir rəvayətə görə, araba gəlirdi, o yerdə durub gözləmirdi, şagirdləri onu kənara çəkərdi. Öz fikirlərini heç vaxt yazmayıb.

Pironizm, Skeptisizm

Yeni Dövr Amerikalı

Pirs

1839 - 1914

Praqdmatizmin əsl yaradıcısı, Amerikan fəlsəfəsinin ən orijinal düşünürü. Kembricdə (Massaçusets) riyaziyyatçı ailədə doğulub. Harvard universitetindən akademik vəzifə ala bilmədi - qeyri-rəsmi həyatı onu yoxsulluğa sürüklədi. Lakin yazdığı əlyazmalar fəlsəfə tarixinin ən orijinal materiallardandır. Semiotikanın - işarələr elminin - müasir əsasını qoydu.

Praqdmatizm, Semiotika 5 anlayış

antik son dövr Yunan (Lykopoilis, Misir - lakin Yunan mədəniyyəti)

Platon

e.ə. - e.ə.

Sokratın ən istedadlı şagirdi və Aristotelin müəllimi. Afinada Akademiyanı - Qərb tarixinin ilk ali təhsil müəssisəsini - təsis edib. İdealar nəzəriyyəsinə görə gördüyümüz fiziki dünya əsl gerçəkliyin yalnız kölgəsidir; həqiqi reallıq əbədi, dəyişməz mücərrəd formalardır. 'Dövlət' əsərində ideal cəmiyyətin filosoflar tərəfindən idarə olunmalı olduğunu müdafiə edib. Riyaziyyatı fəlsəfənin əsası hesab etmiş, Akademiyanın qapısında 'Həndəsə bilməyən girməsin' yazdırmışdı. Otuzdan çox dialoq yazıb, bunların əksəriyyəti bu günə qədər qorunub.

Platonizm 19 anlayış

Plotin

204 - 270

Neoplatonizmin qurucusu, Platon fəlsəfəsini mistik yönə çəkən filosof. Misirdə doğulub, İskəndəriyyədə Ammoniusun yanında fəlsəfə öyrənib. Makedoniyalı İskəndərin yürüşünü müşayiət edib Hindistana getmək istəyib, amma başaramamışdır. Romada məktəb açmış, İmperator Gallienus onun dəstəkçisi olmuşdur. Özü haqqında heç vaxt danışmazdı - öz fəlsəfəsini yazmağa da şagirdi Porfirios onu inandıra bilmişdir.

Neoplatonizm (qurucusu) 1 anlayış

20-ci Əsr Avstriyalı

Popper

1902 - 1994

Elm fəlsəfəsinin ən böyük nümayəndəsi, açıq cəmiyyətin müdafiəçisi. Vyanada Yəhudi ailəsində doğulub. Viyana dairəsinin pozitivizminə qarşı çıxdı. Nazilikdən qaçaraq Yeni Zelandiyaya, sonra Londona getdi. 'Açıq Cəmiyyət' əsərini İkinci Dünya Müharibəsi zamanı yazdı - Platon, Hegel, Marks-ı totalitarizmin fəlsəfi mənbəyi kimi tənqid etdi.

Elm fəlsəfəsi, Siyasi liberalizm 8 anlayış

antik son dövr Yunan (Tyros, Fnikiya - Yunan mədəniyyəti)

Porfirios

234 - 305

Plotinin ən məşhur şagirdi. Müəlliminin əsərlərini 'Enneadlar' adı altında toplayıb nəşr etdirib. Xristianlığa kəskin tənqidlər yönəltmiş - bu tənqidlər Avqustin dövrünə qədər müzakirə mövzusu olmuşdur. Vegetarianlığı müdafiə etmiş, bütün insan həyatının əsas məqsədinin ruhu maddi dünyadan azad etmək olduğunu öyrətmişdir. Aristotelin 'Kategoriyalar'ına yazdığı giriş əsəri orta əsr fəlsəfəsinin temel mətnlərindən biri olub.

