İnsan Niyə Yaşayır?

Giriş: Bu sual niyə bizi buraxmır?

Hər kəsin həyatında bir gecə olur ki, gözlərini tavana zilləyib düşünür: "Bəs mən niyə yaşayıram?" Bu sual bəzən yuxudan oyananda gəlir, bəzən yaxın birini itirəndə, bəzən də sadəcə hamının xoşbəxt göründüyü bir gün özümüzü yalqız hiss etdikdə. Elə bil daxilimizdəki bir səs durmadan pıçıldayır: "Getdiyin bu yol doğrudurmu?"

Bu esseni - bəli, esseni yox, bələdçini - yazmağımın səbəbi sadədir: mən də o sualı vermişəm. Və verməkdə davam edirəm. Çünki bu sualın bir dəfə verilib keçməsi mümkün deyil. O, qayıdacaq. Hər dəfə fərqli pərdə altında: bəzən boşluq hissi ilə, bəzən qorxu ilə, bəzən isə sadəcə bir həsrət ilə.

Bu bələdçinin məqsədi sənə hazır cavab vermək deyil. Çünki kim sənə hazır cavab versə, ya yalan deyir, ya da səni aldadır. Amma mən sənə bir şey təklif edə bilərəm: bu suala indiyə qədər verilmiş cavabların xəritəsini. Sokratdan başlayıb Kamyuya qədər. Stoik bağlarından tutmuş, müasir ofis masalarına qədər.

Fəlsəfə tarixində bu sual həmişə mövcud olub. Sadəcə forması dəyişib. Antik Yunanıstanda sual belə idi: "Yaxşı həyat necə olmalıdır?" Orta əsrlərdə: "Tanrının nəzərdə tutduğu həyat necədir?" 19-cu əsrdə: "Dəyərlər çökdükdən sonra nə edək?" Müasir dünyada isə: "Bu qədər seçim arasında hansı mənalıdır?"

"İnsan hazır məna ilə doğulmur. Amma insan elə bir varlıqdır ki, mənasızlıq içində belə məna qura bilir."

Bu bələdçini oxuyarkən bəzi fəsillər sənə çox yaxın gələcək, bəziləri isə uzaq. Bəzi fəlsəfi sistemlərin içində özünü tapacaqsan, bəzilərinə isə qarşı çıxacaqsan. Bunun heç bir eyibi yoxdur. Fəlsəfənin məqsədi hamını eyni düşüncəyə gətirmək deyil. Əksinə, fəlsəfə hər kəsin öz düşüncəsini daha aydın, daha dərkin və daha özünə aid etməyə kömək etməkdir.

Bəzi fəsillərdə antik filosoflarla tanış olacaqsan. Onların həyat hekayələrini eşidəcəksən. Çünki fəlsəfə yalnız fikir deyil, həm də həyat tərzidir. Sokratın çirkin üzü, Epiktetin qul çarxları, Mark Avreliyin gecə vaxtı yazdığı gündəlik, Kamyunun futbol oynadığı gənclik illəri - bunların hamısı fikirlərin canlanmasıdır.

Bəzi fəsillərdə isə müasir dünyamızı sorğulayacağıq. Sosial media niyə bizi xoşbəxt etmək əvəzinə daha yalnız hiss etdirir? Niyə daha çox seçimimiz olanda daha az razı qalırıq? Uğur niyə bizə vəd etdiyi mənanı vermir? Bu suallar yalnız psixoloji deyil, həm də dərindən fəlsəfidir.

Son fəsillərdə isə praktik alətlər verəcəyəm. Özün üçün bir həyat fəlsəfəsi qurmağın yollarını. Çünki fəlsəfə yalnız oxunmaq üçün deyil, yaşamaq üçündür. Əgər bu bələdçini oxuyub yatağa girəndə "Sabah biraz fərqli yaşaya bilərəm" desən, deməli, bələdçi öz işini görüb.

İndi başlayaq. Çünki bu sual - "İnsan niyə yaşayır?" - bizi buraxmayacaq. Ona görə də ən yaxşısı onunla üz-üzə durmaqdır.

1. Həyatın mənası nə deməkdir?

Sualı verməzdən əvvəl sualın özünü anlamaq lazımdır. "Həyatın mənası nədir?" - bu sualın çox qəliz bir quruluşu var. Çünki burada iki anlayış eyni anda işləyir: "həyat" və "məna". Hər ikisi də fəlsəfi cəhətdən asan deyil.

Əvvəlcə "məna" sözünə baxaq. Günlük həyatda biz bu sözü asanlıqla işlədirik. "Bu cümlənin mənası nədir?" "Bu rəsmə bax, nə mənada çəkilib?" "Sənin bu sözünün arxasında nə məna var?" Amma fəlsəfəyə gəldikdə "məna" üç fərqli mənaya gəlir:

Birincisi, semantik məna. Bir sözün, cümlənin və ya simvolun ifadə etdiyi şey. "Alma" sözü ağacda bitən meyvəni ifadə edir. Bu mənada məna bir şeyin başqa bir şeyi təmsil etməsidir.

İkincisi, teleoloji məna. Bir şeyin məqsədi, son hədəfi. Saatın mənası vaxtı göstərməkdir. Bıçağın mənası kəsməkdir. Bu mənada məna bir şeyin nəyə görə yaradıldığıdır. Aristotel buna "telos" deyirdi. İnsan da bir "telos"a sahibdirsə, onun həyatının da bir məqsədi olmalıdır.

Üçüncüsü, eksistensial məna. Bu, ən dərin və ən çətin olanıdır. İnsanın öz həyatına verdiyi dəyər, onun üçün vacib olan şey, onu səhər yataqdan qaldıran səbəb. Bu mənada məna subyektivdir, şəxsidir, dəyişəndir. Dünən sənə mənalı görünən şey bu gün boş gələ bilər. Bu da mənanın bir xassəsidir.

İndi isə "həyat" sözünə baxaq. Biz hansı həyatdan danışırıq? Bioloji həyatdan? Yoxsa mənəvi həyatdan? Bir bakteriyanın həyatı ilə bir filosofun həyatı arasında fərq varmı? Əgər varsa, bu fərq nədədir?

Fəlsəfə tarixində bu sualın verilmə tərzi dövrlər boyu dəyişib. Antik filosoflar "eudaimonia" - çiçəklənmə, xoşbəxtlik - anlayışı ilə məşğul oldular. Onlar "həyatın mənası nədir?" sualını birbaşa sormurdular. Əvəzində soruşurdular: "Yaxşı həyat necə olmalıdır?" Bu fərqli bir sualdır. Çünki "məna" axtarmaq yerinə, onlar "keyfiyyət" axtarırdılar.

Orta əsrlərdə sual dəyişdi. "Həyatın mənası" Tanrının iradəsi ilə eyniləşdirildi. İnsan öz həyatının mənasını tapmaq üçün ilahi plana baxmalı idi. Bu, mənanı xariciləşdirmək - yəni insandan kənarda bir yerdə axtarmaq - cəhdi idi.

19-cu əsrdən etibarən isə sual daha da dərinləşdi. Nitşe sordu: "Əgər Tanrı ölübsə, mənasızlıqdan necə qurtulaq?" Kamyu isə sordu: "Niyə intihar etmirik?" Yəni artıq sual yalnız "məna nədir?" deyil, "məna yoxdursa, yaşamağa dəyərmi?" sualına çevrilmişdi.

Bu bələdçidə mən "məna" sözünü əsasən üçüncü mənada - eksistensial mənada - istifadə edəcəyəm. Yəni sənin özünə verdiyin cavab, sənin özün üçün tapdığın və ya yaratdığın dəyər. Çünki birincisi (semantik) çox dar, ikincisi (teleoloji) isə çox mübahisəlidir. Üçüncüsü isə həm real, həm də əlçatandır.

Bir şeyi aydınlaşdırım: bu bələdçi sənə "həyatın mənası budur" deməyəcək. Çünki bu, yalan olardı. Amma sənə göstərəcəyəm ki, bu suala verilə biləcək cavablar nələrdir, hansıların güclü tərəfləri var, hansıların zəif tərəfləri. Və ən əsası, sənə öz cavabını tapmaq üçün alətlər verəcəyəm.

2. İnsan niyə məna axtarır?

Bu sualı tərsinə soruşaq: "Bəzi insanlar niyə məna axtarmır?" Çünki görünür ki, ətrafımızda hər kəs bu sualla yaşamır. Kimisi işinə, kimisi ailəsinə, kimisi sadəcə günü-gündən yaşamağa fokuslanıb. Onlar niyə bu sualı vermir?

Burada iki ehtimal var. Birincisi, o insanlar həqiqətən sualı vermir. İkincisi isə verirlər, amma bu sualı öz daxillərinə basdırıblar. Çünki bu sual vermək ağırdır. Bu sual insanı durağan həyatından çıxarır. Bu sual "narahatlıq" yaradır. Və bəzi insanlar narahat olmaq istəmirlər.

