Tarixi kim idarə edir: İqtisadiyyatmı, yoxsa İdeologiyamı?
Cəmiyyəti şəkilləndirən əsas qüvvə nədir? İqtisadi münasibətlər hər şeyi müəyyən edir, yoxsa ideyalar, dini inanclar, mədəniyyət tarixi istiqamətləndirir?
Karl Marks
1818 – 1883İnsanların şüuru onların varlığını deyil, varlıqları onların şüurunu müəyyən edir. İqtisadi baza - istehsal münasibətləri - üst qurumu (hüquq, din, sənət, siyasət) şəkilləndirir. Bütün tarix sinif mübarizəsinin tarixidir. Maddi qüvvələr ideologiyadan güclüdür.
"İnsanların şüuru onların varlığını deyil, varlıqları onların şüurunu müəyyən edir."
Maks Veber
1864 – 1920'Protestantlıq Etikası və Kapitalizmin Ruhu': Kalvin'in dini inancları - əmək, qənaət, çağırış anlayışı - Avropada kapitalizmin doğuşuna zəmin hazırladı. İdeologiya, dini inanc, mədəniyyət iqtisadiyyatı şəkilləndirə bilər. Tarix monokauzal deyil, çoxşaxəlidir.
"Kapitalizmin ruhu protestantlıq etikasının kölgəsinde yetişdi. İdeya maddi dünyanı dəyişə bilər."