Neoplatonizm

antik son dövr Yunan (Konstantinopol/Lykiya)

Proklos

412 - 485

Yunan fəlsəfəsinin son böyük sistematik düşünürü. Konstantinopolda doğulub, Afinada Platonçu Akademiya başçısı - Diadokhos (varisi) olub. Neoplatonizmi ən mükəmməl sistemli formasına çatdırıb. Astronomiya, riyaziyyat, ilahiyyat sahələrində də çalışıb. Xristian mistikləri - Areopajitik yazılar - ondan çox şey götürüb, Pseudo-Dionysius onun anlayışlarını Xristian çərçivəsinə köçürüb.

Neoplatonizm

Antik Dövr Yunan (Abdera)

Protagoras

e.ə. - e.ə.

Tarihin ilk peşəkar müəllimi, sofistlər arasında ən görkəmlisi. Puldəyər müqabilində hitabət və mübahisə sənətini öyrədirdi. Afinalı seçkinlər onu çox dəyərli hesab edirdi - Perikles onu Thurii şəhərinin qanunlarını yazmağa dəvət etmişdi. Tanrılar haqqında agnostik görüşlərə görə Afinadan sürgün edilib, kitabları yandırılıb. Platonun dialoqlarından birinin qəhrəmanıdır.

Sofistika 1 anlayış

R

20-ci Əsr Hind

Radhakrishnan

1888 - 1975

Hindistanın ikinci prezidenti (1962–1967) və ən böyük akademik filosofu. Tamil Naduda brahman ailəsindən doğulub. Oksford universitetinin professoru oldu - bu, bir Hind filosofu üçün tarixi nailiyyət idi. Hind fəlsəfəsini Qərb akademiyasında legitimləşdirdi. Prezidentliyə qədər Hindistanın ilk vitse-prezidenti idi.

Neo-Vedanta, Müqayisəli din fəlsəfəsi

Orta Əsr Hind

Ramanuca

1017 - 1137

Vedanta fəlsəfəsinin ikinci böyük sistematizatoru, Şankaranın ən güclü tənqidçisi. Tamillər arasında doğulub. Şankaranın mütləq qeyri-dualizmini rədd edərək fərqli qeyri-dualizmini (Vishishtadvaita) qurdu. Bhakti (sevgi yolu) hərəkatının fəlsəfi əsasını yaratdı. Sri Vaishnava ənənəsinin baş nümayəndəsidir.

Vishishtadvaita Vedanta

Analitik fəlsəfə, Məntiq 3 anlayış

Rassel

1872 - 1970

20-ci əsrin ən tanınmış filosofu, riyaziyyatçı, ictimai aktivist və Nobel ədəbiyyat mükafatı laureatı (1950). İngilis aristokratiyasından gəlib, 97 yaşına qədər yaşayıb. Uaythed ilə birlikdə 'Principia Mathematica' əsərini yazaraq riyaziyyatı məntiqə endirməyə çalışıb. Analitik fəlsəfənin əsasını qoyub - fəlsəfi problemləri dəqiq məntiq dili ilə təhlil etmək ideyasını irəli sürüb. Birinci Dünya Müharibəsinə qarşı çıxdığı üçün həbs olunub, İkinci Dünya Müharibəsindən sonra nüvə silahsızlanma kampaniyasının öndərlərindən olub. Einstein ilə birlikdə Rassel-Eynşteyn Manifestini imzalayıb.

Siyasi liberalizm, Sosial ədalət

Rolz

1921 - 2002

20-ci əsrin ən təsirli siyasi filosofu. Baltimorada doğulub, İkinci Dünya Müharibəsində döyüşdü. Harvard universitetinin uzunmüddətli professoru kimi 'Ədalət Nəzəriyyəsi'ni yazdı. Bu əsər onilliklər boyunca susmuş siyasi fəlsəfəni yenidən canlandırdı. Utilitarizmin əxlaqa əsaslanan alternativini irəli sürdü.

Neopraqdmatizm, Postmodern liberalizm 2 anlayış

Rorti

1931 - 2007

Analitik fəlsəfənin ən güclü özütənqidçisi. Nyu-Yorkda doğulub. Analitik fəlsəfə içindən başlayıb, Vitgenşteyn, Heidegger, Derrida arasında körpü quraraq neopraqdmatizmi yaratdı. 'Fəlsəfə gerçəkliyin güzgüsü deyil' tezisi ilə epistemologiyanı sarsıtdı. Prinston, Virciniya, Stanford universitetlərinin professoru olub.