Amma məna axtarışı təbiətimizin bir hissəsidir. Viktor Frankl, konsentrasiya düşərgələrində sağ qalan həmkarları arasında müşahidə etdi ki, həyatında hələ də bir məna görən insanlar daha çox sağ qalırdılar. Bu, sadəcə psixoloji güc deyil, həyatda qalma instinktinin bir forması idi. Frankl buna logoterapiya adını verdi: məna axtarışının terapiyası. Onun fikrincə, məna axtarışı insanda ikinci dərəcəli bir arzu deyil, birincili bir dürtüdür.

Bu iddia güclüdür. Çünki o deməkdir ki, biz yemək, su, təhlükəsizlik kimi fiziki ehtiyaclara yanaşaraq məna axtarışına da yanaşmalıyıq. Yəni məna, lüks deyil, zərurətdir. Məna axtarışı olmayan insan depressiyaya, boşluğa, anomiyə meylli olur. Emil Durkheimin dediyi kimi, cəmiyyətin dəyərləri dağılanda insan özünü itirir.

"İnsan hər şeyə dözə bilər - təki dözülməyə dəyər bir səbəb tapsa."

İnsan niyə məna axtarır? Çünki biz "simvolik varlıqlar"ıq. Heyvanlar sadəcə yaşayır: yeyir, çoxalır, ölür. Amma insanlar yaşadıqlarını "düşünürlər". Öz həyatımızı bir hekayə kimi qavrayırıq. Və hər hekayənin bir mənası olmalıdır. Əks halda, o hekayə sadəcə hadisələrin təsadüfi ardıcıllığıdır.

Bu, həm bizim gücümüzdür, həm də zəifliyimiz. Gücümüz ondadır ki, biz həyatımızı bir hekayə kimi formalaşdıra bilərik. Zəifliyimiz isə ondadır ki, bu hekayəni mənasız hiss etdikdə dərindən sarsılırıq.

Bir başqa səbəb isə ölüm şüurumuzdur. Biz öləcəyimizi bilirik. Bu bilgi bizi digər canlılardan ayırır. Və bu bilgi bizi məcbur edir ki, həyatımızın "nəyə dəyər" olduğunu düşünək. Əgər sonsuz yaşasaydıq, bəlkə də bu sualı verməzdik. Çünki vaxt sonsuz olduqda, hər şeyi sabaha saxlaya bilərdik. Amma vaxt məhduddur. Və bu məhdudluq bizi seçim etməyə məcbur edir.

Məna axtarışının bir səbəbi də boşluq hissidir. Müasir dünyada fiziki ehtiyaclarımızın çoxu təmin olunub. Ac deyilik, soyuq deyilik, təhlükədə deyilik. Amma bu təhlükəsizlik bir boşluq da yaradır. Boş bir otaq kimi. Və bu otağı nə ilə dolduracağımızı bilmədikdə, narahat oluruq. Məna axtarışı həmin boşluğu doldurma cəhdidir.

Son olaraq, məna axtarışı sosialdir. Biz təkbaşına yaşamırıq. Ailəmiz var, dostlarımız var, cəmiyyətimiz var. Və bu cəmiyyətlər bizə müəyyən "məna şablonları" təklif edir: uğurlu ol, evlən, uşaq sahibi ol, pul qazan. Bəzən bu şablonları sorğulamadan qəbul edirik. Bəzən isə onların içimizdəki boşluğu doldurmadığını hiss edirik. Və o anda sual verməyə başlayırıq: "Bəs mənim öz mənam haradadır?"

3. Məna tapılır, yoxsa yaradılır?

Bu sual bütün məna mübahisələrinin əsasını təşkil edir. İki tərəf var: biri deyir ki, məna kainatda mövcuddur, biz onu tapmalıyıq. O biri isə deyir ki, məna kainatda yoxdur, biz onu yaratmalıyıq. Hansı doğrudur?

Birinci mövqe: Məna tapılır. Bu, ən qədim fikirdir. Platon deyirdi ki, həqiqi məna "İdealar dünyası"ndadır. Biz sadəcə onu xatırlamalıyıq. Dini dünyagörüşlər də bu mövqedədir: Tanrı həyatın məqsədini əvvəlcədən müəyyən edib, biz onu tapmalıyıq. Bu düşüncə rahatdır. Çünki o deyir ki, məna obyektivdir, kainatda mövcuddur, sadəcə biz onu tapmalıyıq. Səhv yol tapmaq qorxusu yoxdur. Çünki doğru yol artıq mövcuddur.

İkinci mövqe: Məna yaradılır. Bu, ekzistensialistlərin mövqeyidir. Jan-Pol Sartr deyirdi: "Varlıq mahiyyətdən əvvəl gəlir." Yəni insan əvvəlcə dünyaya gəlir, sonra öz mahiyyətini, öz mənasını yaradır. Kainatın özündə heç bir məna yoxdur. Məna insandadır, insanın seçimlərindədir, insanın hərəkətlərindədir. Bu mövqe daha ağırdır. Çünki o, bütün məsuliyyəti sənin çiyinlərinə qoyur. Heç kimi günahlandıra bilməzsən. Məna yoxdursa, sənin günahındır. Çünki sən onu yaratmamısan.

Bu iki mövqe arasında mütləq bir seçim etmək lazımdırmı? Bəlkə də yox. Bəlkə də həqiqət ortadadır. Bəzi mənaları tapa bilərik - məsələn, sevdiyimiz insanı tapmaq, bizi həyəcanlandıran işi kəşf etmək. Bəzi mənaları isə yaratmalıyıq - məsələn, öz dəyərlərimizi qurmaq, öz qaydalarımızı yazmaq.

Frankl bu ikisini birləşdirməyə çalışdı. Onun fikrincə, məna həm tapıla bilər, həm də yaradıla bilər. Bəzən həyat sənə bir vəzifə verir - bir uşaq, bir iş, bir missiya - və sən onu qəbul edirsən. Bəzən isə heç bir vəzifə yoxdur və sən özün bir vəzifə yaradırsan. Hər iki hal da məna ehtiva edir.

"Varlıq mahiyyətdən əvvəl gəlir."

Bu bələdçidə mən əsasən ikinci mövqeyi - mənanın yaradılması fikrini - müdafiə edəcəyəm. Çünki birincisi çox vaxt insanı passiv edir. "Doğru yolu tapmağa çalışıram" düşüncəsi bəzən insanı hərəkətsiz qoyur. "Doğru yol haradadır?" sualı əvəzinə "Hansı yol mənim yolumdur?" sualı daha hərəkətvericidir.

Amma bunu deməklə birincini tamamilə rədd etmirəm. Çünki bəzən həyat həqiqətən də bizə bir "tapma" imkanı verir. Bir insanı sevmək, bir uşağın dünyaya gəlişini qarşılamaq, bir sənəti kəşf etmək - bunlar hamısı həm tapmaq, həm də yaratmaqdır.

Əsas sual budur: sən hazırsanmı öz mənanı yaratmağa? Bu asan deyil. Öz məna yaratmaq özgüvən tələb edir. Risk tələb edir. Tək qalmağı bacarmaq tələb edir. Sənə verilmiş şablonlardan imtina etmək, öz yolunu getmək deməkdir. Və öz yolunda çox vaxt tək olursan.

4. Sokrat: Araşdırılmayan həyat

Sokrat çirkin idi. Həqiqətən. Geniş burnu, qabarıq gözləri, qısa boyu ilə Afina küçələrində gəzirdi. Hərbidə döyüşmüşdü, kasıb idi, gənc bir qadınla evli idi. Və gündüzləri meydanlarda durub keçən adamlara sual verirdi.

Onun fəlsəfəsinin əsasını bir cümlə təşkil edir: "Araşdırılmayan həyat yaşamağa dəyər deyil." Bu cümləni hamı eşidib. Amma çox az adam onun nə qədər radikal olduğunu anlayır. Çünki Sokrat sadəcə "fikirləşmək yaxşıdır" demirdi. O deyirdi ki, fikirləşməyən həyat, heyvan həyatı ilə eyni dəyərdədir. Və bu, həmin dövrün Afinalıları üçün təhqiredici idi.

Sokratın metodu da bu sualların üzərində qurulubdur. O, heç vaxt bir şey öyrətmirdi. Əksinə, sual verirdi. "Sən ədaləti bilirsən? Bəs nədir ədalət?" "Sən cəsarətli adamsan? Bəs cəsarət nədir?" Bu sualların qarşısında duran adamlar əvvəlcə inandıqlarından əmin idilər. Amma beş dəqiqə sonra anlayırdılar ki, heç nə bilmirlər.

Sokrat buna "özünü tanımaq" deyirdi. Amma özünü tanımaq sadəcə öz zəifliklərini bilmək deyil. Həm də öz dəyərlərini, öz düşüncələrini, öz həyatının istiqamətini bilməkdir. Və Sokratın fikrincə, əksər insanlar bunu etmir. Onlar sadəcə qalabalığın ardınca gedirlər. Cəmiyyət nə deyirsə, onu düşünürlər. Valideynləri nə istəyirsə, onu edirlər. Heç vaxt dayanıb "Bəs mən nə istəyirəm?" sualını vermirlər.

