Yoxsa o, heç vaxt tam mövcud olmayıb?
Yaşadığımız dünya niyə bu qədər ədalətsizdir? Niyə günahsız insanlar zərər çəkir, niyə qanunlar bəzən işləmir, niyə ədalət gecikir? Bəzən gecə yatmayanda bu suallar adamı yorur. Bu yazıda məhz bu mövzulara yaxınlaşmaq istəyirəm. Amma nifrətlə yox, bir az dürüst olaq, anlamaq istəyi ilə.
1. İnsan təbiəti: Qorxu və tamah
İnsan təbiətinin köklərində iki güclü hiss dayanır: qorxu və tamah. Bunlar xəstəlik deyil, min illər boyu bizi sağ salamat qoyan təkamül mexanizmləridir.
Qorxu bizim ən qədim yoldaşımızdır. Vəhşi təbiətdə canımızı qurtarmaq üçün qaçmağı öyrədən bu hiss, bizə sistemlər, qanunlar və divarlar qurmağa vadar edib. Bir vaxtlar canımızı qurtarmaq üçün qaçırdıq, indi isə eyni qorxu ilə cəmiyyətlər qururuq. Amma bəzən bu divarlar o qədər böyüyür ki, içində qalan biz özümüz oluruq.
Tamah isə digər tərəfdən irəliləməyi, yaratmağı, daha yaxşısını axtarmağı öyrədən bir gücdür. Problem onda deyil ki, insan daha çox istəyir. Problem ondadır ki, tamah hədəfə çatdıqca doymur. 100 manat qazananda 1000 istəyirsən, 1000-i qazananda 10000. Bu təkcə pula aid deyil; status, rəqəmsal bəyənmə, sonsuz güc arzusu da eyni dərədə işləyir.
Bu iki hiss olmadan bəşəriyyət bu günkü sivilizasiyaya çata bilməzdi. Amma onların nəzarətsiz qaldığı yerdə isə ədalət qaçır.
2. Sistem: Gücün oyunu
Əgər qorxu və tamah fərdi hisslərimizdirsə, sistem bu hisslərin qurumlaşmış formasıdır. Qanun hamı üçündür deyirik, amma bəzən praktikada fərqli şeylər görürük.
Gücün təbiəti qəribədir. Əlinə güc keçən insan çox vaxt artıq başqalarını yox, öz mövqeyini qorumağı düşünür. Güclü olan üçün qanun bəzən maneə yox, sadəcə yol tapılması lazım olan bir mətnə çevrilir. Sən qapıda növbə gözləyəndə, kimlərsə o qapıları arxa tərəfdən aça bilir.
Ədalətin gecikməsi adlanan bir fenomen var. Cinayət törədənin arxasında güclü bir dayaq varsa, sistem bəzən qəfil yorulur. Dünən tələsik işləyən mexanizm, bu gün ayağını sürüyərək işləməyə başlayır. Bu, təsadüf deyil. Vaxtı gecikdirərək həqiqəti unutdurmaq mümkündür.
Məhkəmələr uzanır. Sənədlər itir. Şahidlər susur. Zaman keçdikcə insanların qəzəbi soyuyur. Əvvəlcə olan acı, yavaş-yavaş adiləşir. Haqsızlıq isə gündəlik xəbər başlığına çevrilir. Oxuyursan, ürəyin sızlayır, sonra sönür. Axırda elə bir nöqtə gəlir ki, günahsızın fəryadını artıq heç kim eşitmir.
Sistem səni yox, özünü qorumaq üçün dizayn edilib. Bu, acı bir həqiqətdir. Amma bunu bilmək, sistemi anlamağın bir hissəsidir.
3. Susqunluq: Niyə səs çıxarmırıq?
Bəs bizlər niyə susuruq? Bu sualı hər kəs özünə verməlidir. Niyə haqsızlıq ediləndə əlimizdən heç nə gəlmir hiss edirik? Niyə əvvəl dəhşətə gəlirdik, amma indi sadəcə üzülüb keçirik?
Sistemin ən qorxulu uğuru bizi qəddarlaşdırması deyil, bizi hissizləşdirməsidir. Bu gün ən böyük problem haqsızlığın, cinayətin artıq “normal” görünməyə başlamasıdır.
Hər gün sosial media lentində acı xəbərlərlə qarşılaşırıq. İlk vaxtlar bizi dəhşətə gətirən bu xəbərlər, zaman keçdikcə sadəcə bir statistikaya çevrilir. Biz artıq heyrətlənmirik, sadəcə üzülürük. Lakin bu üzülmək bəzən hərəkətsizlik maskası altında gizlənir. Üzülmək: “Mən bunu görürəm, amma heç nə edə bilmirəm” deməkdir.
Sistem qəzəbdən qorxur, amma kədərdən qorxmur. Çünki kədər insanı küncə sıxır və hərəkətsiz qoyur. Susmaq tərəfsiz qalmaq deyil, əslində zülm edənin tərəfində durmaqdır. Biz susduqca, haqsızlıq özünə yeni sahələr tapır və daha da cəsarətlənir.
Bəs İnsanlıq Yox Olub?
Yoxsa o, heç vaxt tam mövcud olmayıb? Bu sual bizi ən ağır həqiqətlə üz-üzə qoyur. Bəlkə də bizim “insanlıq” dediyimiz şey bir başlanğıc nöqtəsi deyil, heç vaxt çata bilmədiyimiz bir nöqtədir. Biz homo-sapiens olaraq doğuluruq, amma “insan” olmaq üçün hələ çox yolumuz var.
Yaşadığımız bu qaranlıq həyata baxanda elə gəlir ki, hər şey bitib. Amma unutmayaq: insanlıq potensialı hələ də hər birimizin daxilində gizli bir toxum kimi yaşayır. Bu toxumu cücərtmək üçün böyük inqilablara ehtiyac yoxdur. Öz kiçik dairəndə ədalətli olmaq, güclünün qarşısında haqlının tərəfini tutmaq, başqasının acısına statistika kimi yox, öz acın kimi baxmaq; bunlar kiçik görünə bilər, amma saxta olmayan yeganə addımlardır.
Dünya ədalətsiz ola bilər, sistem çatışmaz ola bilər, tamah gözləri kor edə bilər. Amma bütün bunlara rəğmən “Xeyr, mən bu oyunun bir parçası olmayacağam” deyən hər fərd, insanlığın hələ də var olduğunun ən böyük sübutudur. İnsanlıq bəlkə də heç vaxt tam olmayıb, amma biz onu hər gün yenidən inşa edə bilərik.
Seçim həmişə bizimdir: ya sistemin içində onun qaydaları ilə oynayacağıq, ya da o sistemin içində özümüz qalmağa çalışacağıq.