Dini fəlsəfə, Şəxsi həyat fəlsəfəsi

Rozanov

1856 - 1919

Rus fəlsəfəsinin ən mübahisəli fiqurlarından biri. Kilsəni həyata qarşı olmaqda günahlandırdı, ailə və cinsəlliyi müqəddəsləşdirdi. Dostoyevskinin 'Qumarbaz' romanının qəhrəmanı Polina Suslovanın prototipi olan, Dostoyevskinin keçmiş məşuqəsi Apollinariya Suslova ilə evləndi - bu evlilik ona dərin iz saldı. Əsərləri intim, parçalanmış qeydlər tərzindədir.

Orta Əsr Fars/Tacik (Bəlx/Xorasan)

Rumi

1207 - 1273

İslam mistisizminin ən böyük şairi və Mövlevi sufi təriqətinin qurucusu. Əfqanıstanın Bəlx şəhərindən gəlib, ailəsilə Koniyaya köçüb. Şəms Təbrizilə görüşündən sonra kökündən dəyişib, mistik şerlər yazmağa başlayıb. 25.000 beytlik 'Məsnəvi' əsəri 'Farsca Quran' adlandırılıb. Bu gün dünyada ən çox oxunan şair sırasındadır.

Sufizm, Mistisizm

Yeni Dövr Fransız (Cenevrə)

Russo

1712 - 1778

Maarifçilik dövründə maarifçiliyə qarşı çıxan paradoksal düşünür. Cenevrədə doğulub, Paris mədəni həyatının mərkəzinə girdi. 'İnsan doğuşdan yaxşıdır, cəmiyyət onu korlaşdırır' düsturu ilə mədəniyyəti radikal şəkildə tənqid etdi. Fransız inqilabına ən güclü intellektual zəmini hazırladı. Müasir romantizmin, milliçiliyin, demokratiyanın fəlsəfi əsasını qoydu.

Maarifçilik, Romantizm öncüsü 1 anlayış

Zehin fəlsəfəsi, Analitik fəlsəfə

Ryle

1900 - 1976

Zehin fəlsəfəsinin qurucularından biri. Dekardı tənqid etərək bədən-zehin dualizm ideyasını 'kateqorik xətaya' çevirib - zehin fiziki olmayan cəsədir ideyası başa düşülməmişdir. Əvəzinə zehni vərdişəli davranışlar kimi təəssür etdi. 'Concept of Mind' əsərində xüsusilə bu tənqidi inkişaf etdirib. Davranışçılıq fəlsəfəsinin əsaslarını, lakin daha insanəbaxar şəkildə qoyub.

S

Kommünitarizm, Siyasi fəlsəfə 1 anlayış

Sandel

1953 - ?

Kommünitarizmin ən tanınmış filosofu, liberal fəlsəfənin ən güclü tənqidçilərindən biri. Minneapolisdə doğulub. Harvard universitetinin 'Ədalət' dərsi dünyanın ən çox izlənən açıq kursu olub. Rolza qarşı kommünitar tənqidi ilə siyasi fəlsəfədə yeni bir axın yaratdı.

Ekzistensializm 11 anlayış

Sartr

1905 - 1980

Ekzistensializmin ən tanınmış nümayəndəsi və 20-ci əsrin ən məşhur ictimai ziyalısı. Parisdə doğulub, Ecole Normale Supérieure-da oxuyub, burada Bovuar ilə tanış olub. Nobel ədəbiyyat mükafatını rədd edən ilk yazıçı olub (1964). 'Mövcudiyyət mahiyyətdən əvvəldir' prinsipi ilə insanın əvvəlcədən müəyyən edilmiş təbiəti olmadığını, hər kəsin öz mahiyyətini özünün yaratdığını müdafiə edib. Filosof, romançı, dramaturq, esseist və siyasi aktivist kimi fəaliyyət göstərib. İkinci Dünya Müharibəsində Müqavimət hərəkatına qoşulub, sonra sol siyasi hərəkatlarda aktiv iştirak edib.

antik son dövr Yunan (dəqiq məlum deyil)

Sekstus Empirikus

160 - 210

Antik skeptisizmin ən mühüm mənbəyi. Həkim və filosof. Pironizmi sistemli şəkildə qoruyub saxlayan yeganə yazıçı. Əsərləri qədim skeptik arqumentləri nisbətən tam şəkildə saxladığı üçün son dərəcə mühümdür. Monteny ondan, o da sonrakı Avropa fəlsəfəsinə zəncir şəkilidə ötürüb. 'Empirik' ləqəbi tibbi empirizmlə əlaqəsindən gəlir.