"Bilirəm ki, heç nə bilmirəm."

Bu cümlə - "Bilirəm ki, heç nə bilmirəm" - təvazökarlıq deyil. Bu, bir hücumdur. Çünki Sokrat deyirdi ki, mən heç nə bilmirəm, amma sən də heç nə bilmirsən. Fərq ondadır ki, mən bunu bilirəm, sən isə bilmirsən. Və bu "bilməməni bilmək" bilikdən daha dəyərlidir. Çünki o, öyrənməyə açıq olan zehni ifadə edir.

Sokrat üçün həyatın mənası nə idi? Cavab sadədir: həyatın mənası dərk etməkdir. Dünyanı dərk etmək, özünü dərk etmək, həqiqəti axtarmaq. Bu axtarışın özü həyatın məqsədidir. Yəni Sokratın fikrincə, həyatın mənası məna tapmaq deyil, məna axtarmaqdır.

Bu, ekzistensialistlərin fikrinə çox yaxındır. Amma Sokrat daha optimistdir. O deyir ki, bu axtarış özü həyatı dəyərli edir. Nihilizm isə deyir ki, axtarış da boşdur. Sokratla nihilist arasındakı fərq budur: Sokrat axtarışa inanır, nihilist isə heç nəyə inanmır.

Sokratın ölümü də onun fəlsəfəsinin bir parçasıdır. Onu mühakimə edib ölüm cəzasına məhkum etdilər. Çünki o, gəncləri "çaşdırırmış". Həqiqətən də çaşdırırdı. Onları yuxudan oyadırdı. Və yuxudan oyanan adam heç vaxt əvvəlki kimi olmur.

Sokrat həbsxanada ölüm içkisi gözləyirdi. Dostları qaçmağı təklif etdilər. O, imtina etdi. Çünki qaçmaq, öz prinsiplərini satmaq demək idi. Və Sokrat prinsiplərindən daha çox heç nəyi sevmirdi. Hətta həyatı da. Bu, onun "həyatın mənası" anlayışının son sözüdür: mənalı həyat prinsiplərinə sadiq qalmaqdan keçir.

5. Platon: Görünəndən o tərəfə baxmaq

Platon Sokratın şagirdi idi. Amma o, müəllimindən daha sistemli düşünürdü. Sokrat sual verirdi, Platon isə sistem qururdu. Və onun qurduğu sistemin mərkəzində bir hekayə var: Mağara alegoriyası.

Platon deyir ki, biz mağarada zəncirlə bağlanmış məhbuslara bənzəyirik. Arxamızda bir od var, odunda əşyalar keçir, divarda kölgələr düşür. Biz həmin kölgələrə baxırıq və onları "həqiqət" zənn edirik. Amma həqiqət kölgə deyil, kölgəni yaradan əşyadır. Və əşyanın da arxasında, odunda günəş var - İdealar dünyasının günəşi.

Bu alegoriya həyatın mənası sualına bir cavab verir: həyatın mənası görünən dünyadan o tərəfə baxmaqdır. Fiziki dünya - pul, şöhrət, qadın, kişi, ev, maşın - sadəcə kölgələrdir. Həqiqi məna İdealar dünyasındadır: Ədalətin özü, Gözəlliyin özü, Yaxşılığın özü.

Bu fikir bəzi baxımdan inandırıcıdır. Çünki biz hamımız bilirik ki, görünən dünya aldadıcıdır. İnsanlar bəzən çox xoşbəxt görünürlər, amma daxilən çöküntüdədirlər. Bəzən çox uğurlu görünürlər, amma daxilən boşdurlar. Görünən ilə həqiqi arasında fərq var. Və Platon deyir ki, həyatın mənası həmin həqiqəti tapmaqdır.

Amma bu fikir təhlükəlidir də. Çünki o, fiziki dünyanı aşağılaya bilər. "Bu dünya kölgədir" demək, bu dünyada yaşayanları, onların çətinliklərini, sevinclərini aşağılamaq deməkdir. Aristotel elə buna görə Platonla razılaşmadı. O dedi ki, ideyalar ayrı bir dünyada yox, bu dünyadakı əşyaların özündədir.

"Gözəl şeyləri sevən, onların özündə deyil, gözəlliyin özündə aşiq olur."

Platonun fikrincə, həyatın mənası təkamül deməkdir. Mağaradan çıxmaq, günəşə baxmaq, sonra mağaraya qayıdıb digərlərinə kölgələrin həqiqət olmadığını izah etmək. Bu son hissə çox önəmlidir. Çünki bəzi filosoflar mağaradan çıxıb getməyi kifayət hesab edirlər. Platon isə deyir ki, getmək kifayət deyil. Qayıdıb kölgələrə baxanlara kömək etmək də lazımdır.

Bu gün Platonun fikri necə tətbiq olunur? Biz hələ də iki dünya arasında seçim edirik: biri görünən, biri həqiqi. Sosial mediadakı həyatlar kölgələrdir. Həqiqi həyat isə görünməyəndədir: daxili sükut, dərin düşüncə, həqiqi dostluq, saxtakarlıqdan uzaq münasibətlər.

Platonun həyat fəlsəfəsi təmizlənmə tələb edir. Özünü görünəndən uzaqlaşdırmaq, həqiqətə yaxınlaşmaq. Bu, fəlsəfi həyatın ilk addımıdır. Və bu addım hər kəsin gücündə deyil. Çünki kölgələrdən imtina etmək, gözəlliklərdən, rahatlıqlardan imtina etmək deməkdir. Və insanlar çox vaxt imtinadan qorxurlar.

Amma Platonun mağarası yalnız antik bir alegoriya deyil. O, hər gün qarşımıza çıxır. Alqoritmlərin bizə göstərdiyi dünya kölgədir. Reklamların vəd etdiyi həyat kölgədir. "Uğurlu" insanların sosial mediada yaratdığı təsəvvür kölgədir. Platon deyirdi ki, həqiqi məna bu kölgələrin arxasındadır. Amma oraya çatmaq üçün əvvəlcə öz zəncirlərini görməlisən. Və sonra onları qırmağa cürət etməlisən.

6. Aristotel: Xoşbəxtlik və çiçəklənmə

Aristotel Platonun şagirdi idi. Amma o, müəlliminin fikirlərini tamamilə fərqli istiqamətə apardı. Platon ideyalar dünyasından danışırdısa, Aristotel bu dünyanı öyrənirdi. O, balıqları təsnif edirdi, heyvanları müşahidə edirdi, siyasəti analiz edirdi. Və həyatın mənası sualına da bu praktik zehinlə yanaşırdı.

Aristotelin cavabı bir sözdə gizlənir: eudaimonia. Bu söz "xoşbəxtlik" kimi tərcümə olunur, amma bu tərcümə tam doğru deyil. Eudaimonia daha çox "çiçəklənmə", "yaxşı yaşamaq", "öz potensialını reallaşdırmaq" deməkdir. Bir ağacın çiçəklənməsi kimi. Və hər ağacın çiçəklənməsi fərqlidir: palıd palıd kimi çiçəklənir, zeytun zeytun kimi.

Bu, həyatın mənası sualına çox fərqli bir cavab verir. Çünki Aristotel deyir ki, həyatın mənası hazır bir şey tapmaq deyil. O, sənin özünün içindədir. Sən nəyə qabilsən? Sənin "təbiətin" nədir? Filosofa filosofluq, sənətçiyə sənət, anaya anaçılıq. Hər kəs öz təbiətinə uyğun yaşadıqda eudaimonia əldə edir.

Amma bu o demək deyil ki, hər kəs öz istədiyini etsin. Çünki Aristotel deyir ki, eudaimonia yalnızca fəzilətli həyatla mümkündür. Fəzilət nədir? Müdriklik, cəsarət, ədalət, nəfsinə hakim olma. Bu dörd fəzilət olmadan çiçəklənmə mümkün deyil. Çünki günahsız bir adam yoxdur, amma fəzilətli adam var. Fəzilətli olmaq isə seçim məsələsidir.

Aristotelin fikrincə, xoşbəxtlik hissi deyil, fəaliyyətdir. Sən "xoşbəxt olmursan", sən "xoşbəxt yaşayırsan". Bu fərq böyükdür. Çünki hisslər keçicidir, amma fəaliyyətlər davamlıdır. Və fəaliyyətlər də insanın xarakterini formalaşdırır. Nəyi təkrarlayırsansa, o sən olursan. Ədalətli hərəkətlər edərsənsə, ədalətli olursan. Cəsarətli hərəkətlər edərsənsə, cəsarətli olursan.

"Eudaimonia fəzilətli fəaliyyətdir."

Bu gün Aristotelin fikri necə tətbiq olunur? Biz çox vaxt xoşbəxtliyi bir hisslə, bir duyğu ilə əlaqələndiririk. "Mən bu gün xoşbəxt hiss edirəm." Amma Aristotel deyir ki, bu yanlışdır. Xoşbəxtlik bir his deyil, bir həyat tərzidir. Sən öz işini yaxşı görürsənsə, dostlarınla keyfiyyətli vaxt keçirirnsə, cəmiyyətinə faydalısan, özünü inkişaf etdirirsənsə - bu, xoşbəxtlikdir. Heç bir anlıq hissinə ehtiyac yoxdur.

Aristotelin fikrində bir gözəllik də var: o, həyatın mənasını tapmağı deyil, qurmağı öyrədir. Sən artıq nə isə varsa, onu inkişaf etdir. Sən artıq nə isə bacarırsansa, onu təkmilləşdir. Həyatın mənası sənin potensialını tam istifadə etməkdir. Və bu, hər kəs üçün fərqlidir. Milyarderin eudaimonia-sı ilə balıqçının eudaimonia-sı eyni deyil. Və heç olmalı da deyil.

Aristotelin bir sözü var ki, indiyə qədər eşitməmiş ola bilərsən: "Təcrid olunmuş insan ya Tanrıdır, ya da heyvan." Yəni insan tək yaşaya bilməz. Sosial varlıqdır. Və həyatın mənası yalnız fərdidə deyil, cəmiyyətdədir. Bu, individualizmə qarşı bir xəbərdarlıqdır. Özünə həddindən artıq fokuslanan adam, nəticədə özünü itirir.

7. Stoiklər: Nəzarət edə bilmədiyin dünyada yaşamaq

Stoik fəlsəfəni anlamaq üçün əvvəlcə onun yaranma şəraitini xatırlamaq lazımdır. E.ə. 300-cü illərdə Yunan dünyası çökürdü. Şəhər-dövlətlər zəifləmişdi, imperiyalar yaranırdı, adi insanlar öz taleyilərini idarə edə bilmirdilər. Və bu xaosta bir filosof ağlına gəldi ki: bəlkə də dünyanı idarə edə bilmərik, amma öz daxilimizi idarə edə bilərik.

Bu sadə fikir Stoik fəlsəfənin təməlidir. Sənin əlində olan şeylər var və olmayan şeylər var. Nə baş verdiyi sənin əlində deyil. Amma ona necə reaksiya vermək sənin əlindədir. Xəstələnə bilərsən - bu sənin əlində deyil. Amma xəstəliyə necə yanaşmaq sənin əlindədir. İşini itirə bilərsən - bu sənin əlində deyil. Amma işini itirdikdən sonra necə davranmaq sənin əlindədir.

Bu fikir o qədər güclüdür ki, müasir psixologiya da ondan istifadə edir. Koqnitiv-davranış terapiyası (CBT) məhz bu prinsip üzərində qurulub: hadisələr deyil, onlara baxışın səni narahat edir. Epiktet - keçmiş qul, sonradan filosof - bunu ən sadə şəkildə ifadə etdi: "Sənə zərər verən hadisələr deyil, sənin o hadisələrə baxışındır."

Stoiklər üçün həyatın mənası nədir? Cavab: daxili azadlıq. Dünya sənə nə edərsə etsin, sən öz daxilində azadsan. Bu azadlıq heç kim tərəfindən alına bilməz. Çünki o, sənin düşüncəndədir. Hətta zindanda olsan belə, düşüncən azad ola bilər. Epiktet özü qul idi, amma daxilən azad idi. Bəzi insanlar azad olsalar da, daxilən quldurlar.

"Sən güclü olmaq istəyirsənsə, özünü xoşbəxt hiss etmək istəyirsənsə, yalnız sənin nəzarətində olan şeylərə fokuslan."

Stoiklər dörd əsas fəzilət tanıyırdılar: müdriklik (düzgün düşünmək), cəsarət (düzgün hərəkət etmək), ədalət (başqaları ilə düzgün davranmaq), nəfsinə hakim olma (düzgün istəklərə sahib olmaq). Bu dörd fəzilət birlikdə "daxini sülh"ə aparır. Və bu sülh, Stoiklər üçün, həyatın ən yüksək məqsədidir.

Mark Avreliy Roma imperatoru idi. Dünyanın ən güclü adamı. Amma gecələr yatağında oturub öz fikirlərini yazırdı. "Meditasiyalar" kitabı həmin gündəliklərdən ibarətdir. Və orada oxuyursan ki, dünyanın ən güclü adamı öz qəzəbindən, öz qorxusundan, öz həvəsindən şikayət edir. Çünki güc daxili düşmənləri məğlub etmək deyil.

Seneka isə daha fərqli idi. O, zəngin idi, siyasətdə idi, həm də filosof idi. Amma onun həyatı faciə ilə bitdi: imperator Neron onu ölümə məhkum etdi. Və Seneka ölümü qəbul etdi. Ölümü qəbul etmək Stoik fəlsəfənin ən dərin tərəfidir. Çünki ölüm nəzarətində olmayan şeylərdən biridir. Və onu qəbul etmək, həyatı qəbul etmək deməkdir.

Bu gün Stoiklik yenidən populyarlaşır. Amma çox vaxt səthcisinə anlaşılır. Stoiklik "hisssiz olmaq" deyil. Stoiklik "duyğuları inkar etmək" deyil. Stoiklik - hisslərin içində qalmaqla bərabər - onlara qul olmamaqdır. Sən qəzəblənə bilərsən. Amma qəzəbin səni idarə etməsinə icazə verməzsən. Bu, Stoik azadlıqdır.

8. Din və böyük nizam fikri

Fəlsəfə tarixində din həmişə mənanın ən güclü qaynaqlarından biri olub. Buna təəccüblənmək lazım deyil. Çünki din, təkbaşına fərdi deyil, həm də bir cəmiyyətin birlikdə inandığı, birlikdə yaşadığı bir mənadır. Sən yalnız özün üçün deyil, bütün bir cəmiyyət üçün bir mənanın hissəsisən. Bu, çox güclü bir hissdir.

Din həyata üç əsas şey verir. Birincisi, bir mənşə hekayəsi: biz haradan gəlirik? İkincisi, bir məqsəd: biz nəyə görə buradayıq? Üçüncüsü, bir sonrakı durum: ölümdən sonra nə var? Bu üç sualın hər birinə din cavab verir. Və bu cavablar çox vaxt sehrli, sehrli olduğu qədər də rahatladıcıdır.

Amma burada filosof kimi deyil, düşünən insan kimi baxaq. Din mənaya bir "xarici referans" verir. Yəni mənanı sən özündə yaratmırsan, o, səndən kənarda mövcuddur. Sən ona tabe olursan. Bu, ekzistensialistlərin tənqid etdiyi nöqtədir. Çünki əgər mənanı kənardan alırsansa, sən öz məsuliyyətindən qaçırsan. Öz seçimlərini etmirsən. Başqasının sənə verdiyi ssenarini oynayırsan.

Amma bu tənqid həmişə ədalətli deyil. Çünki din təkcə tabeçilik deyil, həm də bir cəmiyyətin dəyərlərini daşımaq deməkdir. Sən yalnız özün üçün yaşamırsan, nəslinin bir hissəsisən. Sənin dediyin sözlər, etdiyin hərəkətlər keçmiş nəsillərin və gələcək nəsillərin bir parçasıdır. Bu, bəzi insanlar üçün çox mənalıdır. Və bunu inkar etmək doğru olmaz.

Bir başqa baxış bucağı: din həmçinin bir "çərçivə" verir. Secular dünyada hər şey mümkündür. Hər şey icazəlidir. Hər şey seçilə bilər. Bu azadlıq kimi görünür, amma bəzən çaşdırıcıdır. Çünki hər şey mümkün olduqda, heç bir şey vacib deyil. Din isə sənə deyir ki, bəzi şeylər vacibdir, bəzi şeylər əhəmiyyətsizdir. Bu seçimləri asanlaşdıra bilər.

"Dinsiz bir cəmiyyət ümidsiz bir cəmiyyətdir."

Filosoflar dinlə fərqli münasibətlər qurublar. Spinoza deyirdi ki, Tanrı şəxs deyil, təbiətin özüdür. Onun fikrincə, mənanı təbiətdə tapmaq, ilahi nizamı anlamaqdır. Kant isə deyirdi ki, əxlaq dinə ehtiyac duymur. Əksinə, din əxlaqa ehtiyac duyur. Yəni əvvəlcə ağılın sənə nəyi doğru dediyini bil, sonra dinin onu təsdiqləyib-təsdiqləmədiyinə bax.

Bu bələdçi dini bir məna sistemi təklif etmir. Bu, hər kəsin öz seçimidir. Amma bir şeyi etiraf etmək lazımdır: min illər boyu milyardlarla insan həyatının mənasını dində tapıblar. Bu, sadəcə bir "səhv" ola bilməz. Deməli, din müəyyən bir dərinliyi, müəyyən bir həqiqəti əks etdirir. Və bu həqiqəti tamamilə rədd etmək, fəlsəfi cəhətdən azad, amma insan cəhətdən qorak ola bilər.