Pironizm, Skeptisizm

Rifah iqtisadiyyatı, Siyasi fəlsəfə

Semyon Frank

1877 - 1950

Rus fəlsəfəsinin ən sistematik metafiziki. Moskvada yəhudi ailəsində doğulub, sonradan pravoslavlığı qəbul edib. 1922-ci ildə sürgün edilib. 'Qavranılmaz olan' (Nepostijimoye) əsərində mütləq reallığın rasional dillə tam ifadə edilə bilməyəcəyini, yalnız 'canlı bilik' ilə qavranılacağını göstərdi. Varlığın birliyi (Vseedinstvo) ənənəsini davam etdirdi.

Metafizika, Dini fəlsəfə

20-ci Əsr Hind

Sen

1933 - həyatda

Nobel mükafatlı (1998) iqtisadçı-filosof. Bengalda doğulub - uşaqlıqda Bengal qıtlığını gözüylə gördü, bu ona qıtlığın siyasi mənşəyi haqqında düşündürdü. Rifah iqtisadiyyatını fəlsəfi əsaslarla birləşdirdi. İnsanın fayda deyil, azadlıq baxımından düşünülməsi lazım olduğunu müdafiə etdi.

Seneka

e.ə. - 65

Roma stoik filosofu, tanınmış dramaturq, dövlət xadimi və Neron imperatorunun müəllimi. İspaniyada doğulub, Romada yüksək vəzifələr tutub. Əxlaqi məktubları və esseləri ilə stoik fəlsəfəni gündəlik həyata tətbiq edib - qəzəbi idarə etməkdən ölüm qorxusuna qədər hər mövzuda praktik tövsiyələr verib. Neron getdikcə qəddarlığa yönəldikcə saraydan uzaqlaşıb, lakin sonda Neronun əmri ilə intihara məcbur edilib. Ölüm anını stoik mərdliklə qarşılayıb. Zəngin olmasına baxmayaraq sadə həyat fəlsəfəsini təbliğ edib.

Stoisisizm 1 anlayış

Sofioloji, Pravoslav ilahiyyatı

Sergey Bulgakov

1871 - 1944

Marksizmdən keşişliyə keçən böyük rus mütəfəkkiri. İqtisadçı kimi başladı, sonra dini fəlsəfəyə döndü. 1922-ci ildə sürgün edildi. Parisdə Pravoslav İlahiyyat İnstitutunun qurucusu oldu. Sofiya (İlahi Müdriklik) təlimini inkişaf etdirdi - Sofiyanı Tanrı ilə dünya arasındakı körpü kimi gördü. 'Sönməz İşıq' (Svet neveçerniy) və 'Quzu' trilogiyası əsas əsərləridir.

20-ci Əsr Fransız (Yəhudi)

Simone Weil

1909 - 1943

20-ci əsrin ən orijinal düşünür qadınlarından biri. Parisdə Yəhudi ailəsindən doğulub. Ecole Normale Supérieure'dü Simone de Beauvoir ilə eyni ildə bitirdi. Fəhlə zavodunda çalışdı, İspaniya vətəndaş müharibəsində vuruşdu. Sonra dərin xristian mistisizminə çəkildi - lakin Yəhudi olaraq vəftiz olmaqdan imtina etdi. Londranda sürgündə fəliyyəti olan fransız müqavimətinə qoşulmaq istədi. Vərəm xəstəliyindən 34 yaşında öldü - bəzilərinə görə özünü ac saxladı.

Mistik fəlsəfə, Siyasi fəlsəfə

Sokratik fəlsəfə 4 anlayış

Sokrat

e.ə. - e.ə.

Qərb fəlsəfəsinin atası sayılır. Heç bir yazılı əsər buraxmayıb - ideyaları şagirdi Platon vasitəsilə bizə çatıb. Afinada bazar meydanında (aqora) gəzərək insanlarla söhbət edər, sual-cavab metodu ilə onları düşünməyə vadar edərdi. Delfidəki kahin onu ən müdrik insan elan etmişdi, lakin Sokrat bunu öz cəhalətini dərk etməsinə bağlayırdı. E.ə. 399-cu ildə gəncliyi korlamaq və Afinanın tanrılarını inkar etmək ittihamı ilə mühakimə olunaraq baldırğan zəhəri içməyə məhkum edildi. Ölüm hökmünü qəbul edərək qaçmaqdan imtina etdi.