Dinlə münasibətin ən mənalı forması budur: din sənə bir çərçivə verir, amma o çərçivənin içində sən özün düşünürsən, özün seçirsən, özün yaşayırsan. Çərçivə səni məhdudlaşdırmır, dəstəkləyir. Amma bu, hər kəsin yoludur deyil. Bəziləri üçün din məhdudlaşdırıcıdır, bəziləri üçün isə boşdur. Hər iki halda əhəmiyyətli olan bir şey var: seçiminin özünə aid olması. Başqasının inancını təkrarlamaq, inanc deyil. Özün üçün düşünmək, düşüncənin başlanğıcıdır.

9. Modern dünyanın məna böhranı

Modern dünya bir paradoks yaradıb: biz tarixdəki bütün insanlardan daha azadıq, amma eyni zamanda daha yalnızıq. Daha çox seçimimiz var, amma daha az əminik. Daha çox məlumatımız var, amma daha az hikmətimiz. Daha çox əlaqəmiz var, amma daha az dostluğumuz.

Bu paradoksun kökü nədədir? İnsanlıq niyə yox olmağa üz tutub? sualına cavab axtararkən bir şeyi anladım: modernlik, mənanın ənənəvi qaynaqlarını zəiflətdi, amma onların yerinə heç nə qoymadı. Dini inanc zəiflədi, ailə bağları köhnəldi, cəmiyyətin ortaq dəyərləri parçalandı. Və biz tək qaldıq. Tək və azad.

Bu azadlıq iki üzlüdür. Bir tərəfdən, sən artıq kimsənin sənə nə etməli olduğunu söyləməsinə ehtiyac duymursan. O biri tərəfdən isə, heç kimsə sənə nə etməli olduğunu söyləmədiyinə görə, özün qərar verməlisən. Və bu qərar vermək çox ağırdır. Çünki səhv etmək qorxusu var. Və səhv edəndə heç kimi günahlandıra bilməzsən. Çünki seçim sənindir.

Modern dünyanın məna böhranı üç səviyyədə işləyir. Birincisi, seçim çoxluğu. Psixologiya göstərir ki, seçim çox olduqda, insan daha az razı qalır. 100 çeşid dondurma varsa, sən seçdiyinin ən yaxşı olub-olmadığından şübhə edirsən. Amma 3 çeşid varsa, rahat seçirsən. Modern dünyada həyat seçimləri sonsuzdur: hansı karyera, hansı şəhər, hansı partner, hansı həyat tərzi? Və bu sonsuzluq insanı dondurur.

İkincisi, status anksiyeti. Sosial media hər gün sənə minlərlə insanı göstərir. Onların həyatı sənin həyatından daha yaxşı görünür. Daha gözəl yeməklər, daha möhtəşəm səyahətlər, daha xoşbəxt uşaqlar. Və sən müqayisə edirsən. Amma bu müqayisə ədalətli deyil. Çünki sən öz arxa otağını başqalarının qonaq otağı ilə müqayisə edirsən. Və heç vaxt qalib gəlməyəcəksən.

Üçüncüsü, produktivlik kultu. Modern dünya səndən daim daha çox işləməyi, daha çox qazanmağı, daha çox nail olmağı tələb edir. İstirahət günahdır. Boş dayanmaq günahdır. Daima irəliləməlisən. Amma bu irəliləmənin sonu haradadır? Heç kim bilmir. Çünki son yoxdur. Və sonu olmayan bir yarışda qaçmaq, məna deyil, təlaşdır.

"Modern insan azaddır, amma azadlığın ağırlığı altında əzilir."

Bu üçü birlikdə nə edir? İnsanı boşluğa itələyir. Niyə çalışırıq? sualını verəndə görürsən ki, çoxumuz çalışırıq ki, başqalarının gözləntilərini qarşılayaq. Uğur, status, görünüş - bunlar hamısı başqalarının bizi necə görəcəyi ilə bağlıdır. Və bu, özümüz üçün yaşamaq deyil. Bu, başqalarının ssenarisini oynamaqdır.

Modern dünyada mənanı necə tapmaq olar? Əvvəlcə, bu üç müasir xəstəliyi tanımaq lazımdır. Seçim çoxluğunu tanımaq, status anksiyetini tanımaq, produktivlik kultunu tanımaq. Tanımadan mübarizə aparmaq olmaz. Və sonra isə qəsdən daraltmaq lazımdır: seçimlərini azalt, müqayisəni dayandır, istirahətə icazə ver. Bu sadə səslənir, amma asan deyil. Çünki bütün sistem səni əksinə çağırır.

10. Nitsşe: Dəyərlərin çöküşü

Fridrix Nitşe 19-cu əsrin ən narahat edici filosofudur. O, nə rahatlatmaq istəyir, nə də rahatlanmaq istəyir. O, sadəcə görmək istəyir. Və gördükləri onu çox narahat edib.

Nitşenin ən məşhur ifadəsi "Tanrı öldü" deyil. Amma bu ifadəni düzgün anlamaq lazımdır. Nitşe bunu bayram etmək üçün deməyib. O, bunu qorxu ilə deyib. Çünki o görürdü ki, Avropanın dini təməlləri çökür. Və bu çöküşün arxasında nə gələcəyini bilmirdi. Amma təxmin edirdi: böyük bir boşluq. Və o boşluq nihilizmdir.

Nitşe nihilist deyildi. Bu, çox vacib bir nüansdır. O, nihilizmi xəbər verirdi. Diaqnoz qoyurdu. Deyirdi ki, köhnə dəyərlər - xristianlıq, liberalizm, demokratiya - öz güclərini itiriblər. Amma insanlar hələ də onlara yapışıblar. Çünki onlarsız nə edəcəklərini bilmirlər. Və Nitşe deyirdi ki, bu yapışma daha təhlükəlidir. Çünki dəyərlər ölü olduqda, onlara sarılmaq, ölülərə sarılmaq kimidir.

Nitşenin həlli radikal idi: yeni dəyərlər yaratmaq. Amma bu, hər kəsin bacaracağı iş deyil. Nitşe bunu "übermensch" - üstinsan - konsepsiyası ilə ifadə etdi. Üstinsan, köhnə dəyərləri dağıdan, amma onların yerinə yenisini qoyan insandır. O, öz dəyərlərini özü yaradır. Və bu, Nitşe üçün həyatın ən yüksək formasıdır.

"Tanrı öldü. Biz onu öldürdük. İndi biz onun kölgəsini necə siləcəyik?"

Bu fikir təhlükəlidir. Çünki o, hər kəsin öz dəyərini yaratmasını təsdiqləyir. Amma bəzi dəyərlər universal olmalıdır: ədalət, insani ləyaqət, zorakılığa qarşı çıxmaq. Əgər hər kəs öz dəyərini yaratsa, bu dəyərlər haradan gələcək? Nitşe bu suala cavab verməyib. Və bu, onun fəlsəfəsinin ən zəif tərəfidir.

Amma Nitşenin diaqnozu hələ də aktualdır. Çünki biz hələ də köhnə dəyərlərin çöküşünü yaşayırıq. Ailə dəyərləri köhnəlib, din zəifləyib, millətçilik çatlayıb, liberalizm özünü təkrarlayır. Və biz nəyə inanacağımızı bilmərik. Sosial mediada hər gün yeni bir "həqiqət" görürük. Dünən doğru olan bu gün yanlış olur. Bu, Nitşenin proqnozlaşdırdığı "dəyərlərin çöküşü"nün davamıdır.

Nitşe bizə nə öyrədir? O deyir ki, mənasızlıqdan qaçmaq lazım deyil. Əksinə, onunla üz-üzə durmaq lazımdır. Və sonra öz gücünü tapmaq lazımdır. "Amor fati" - talehi sevmək. Yəni başına gələn hər şeyi, hətta ən pisini də, öz həyatının bir parçası kimi qəbul etmək. Bu, passiv təslim olmaq deyil. Bu, aktiv qəbul etməkdir. Və bu qəbul, özünü yenidən yaratmağın ilk addımıdır.

Bir şeyi unutmayaq: Nitşe ağır xəstə idi. Son illərini dəli kimi keçirdi. Onun fəlsəfəsini qəbul edərkən bu faktoru da nəzərə almaq lazımdır. Çünki fəlsəfə həmişə filosofun həyatından qidalanır. Və Nitşenin həyatı, onun fikirləri qədər, tragik idi.

11. Nihilizm: Heç nəyin mənası yoxdursa

Nihilizm səni qorxutmalıdır. Əgər qorxutmursa, ya onu düzgün anlamamısan, ya da hələ onunla üz-üzə gəlməmisən. Çünki nihilizm - əsl nihilizm - yalnız bir fikir deyil. O, bir hisdir. Boşluq hissi. Hər şeyin əhəmiyyətsiz olduğunu hiss etmək. Səhər oyananda "niyə qalxdım?" sualının cavabsız qalması.