Rasionalizm, Panteizm 9 anlayış

Solovyov

1853 - 1900

Rus dini fəlsəfəsinin atası. Moskvada tarixçi ailəsində doğulub. Sofioloji (ilahi müdriklik) anlayışını yaradaraq Xristian fəlsəfəsini mistisizm, evrensel birlik ideyası ilə birləşdirdi. Şərq-Qərb sintezini, bütün xristian kilsələrinin birliyini müdafiə etdi. Berdyayev, Florenski kimi düşünürləri dərindən etkilədi.

Dini fəlsəfə, Mistisizm

Yeni Dövr Hollandiyalı

Spinoza

1632 - 1677

Tanrı ilə təbiəti eyniləşdirən panteist filosof. Amsterdamda portuqaliyalı yəhudi ailəsində doğulub, 23 yaşında sinaqoqdan çıxarılıb (herem) - radikal fikirlərinə görə. Linza cilalamaqla dolanıb, amma fəlsəfə tarixinin ən orijinal sistemlərindən birini qurub. 'Etika' əsərini həndəsi sübut metodu ilə yazıb - aksiomlar, teoremlar və sübutlarla. Hər şeyin zəruri olduğunu, azad iradənin illüziya olduğunu müdafiə edib. Siyasi azadlıq, düşüncə azadlığı və dini tolerantlığın erkən müdafiəçilərindən olub.

Metafizika, Dil fəlsəfəsi 1 anlayış

Strawson

1919 - 2006

Təsviri metafizikanın qurucularından biridir. Analitik fəlsəfənin radikal skeptisizminə qarşı çıxaraq, ənənəvi metafizikanı müdafiə edib. Rasselin 'Müəyyən Təsvirlər' nəzəriyyəsini tənqid edərək, mənanın cümlədən yox, cümlənin istifadəsindən yarandığını göstərib. 'Fərdlər' (Individuals) əsərində insan mərkəzli konseptual sistemimizi və obyektlərin dünyadakı yerini təhlil etmişdir.

Sunzi

e.ə. - e.ə.

Hərb strategiyasının ən böyük nəzəriyyəçisi. Wu dövlətinin ordu komandanı. 'Müharibə Sənəti' (Bingfa) əsəri 2500 ildir hərb strategiyasının əsas mənbəyi olaraq qalır. Napoleon, Çerçil, Mao, müasir biznes liderləri bu kitabı istinad mənbəyi hesab edirlər.

Hərb fəlsəfəsi, Daosizm

Ş

Orta Əsr Hind

Şankara

788 - 820

Hind fəlsəfəsinin ən böyük sistemçisi, Advaita (qeyri-dualızm) Vedantasının qurucusu. Keralada brahman ailəsində doğulub. Cəmi 32 il yaşamasına baxmayaraq Hindistanın dörd guşəsini gəzərək fəlsəfi debatlar apardı və hər yerdə qalib gəldi. Buddizmi Hindistandan fəlsəfi cəhətdən sıxışdırıb çıxardı. Dörd müqəddəs monastır (matha) qurdu.

Advaita Vedanta

Şanq Yang

e.ə. - e.ə.

Çin leqalizminin ilk böyük praktiki nümayəndəsi. Vey dövlətinin şahzadəsi olub. Qin dövlətinin hökmdarı tərəfindən baş nazir vəzifəsinə gətirildi. Həyata keçirdiyi radikal islahatlar Qin dövlətini güclü hərbi dövlətə çevirdi - bu islahatlar sonunda Qin İmperiyasının qurulmasını mümkün etdi. Özü isə islahatların qurbanı oldu.

Leqalizm (Fajia)

Alman İdealizmi, Təbiət fəlsəfəsi 3 anlayış

Şellinq

1775 - 1854

Alman idealizminin ən orijinal və dəyişkən düşünürü. Leonberqdə ilahiyyatçı ailədə doğulub. Tübingendə Hegel və Hölderlin ilə yataqxana yoldaşı olub - üçü birlikdə Fransız inqilabı ağacı əkmişdi. 23 yaşında Jena professoru oldu. Sonrakı həyatında tənqid etdiyindən Hegelə cavab verdi.