Nihilizmi anlamaq üçün onun növlərini bilmək lazımdır. Metafizik nihilizm deyir ki, dünyanın heç bir zəruri əsası yoxdur. Epistemoloji nihilizm deyir ki, biz heç nəyi bilmirik. Əxlaqi nihilizm deyir ki, doğru və yanlış obyektiv deyil. Və eksistensial nihilizm - ən dərini - deyir ki, həyatın heç bir məqsədi, heç bir mənası yoxdur.

Bu fikirlər bir-birinə yaxındır, amma eyni deyil. Sən metafizik nihilist ola bilərsən, amma eksistensial nihilist olmaya bilərsən. Yəni dünyanın əsassız olduğunu düşünə bilərsən, amma yenə də həyatının mənalı olduğunu hiss edə bilərsən. Və əksinə: dünyanın zəruri bir əsası olduğuna inana bilərsən, amma öz həyatının boş olduğunu hiss edə bilərsən.

Nihilizmi ekzistensializmdən fərqləndirmək lazımdır. Nihilizm deyir: "Məna yoxdur." Ekzistensializm deyir: "Verilmiş məna yoxdur, amma yaradıla bilər." Kamyu bu fərqi çox vacib sayırdı. O deyirdi ki, nihilist təslim olur. Absurd insan isə təslim olmur. O, mənasızlıqı qəbul edir, amma yaşamağa davam edir. Bu, üsyandır.

"Nihilizm bir məktəb deyil, bir diaqnozdur."

Nihilizm təhlükəlidir. Çünki o, insanı hərəkətsiz qoya bilər. "Hər şey boşdursa, niyə çalışım?" sualı, əslində, məna axtarışının sonu deyil, başlanğıcı olmalıdır. Çünki nihilizmi keçmək olar. Və keçməyin bir neçə yolu var. Birincisi, onu tanımaq. İkincisi, onunla üz-üzə durmaq. Üçüncüsü isə, onun arxasından nəyin gəldiyini görmək. Çünki nihilizmdən sonra yeni bir başlanğıc var. Və o başlanğıc, öz dəyərlərini yaratmaqdır.

Bu gün nihilizm populyar mədəniyyətdə səthcisinə istifadə olunur. "Hər şey boşdur" deyib, sonra da gülüb keçmək. Amma bu, həqiqi nihilizm deyil. Həqiqi nihilizm gülünməsi çətin olan bir durumdur. O, gecə yarısı yataqda yatarkən gəlir. O, ən yaxın dostunun gözündəki boşluğu görəndə gəlir. O, özünü güzgüdə uzun müddət baxanda gəlir.

Amma bir xoşbəxtlik var ki, nihilizmə qarşı işləyir: nihilizm özü də bir fikirdir. Və fikirlər dəyişə bilər. Əgər sən "hər şey boşdur" deyə bilirsənsə, deməli, sən hələ düşünə bilirsən. Və düşünə bilən insan, yeni fikirlər də yarada bilər. Nihilizm son deyil. O, bir keçiddur. Və keçidlər də çətindir, amma keçilməz deyil.

12. Kamyu: Absurdla üz-üzə yaşamaq

Albert Kamyu başqa cür filosof idi. O, sistem qurmaq istəmirdi. O, sadəcə yaşamaq istəyirdi. Və yaşadığı həyat ona göstərdi ki, dünya məna axtarışımıza cavab vermir. Bu cavabsızlıq absurddur. Və Kamyu absurdla yaşamağın yolunu axtardı.

Kamyunun absurd anlayışı belədir: insan məna axtarır, kainat isə sükutla cavab verir. Bu iki şey arasındakı uyuşmazlıq absurddur. Bu, bir xəta deyil. Bu, bir problem deyil. Bu, sadəcə bir faktır. Və faktla üz-üzə durmaq lazımdır.

Kamyu "Sizif Mifi"ndə bu fikri ən güclü şəkildə ifadə edir. Sizif daşı dağın zirvəsinə qaldırır, daş geri yuvarlanır. Əbədi təkrar. Heç bir nəticə. Heç bir məna. Və Kamyu deyir ki, bizim həyatımız da belədir. Hər gün eyni işləri görürük. Hər gün eyni çətinliklərlə üzlənirik. Və heç bir son nəticə yoxdur. Öləcəyik. Və unudulacağıq.

Bu, intihar etmək üçün bir səbəb deyilmi? Kamyu deyir ki, yox. Çünki intihar, absurdun qarşısında qaçmaqdır. Və qaçmaq, problemi həll etmir. Əksinə, absurdla yaşamaq, onunla barışmaq, onunla üz-üzə durmaq lazımdır. Və bu üz-üzə durmaq üsyandır.

"Sizifi xoşbəxt təsəvvür etmək lazımdır."

Bu cümlə - "Sizifi xoşbəxt təsəvvür etmək lazımdır" - Kamyunun bütün fəlsəfəsinin xülasəsidir. Çünki o deyir ki, Sizif daşı qaldırmağın özündən zövq ala bilər. Daşın ağırlığı, dağın hündürlüyü, sürətin ritmi - bunlar hamısı onundur. Və bu mübarizənin özü, ona məna verir. Nəticə yoxdur, amma proses var. Və proses, nəticədən daha dəyərlidir.

Kamyu nihilizmdən fərqli olaraq, ümidli idi. Amma onun ümidi saxta ümid deyildi. O, "hər şey yaxşı olacaq" demirdi. O deyirdi ki, hər şey bəlkə də yaxşı olmayacaq. Amma biz yenə də yaşamalıyıq. Və yaşamağın özü, bu mənasız dünyada, bir üsyandır. Çünki kainat bizdən ölməyimizi istəyir. Biz isə yaşamağa davam edirik. Bu, ona qarşı bir üsyandır.

Kamyunun fikrincə, həyatın mənası nədir? Cavab: məna yoxdur. Amma yaşamaq var. Və yaşamağın özü kifayətdir. Sən sevə bilərsən. Sən yarada bilərsən. Sən düşünə bilərsən. Sən günəşə baxa bilərsən. Bunların heç birinin "böyük məna"sı yoxdur. Amma hamısının dəyəri var. Və bu dəyər, sənin onları dəyərli hiss etməyindən gəlir.

Bir şeyi aydınlaşdırım: Kamyu "hər şeyə görə minnətdar ol" demir. O, romantik deyil. O, realistdir. Və realist olaraq deyir ki, həyat çətindir, əzablıdır, mənasızdır. Amma buna baxmayaraq, hələ də yaşamağa dəyər. Çünki ölmək, yaşamaqdan daha çox mənasız deyil. Ölmək, heç nədir. Yaşamaq isə - heç olmasa - bir şeydir.

13. Müasir insan niyə xoşbəxt deyil?

Statistika depressivdir. İnkişaf etmiş ölkələrdə antidepressant istifadəsi artır. Gənclər arasında narahatlıq və depressiya səviyyələri tarixdəki ən yüksək həddədir. Sosial mediada hər kəs xoşbəxt görünür, amma reallıqda heç kim xoşbəxt deyil. Niyə?

Bu sualın bir hissəsi psixolojidir, bir hissəsi fəlsəfidir. Psixoloji hissə dopamin, serotonin, koqnitiv təhriflər haqqındadır. Fəlsəfi hissə isə daha dərindir: biz xoşbəxt olmaq üçün nəyi düzgün anlamamışıq?

Əvvəlcə "xoşbəxtlik" sözünü sorğulayaq. Biz bu sözdən nə başa düşürük? Çoğunluq üçün xoşbəxtlik bir hisdir. Gülümsəmək, ürəyin isti hiss etməsi, dünyanın gözəl görünməsi. Amma filosoflar bununla razı deyildilər. Aristotel deyirdi ki, xoşbəxtlik his deyil, fəaliyyətdir. Stoiklər deyirdilər ki, xoşbəxtlik hisslərdən asılı olmamaqdır. Epikürçülər deyirdilər ki, xoşbəxtlik ağrısızlıqdır.

Müasir dünyada xoşbəxtlik bir məhsula çevrilib. Reklamlar, filmlər, sosial media - hamısı sənə xoşbəxtliyi satmağa çalışır. Amma satdıqları şey əsl xoşbəxtlik deyil. O, "xüsusi an"ların təkrarıdır: səyahət, alış-veriş, ziyafət, sevgi. Və bu anlar keçicidir. Onlar bitəndə, boşluq qalır. Və sən yeni bir "xüsusi an" axtarırsan. Bu, hedonik döngüdür.

Niyə çalışırıq? essesində yazdığım kimi, müasir insan hedonik adaptasiyaya məhkumdur. Yeni telefon alırsan, bir neçə ay xoşbəxt hiss edirsən, sonra o telefon sadəcə "telefon" olur. Yeni iş alırsan, bir il sonra o iş sadəcə "iş" olur. Yeni münasibətə başlayırsan, bir müddət sonra o da "adiləşir". Çünki biz adaptasiya olunuruq. Və adaptasiya, xoşbəxtliyin düşmənidir.

"Xoşbəxtlik hisslərdə deyil, fəzilətli fəaliyyətdədir."

Bəs həll nədir? Frankl deyirdi ki, xoşbəxtlik bir hədəf deyil. O, hədəfə doğru getmənin yan təsiridir. Sən xoşbəxt olmağa çalışanda, xoşbəxt ola bilməzsən. Çünki xoşbəxtlik özünə fokuslanmaq deyil, başqa bir şeyə fokuslanmaqdır. Bir işə, bir insana, bir missiyaya fokuslananda, xoşbəxtlik özü gəlir.

Bu gün biz başqa bir problem də yaşayırıq: seçimlərimizin çoxluğu. Psixoloq Barry Schwartz bu fənomeni "seçim paradoksu" adlandırıb. Daha çox seçim = daha az razılıq. Çünki hər seçim bir imtina deməkdir. Və hər imtina bir peşmanlıq ehtimalı daşıyır. "Bəlkə digərini seçsəydim?" sualı, seçdiyindən zövq almağını əngəlləyir.

Bir başqa problem: başqaları ilə müqayisə. Sosial media müqayisə maşınıdır. Hər gün minlərlə insanın ən yaxşı anlarını görürsən. Və öz adi həyatınla onların ən yaxşı anlarını müqayisə edirsən. Bu, ədalətsiz bir müqayisədir. Amma beyin bunu anlamır. Beyin sadəcə görür: onlar xoşbəxt, mən yox. Və bu, daxili bir çatlaq yaradır.

Müasir insanın xoşbəxt olmamasının son səbəbi isə budur: biz həyatın mənasını tapmağa çalışmırıq. Biz həyatın "his"ini tapmağa çalışırıq. Daha çox zövq, daha az ağrı. Amma həyatın mənası hisslərdə deyil. O, fəaliyyətlərdədir, münasibətlərdədir, yaradıcılıqdadır, fəzilətlərdədir. Bunlar hisslə deyil, hərəkətlə gəlir.

14. Uğur niyə məna yaratmır?

Uğurun məna yaratmaması tarixdəki ən köhnə fəlsəfi müşahidələrdən biridir. Aristotel bunu çoxdan görmüşdü: xoşbəxtlik pulda, şöhrətdə, qüdrətdə deyil. O, fəzilətli fəaliyyətdədir. Amma biz hələ də uğuru məna ilə eyniləşdiririk. Niyə?

Çünki uğur bir "hədəf"dir. Və hər hədəfə çatanda yeni bir hədəf peyda olur. Bu, sonsuz bir pilləkandır. Və pilləkənin sonu yoxdur. Çünki hər çatdığın pillədə, yuxarıda daha çox pillə görürsən. Bir gün anlayırsan ki, uğur qazandığın hər şeyi, uğurun özü alıb.

Uğur niyə məna yaratmır? Çünki uğur əsasən xarici bir ölçüdür. Sən başqalarının səni necə gördüyünü ölçürsən. Pul qazanırsan - bu, rəqəmlə ölçülür. Şöhrət qazanırsan - bu, izləyici sayı ilə ölçülür. Status qazanırsan - bu, başqalarının sənə necə baxması ilə ölçülür. Və xarici ölçülər daxili boşluğu doldurmur. Çünki onlar sənin deyil, başqalarındır.

Aristotel bunu çoxdan görürdü. O deyirdi ki, xoşbəxtlik pulda, şöhrətdə, qüdrətdə deyil. O, fəzilətli fəaliyyətdədir. Və fəzilətli fəaliyyət həmişə xarici nəticələrdən asılı deyil. Sən doğru şeyi etdikdə, nəticə nə olursa olsun, fəaliyyətin özü dəyərlidir. Bu, uğurdan fərqlidir. Çünki uğur nəticə tələb edir. Fəzilət isə proses tələb edir.

Stoiklər də bunu deyirdilər. Mark Avreliy deyirdi ki, imperatorluq onun əlində olan bir şey deyil. O, öz davranışı üzərində nəzarət edə bilər, amma xalqın sevgisi üzərində yox. Və xalqın sevgisi onun əxlaqi dəyərini müəyyən etmir. Onun əxlaqi dəyəri, onun seçimlərindədir.

"Uğur sənin uğurun deyil. O, sistemin səni necə gördüyüdür."

Bu gün "uğur" anlayışı daha da çirkinləşib. Sosial media hər kəsin uğurunu müqayisə edilə bilən bir performansa çevirib. Əvvəllər uğur öz cəmiyyətində tanınmaq idi. İndi isə uğur, qlobal miqyasda tanınmaq deməkdir. Və bu, əsla mümkün olmayan bir şeydir. Çünki həmişə daha məşhur biri var.

Uğurun bir başqa problemi də var: o, insanı öz işinə qul edir. Sən uğur qazanmaq üçün daha çox işləyirsən. Daha çox işlədikcə, özündən daha çox şey itirirsən. Dostluqlar, maraqlar, sağlamlıq, sakitlik. Və bir gün anlayırsan ki, uğur qazandığın hər şeyi, uğurun özü alıb.

Bəs nə etməli? Cavab sadə deyil, amma aydındır: uğuru məqsəd deyil, vasitə etmək. Uğur, sənə imkan yaratsın: daha az işləmək, daha çox yaratmaq, daha dərin dostluqlar qurmaq, daha çox öyrənmək. Əgər uğur bunları vermirsə, o, sənin düşmənindir. Çünki o, səndən daha çox şey alır, nəinki verir.

15. Sevgi, dostluq və başqaları üçün yaşamaq

Əgər bu bələdçini təkbaşına oxuyursansa, bu fəsil sənə ən yaxın gələni ola bilər. Çünki indiyə qədər danışdığımız hər şey - Sokrat, Platon, Aristotel, Stoiklər, Nitşe, Kamyu - hamısı fərdi düşüncə idi. Amma həyatın mənası yalnız fərdidə deyil. O, həm də başqalarındadır.

Aristotel dostluq haqqında çox yazıb. O deyir ki, insan "sosial heyvan"dır. Təcrid olunmuş insan ya Tanrıdır, ya da heyvan. Və biz hamımız bilirik ki, Tanrı deyilik. Deməli, başqalarına ehtiyacımız var. Amma bu ehtiyac zəiflik deyil. Əksinə, bu, insan təbiətinin bir parçasıdır.

Aristotel üç növ dostluq tanıyır. Birincisi, faydalı dostluq: bir-birinizdən fayda alırsınız. İkincisi, zövq dostluğu: bir-birinizlə vaxt keçirməkdən zövq alırsınız. Üçüncüsü, fəzilət dostluğu: bir-birinizin yaxşılığını istəyirsiniz. Və yalnız üçüncüsü həqiqi dostluqdur. Çünki o, şərtisizdir. Fayda bitəndə, zövq keçəndə belə davam edir.

Bu gün bizim dostluqlarımızın çoxu birinci və ikinci kateqoriyadadır. İş yoldaşlarımız, sosial dairəmiz, sosial media dostluqlarımız. Bunların hamısı faydalıdır, amma çoğu fəzilətli deyil. Və bu, bir problem deyil. Problem ondadır ki, biz bəzən bu dostluqları həqiqi dostluq zənn edirik. Və sonra tək qalanda təəccüblənirik.

Sevgi isə daha dərindir. Viktor Frankl deyirdi ki, sevgi, bir insanın daxili potensialını görməkdir. Sən sevdiyin insanda, o özünün də görə bilmədiyi bir gözəllik görürsən. Və bu görmək, ona inam verir. Və bu inam, onu o gözəlliyə çevirir. Sevgi belə işləyir: sən inandığın şeyi yaradırsan.

"Sevgi, bir insanda onun özünün də görə bilmədiyi potensialı görməkdir."

Başqaları üçün yaşamaq niyə mənalıdır? Çünki bu, özündən çıxmaqdır. Öz düşüncələrindən, öz qorxularından, öz boşluğundan çıxmaq. Və başqa bir insanın həyatına dəyər vermək. Bu, öz həyatına dəyər verməyin ən güclü formasıdır. Çünki sən başqası üçün nəsə etdikdə, özünün də bir parçasısan.

Stoiklər də bunu deyirdilər. Onlar deyirdilər ki, biz bütün insanlığın bir hissəsiyik. Və bir-birimizə qarşı məsuliyyət daşıyırıq. Bu, "kosmopolitizm" idi: bütün dünya vətəndaşlarıyıq. Və bu gün bu fikir daha aktualdır. Çünki dünya həqiqətən də bir-birinə bağlıdır. Pandemiya bunu göstərdi. İqlim dəyişikliyi bunu göstərir. Savaşlar bunu göstərir.

Amma bir xəbərdarlıq da var: başqaları üçün yaşamaq, özünü itirmək deyil. Bəzi insanlar başqaları üçün yaşamağın adı ilə öz həyatlarını unudurlar. Onlar hər kəsin ehtiyaclarını qarşılayırlar, amma öz ehtiyaclarını unudurlar. Bu, fədakarlıq deyil, özünü itirməkdir. Və özünü itirən insan, başqalarına da fayda verə bilməz. Çünki boş bir qabdan heç nə tökülməz.