Ekzistensializm, Dini fəlsəfə

Şestov

1866 - 1938

Ekzistensializmin Rusiyadan gələn öncüsü. Kiyevdə doğulub. İnqilabdan sonra Parisə köçdü. Kilkegaara Avropada diqqət çəkən ilk düşünürlərdən biri oldu. Ağıl ilə imanın köklü müxalifətini, Yunan rasionalizminin Bibliya imanı önündəki acizliyini müdafiə etdi.

Pessimizm, İradə fəlsəfəsi

Şopenhauer

1788 - 1860

Pessimist fəlsəfənin böyük ustası. Dansiqda (bugünkü Gdansk) varlı tacir ailəsindən doğulub. Kantın fəlsəfəsini dərindən mənimsədi, lakin Hegeli ömrü boyu ən kəskin şəkildə tənqid etdi. Berlin universitetini Hegelə qarşı eyni saata mühazirə qoyaraq itirsə də əsərləri ölümündən sonra dünyanı fəth etdi.

T

Presokratik fəlsəfə, Milet məktəbi

Tales

e.ə. - e.ə.

Qərb fəlsəfəsinin ilk nümayəndəsi hesab olunur. Milet şəhərindən olan Tales, kainatın əsas maddəsinin su olduğunu irəli sürən ilk düşünürdür. Aristotel onu fəlsəfənin banisi adlandırıb. Mifologiyaya müraciət etmədən, yalnız təbii izahlara əsaslanaraq dünyağörüşü qurmağa çalışan ilk şəxs kimi tarixə düşüb. E.ə. 585-ci ildə Günəş tutulmasını əvvəlcədən proqnozlaşdırdığı söylənir. Həndəsə sahəsində bir neçə teoremin müəllifi sayılır.

20-ci Əsr Kanadalı

Taylor

1931 - həyatda

Müasir fəlsəfənin əsas simalarından biri. Monrealda doğulub. Özün mənşəylərini, müasirliyi, sekulyarizmi dərindən araşdırıb. Liberalizmin atomistik fərd anlayışına qarşı çıxaraq insanın sosyal-mədəni bir varlıq olduğunu müdafiə etdi. Çoxtərəfliliyi (multiculturalism) müdafiə edən tanınma etikasını yaratdı.

Hermenevtika, Kommunitarianizm

Antik Dövr Yunan (Eresos, Lesbos)

Teofrast

e.ə. - e.ə.

Aristotelin ən yaxın şagirdi və Liseyə varisi. Aristotel ölərkən Teofrasta üstünlük verdi. Botanikanın atası sayılır - bitkilər üzrə sistematik əsərləri 1700 ilə qədər əsas mənbə olmuşdur. Ayrıca müxtəlif insan xarakter tiplərini təsvir etdiyi 'Xarakterlər' əsəri - ədəbiyyat tarixi üçün çox mühüm olan psixoloji bir portret toplusudur. 35.000+ şagirdi olduğu söylənir.

Peripatetizm

V

Xuanxue (Mistik öyrəti), Neo-Daosizm

Van Bi

226 - 249

Çin fəlsəfəsinin dahiyanə erkən ölən dahisi - 23 yaşında vəfat etdi. Vey dövlətindəki doğulub. Tao Te Ching və I Çinqin ən dərin şərhlərini yazdı. Konfutsi ilə Laodzini uzlaşdırmağa çalışdı. 'Vuruşan Dövlətlər'dən sonra Çin fəlsəfəsini yenidən canlandıran Xuanxue ('Qaranlıq öyrəti') axınının başçısı.

Neo-Konfutsiçilik, İdealizm

Van Yanminq

1472 - 1529

Çin fəlsəfəsinin ən orijinal düşünürlərindən biri. Çe-czyan əyalətindəki doğulub. Həm filosof, həm dövlət məmuru, həm ordu komandanı idi. Çu Sinin 'xarici araşdırma' metodunu rədd edərək 'bilik qəlbdədir' nəzəriyyəsini irəli sürdü. Günlərlə bambuk araşdırdıqdan sonra xəstələndi - bu onu Çu Sinin metodundan şübhəyə sürüklədi.

Orta Əsr Ərəb

Vasil ibn Əta

700 - 748

Mutəzilə kəlam məktəbinin banisi. Mədinədə doğulub, Bağdadda Həsən əl-Bəsrinin şagirdi idi. Müəllimindən böyük günahkar mövzusunda ayrılıb özünəməxsus məktəb qurdu. 'Mutəzilə' adı 'ayrılan' mənasındadır. Abbasid xəlifəsi Məmun dövründə Mutəzilə dövlət doktrinasına çevrildi.

Mutəzilə kəlamı

Tarix fəlsəfəsi, Humanist fəlsəfə

Viko

1668 - 1744

Tarix fəlsəfəsinin qurucusu, öz dövründə tamamilə görməzdən kelinən dahi. Neapolda kasıb kitabçı ailəsində doğulub. Deskartin rasionalizminə, Nyutonun mexanikasına qarşı çıxdı - insanı anlamaq üçün tarix lazımdır, riyaziyyat yox. 'Yeni Elm' əsərini dəfələrlə yenidən yazıb. Ölümündən sonra Herder, Hegel, Marks, Krose onun əhəmiyyətini kəşf etdi.

20-ci Əsr Avstriyalı

Vitgenşteyn

1889 - 1951

20-ci əsrin ən təsirli filosoflarından biri - həm erkən, həm gec dövr fəlsəfəsinin zirvəsi. Vyanada ən varlı ailələrdən birində doğulub. Bertran Rasselin yanında Kembricə gəldi, tezliklə müəllimini aşdı. Birinci Dünya Müharibəsində cəbhədə 'Tractatus'u yazdı. Kənddə müəllimlik etdi, arxitekt oldu, sonra fəlsəfəyə qayıtdı. İki tamamilə fərqli fəlsəfi sistem qurdu - bu, tarixdə nadirdir.

Analitik fəlsəfə, Dil fəlsəfəsi

Yeni Dövr Hind

Vivekananda

1863 - 1902

Hind fəlsəfəsini Qərbə tanıdan ən böyük şəxsiyyət. Kəlküttədə orta sinif ailəsindən doğulub. Ramakrishnanın ən sevimli şagirdi oldu. 1893-cü ildə Çikaqoda Dünya Dinlər Parlamentindəki nitqi onu dünya şöhrətinə çatdırdı. 'Praktiki Vedanta' anlayışı ilə fəlsəfi bilikləri sosial xidmətlə birləşdirdi. Ramakrishna Missiyasını qurdu.

Neo-Vedanta, Hind milliyyətçi fəlsəfəsi 1 anlayış

Maarifçilik, Deizm 2 anlayış

Volter

1694 - 1778

Fransız maarifçiliyinin simvolu, kilsəyə, despotizmə, intolerantlığa qarşı mübarizənin yorulmaz qalemi. Parisdə doğulub, Bastiliyaya həbs edilib, İngiltərəyə sürgün olunub. Nyutonun fizikas ilə tanışlığı dünyagörüşünü dəyişdirdi. 'Əzmə alçaqları!' (Écrasez l'infâme) şüarı kilsənin dini zülmünə qarşı idi. Qoca yaşında Ferney kəndini bir aydınlanma mərkəzinə çevirdi.

Y

Yanq Şu

e.ə. - e.ə.

Qədim Çinin ən cəsarətli fərdiyyətçi filosofu. Həyatı haqqında az bilinir, əsərləri qorunmayıb - fikirləri Mençi, Liezi, Lüshi Çunqiu kimi mənbələrdə saxlanıb. Mençi onu Konfutsi ilə Modzi ilə eyni sırada böyük düşünür kimi göstərib, sonra kəskin tənqid edib. 'Tükünü belə verməzdim' ifadəsi ilə məşhurlaşıb.

Fərdi azadlıq, Hedonizm

Ekzistensializm, Psixiatriya fəlsəfəsi

Yaspers

1883 - 1969

Alman ekzistensializminin Heidegger ilə birlikdə ən önəmli nümayəndəsi. Oldenburqda hüquqçu ailədə doğulub. Tibb oxuyub psixiatr oldu, psixopatoloji araşdırmalarla tanındı. Sonra fəlsəfəyə keçdi. Yəhudi arvadı olduğu üçün Nazilik dövründə Heidelberg universitetindən qovuldu, nəşr hüququ əlindən alındı. Müharibədən sonra Basel universitetinə köçdü.

20-ci Əsr İsveçrəli

Yunq

1875 - 1961

Analitik psixologiyanın qurucusu, Freydin ən parlaq şagirdi və ən böyük rəqibi. Kesvildə (İsveçrə) keşiş ailəsindən doğulub. Freydin yaxın əməkdaşı oldu, lakin libido anlayışı üzərindəki anlaşılmazlıq onları ayırdı. Mif, din, simvolizm, alximiya, Şərq fəlsəfəsini psixologiya ilə birləşdirdi. Bollingen qülləsini öz əlləri ilə tikdi, orada dərinlikli düşüncəyə çəkildi.

Analitik psixologiya, Dərinlik fəlsəfəsi

Orta Əsr Türk (Anadolu)

Yunus Əmrə

1240 - 1321

Türk şeiri və fəlsəfəsinin ən sevimli siması. Anadoluda doğulub. Hacı Bektaş Vəlinin ocağından ilham aldı, Tapduk Əmrəyə mürid oldu. Sadə, anlaşıqlı Türkcə ilə dərin sufi hikmətlərini şeirə döktü. Bütün insanları, dinləri, canlıları sevmənin fəlsəfəsini yaratdı. Rumi ilə çağdaş olub, hər ikisi 13-cü əsrin böyük mistiklərindəndir.

Türk Sufizmi, Humanizm

Orta Əsr Türk (Balasagun/Qırğızıstan)

Yusuf Xas Hacib

1019 - 1085

Türk-İslam fəlsəfi ədəbiyyatının zirvəsi sayılan 'Kutadgu Bilig' əsərinin müəllifi. Balasagun şəhərindən (indiki Qırğızıstan) doğulub. Qarahanlı sarayında yaşayıb. 'Kutadgu Bilig' (Səadətə Aparan Bilik) əsərini yazmış və Qarahanlı hökmdarı Tabğaç Buğra Xana təqdim etmişdir. Türk dilinin ən qədim fəlsəfi əsərini yaratmışdır.

Türk-İslam fəlsəfəsi, Etika

Z

Antik Dövr Yunan (Elea)

Zenon

e.ə. - e.ə.

Parmenidesin ən sadiq şagirdi. Müəlliminin 'dəyişiklik illüziyadır' ideyasını müdafiə etmək üçün məşhur paradokslar yaradıb. Bu paradokslar hərəkətin məntiqi olaraq qeyri-mümkün olduğunu göstərməyə çalışırdı. Aristotel onu dialektikanın ixtiraçısı adlandırıb. Paradoksları 2500+ ildir ki, riyaziyyatçıları və filosofları düşündürür - sonsuzluq, davamlılıq və məkan-zaman anlayışlarının əsasında duran problemlərdir.

Elea məktəbi 3 anlayış

Antik Dövr Yunan (Kition, Kipr)

Zenon (Kitionlu)

e.ə. - e.ə.

Stoik fəlsəfənin qurucusu. Kition (indiki Kipr) şəhərindən olan tacir ailəsində doğulub. Gəmi qəzasından sonra Afinaya gəlib fəlsəfəyə maraqlanıb. Stoa məktəbini yaradıb və insanın təbiətlə uyğun yaşamalı olduğunu öyrədib. Rasional düşüncə, emosional nəzarət və fəzilətli həyat Stoik fəlsəfənin əsas sütunlarıdır. Yaşlı yaşında açlıq ilə özünə son verdiyi söylənir.

Stoisisizm (qurucusu) 1 anlayış

Türkçülük, Sosioloji fəlsəfə

Ziya Gökalp

1876 - 1924

Türk milliyyətçiliyinin fəlsəfi arxitektoru. Diyarbəkirdə doğulub. Durkheimin sosioloji metodunu Türk milliyyətçiliyinə tətbiq etdi. 'Türkleşmek, İslamlaşmak, Muasırlaşmak' triloqiyası ilə Türk milləti üçün yol xəritəsi çəkdi. Hars (milli mədəniyyət) ilə mədəniyyəti (sivilizasiyanı) fərqləndirdi.

W