Franklın sevgi anlayışı dərindir: sevgi, sevdiyin insanda onun özünün də görə bilmədiyi potensialı görməkdir. Sən onda bir gözəllik görürsən ki, o özü hələ görməyib. Və bu görmə, ona inam verir. Bu inam isə onu o gözəlliyə çevirir. Sevgi belə işləyir - sən inandığın şeyi yaradırsan. Bu, romantik bir fikir deyil. Bu, ekzistensial bir həqiqətdir.

Başqaları üçün yaşamağın ən yaxşı forması budur: özünü qoruyaraq, başqalarına kömək etmək. Öz sərhədlərini bilərək, sevmək. Öz ehtiyaclarını inkar etmədən, bölüşmək. Boş bir qabdan heç nə tökülməz. Özünü itirən insan, başqalarına da fayda verə bilməz.

16. Yaradıcılıq və iz qoymaq

İnsan yaratmaq üçün doğulub. Bu, poetik bir ifadə deyil. Bu, faktır. Uşaq dünyaya gələndə əvvəlcə çəkir, sonra yazır, sonra inşa edir, sonra düşünür. Yaradıcılıq bizim ilk diliimizdir. Və sonra cəmiyyət bizi öyrədir ki, yaratmaq uşaq işidir, böyüklər işləyir.

Bu yalanın fəsadları böyükdür. Çünki yaratmayan insan, özünü ifadə edə bilməyən insandır. Və özünü ifadə edə bilməyən insan, özünü itirən insandır. Yaradıcılıq təkcə sənət deyil. Bir yazı yazmaq, bir yemək bişirmək, bir problem həll etmək, bir uşaq böyütmək - bunların hamısı yaradıcılıqdır. Və bunların hamısı iz qoymaqdır.

Nitşe deyirdi ki, həyatın mənası gücdür. Və gücün ən yüksək ifadəsi yaratmaqdır. Yeni dəyərlər yaratmaq, yeni ideyalar yaratmaq, yeni işlər yaratmaq. Bu, passiv yaşamaq deyil. Bu, aktiv həyatdır. Və aktiv həyat, passiv həyatdan daha mənalıdır. Çünki passiv həyat hadisələrin qurbanıdır. Aktiv həyat isə hadisələrin yaradıcısıdır.

Kamyu da yaradıcılığa inanırdı. O deyirdi ki, absurdu yaratmaqla üstələyə bilərik. Yazmaq, rəsm çəkmək, musiqi ifa etmək - bunlar hamısı absurda bir cavabdır. Çünki yaratmaq, "mən buradayam" deməkdir. Və bu, kainatın sükutuna qarşı ən güclü cavabdır.

"Yaratmaq, kainatın sükutuna qarşı 'mən buradayam' deməkdir."

İz qoymaq niyə mənalıdır? Çünki biz öləcəyik. Və öləndən sonra yalnız izimiz qalacaq. Uşaqlarımız, yazdıqlarımız, tikdiklərimiz, dəyişdirdiklərimiz. Bunlar hamısı bizdən sonra qalan şeylərdir. Və onlar bizim həyatımızın davamıdır.

Amma iz qoymaq məcburiyyət deyil. Bəzi insanlar iz qoymaq istəmirlər. Və bu, onların haqlarıdır. Amma iz qoymaq istəyənlər üçün bir xəbərdarlıq var: izin keyfiyyəti vacibdir, kəmiyyəti yox. Dünyada minlərlə kitab yazmaq, bir dənə də olsun dəyərli fikir yaratmaqdan daha az dəyərlidir. Və bir uşağı düzgün böyütmək, minlərlə izləyicidən daha dəyərlidir.

Yaradıcılığın ən gözəl tərəfi budur: o, həm sənə, həm də başqalarına faydalıdır. Sən yaratdıqca özünü dərk edirsən. Və başqaların da səninlə birlikdə dərk edirlər. Bu, iki tərəfli bir prosesdir. Və bu prosesin özü həyatın mənası ola bilər.

17. Həyatın mənası üçün 7 yol

Yaradıcılıq insanı mənasızlığa qarşı qoyur. Amma yaratmaq yalnız başlanğıcdır. Çünki yaratdığın şeyi yaşamaq, onu hər gün tətbiq etmək, ona sadiq qalmaq daha çətindir. Nitsşe öz dəyərlərini yaratmağı deyirdi. Kamyu absurdla üz-üzə durmağı deyirdi. Stoiklər hər gün özünü yoxlamağı deyirdilər. Heç biri yalnız fikir vermirdi - hər biri praktik tətbiq tələb edirdi.

Bu bələdçinin bu nöqtəsinə qədər çox fikir öyrəndin. Bəzi fikirlər sənə yaxın gəldi, bəziləri uzaq. İndi isə praktik olmaq vaxtıdır. Aşağıdakı yeddi yol, bu bələdçidə öyrəndiyin fəlsəfi fikirləri praktik həyata keçirmək üçün təkliflərdir. Bunlar resept deyil. Bunlar başlanğıc nöqtələrdir.

1. Hər gün bir sual ver. Sokratın metodu bu gün də işləyir. Hər gün özünə, başqalarına, dünyaya bir sual ver. Sual vermək, yuxudan oyanmaqdır. Və yuxudan oyanan insan, yuxuda olan insandan daha azaddır.

2. Nəzarət edə bilmədiyin şeyləri burax. Epiktetin ağıllı qulundan öyrən. Sənin əlində olan şeylər: düşüncələrin, reaksiyaların, seçimlərin. Sənin əlində olmayan şeylər: başqalarının fikirləri, hava, keçmiş, gələcək. Bunları burax. Və əlində olanlara fokuslan.

3. Öz potensialını tanı və ona uyğun yaşa. Aristotel deyirdi ki, hər ağac öz təbiətinə uyğun çiçəklənir. Sən də öz təbiətinə uyğun çiçəklən. Nəyi bacarırsan? Nəyi sevirsən? Nəyi etdikdə vaxtın necə keçdiyini anlamırsan? Bu sualların cavabları, sənin yolundur.

4. Müqayisəni dayandır. Müasir dünyanın ən böyük zəhəri müqayisədir. Sən özünü başqaları ilə müqayisə etdikcə, özünü itirirsən. Çünki müqayisə ədalətsizdir. Sən öz arxa otağını başqalarının qonaq otağı ilə müqayisə edirsən. Dayan. Öz dünəninlə özünü müqayisə et. Bu, yeganə ədalətli müqayisədir.

5. Yarad. Hər gün bir şey yarat. Kiçik olsa da. Bir cümlə yaz, bir şəkil çək, bir yemək bişir, bir fikir formalaşdır. Yaratmaq, mövcud olduğunu hiss etməyin ən güclü yoludur. Və yaratmaq, mənasızlığa qarşı ən güclü cavabdır.

6. Sevgini ifadə et. Sevdiyin insanlara de. Göstər. Vaxt ayır. Çünki ölüm gözləmir. Və peşmanlıq, itkidən daha ağırdır. Sevgi ifadə etmək zəiflik deyil. Əksinə, sevgini gizlətmək zəiflikdir. Çünki gizlətmək, qorxmaq deməkdir.

7. Öz dəyərlərini yaz. Nitsə deyirdi ki, hər kəs öz dəyərlərini yaratmalıdır. Və bu, asan deyil. Başlamaq üçün öz dəyərlərini yaz. Nə vacibdir? Nə əhəmiyyətsizdir? Nə edərsən? Nə etməzsən? Bu yazı sənin kompasındır. Və kompassız gəmi, hər hansı bir limana çatmaz.

"Yeddi yol, yeddi qapı deyil. Bunlar yeddi pəncərdir. Və pəncərələrdən görünən mənzərə, hər kəs üçün fərqlidir."

Bu yeddi yolu tətbiq etmək üçün tək bir şeyə ehtiyac var: sabitlik. Bir gün yox, hər gün. Kiçik addımlar, amma davamlı. Çünki mənalı həyat bir gündə qurulmur. O, illər boyu qurulur. Və qurulduqca daha da mənalı olur.

18. Öz həyat fəlsəfəni necə qurmalısan?

Bu bələdçini oxuduqdan sonra sən bir şeyi anlamalısan: heç kim sənə hazır bir həyat fəlsəfəsi verə bilməz. Nə mən, nə Sokrat, nə Kamyu. Hər kəsin həyat fəlsəfəsi fərqlidir. Çünki hər kəsin həyatı, təcrübəsi, qorxuları, arzuları fərqlidir.

Amma öz həyat fəlsəfəni qurmaq üçün bir metod var. Bu metod sadədir, amm tətbiqi çətindir. Çünki özünü dürüst şəkildə görmək, hər kəsin bacara biləcəyi iş deyil.

Birinci addım: Özünü tanı. Sokrat bunu deyirdi. Amma özünü tanımaq sadəcə öz adını bilmək deyil. Öz zəifliklərini tanımaq, öz güclü tərəflərini tanımaq, öz qorxularını tanımaq, öz arzularını tanımaq. Və ən əsası, öz yalanlarını tanımaq. Çünki hər kəs özünə yalan deyir. Və bu yalanlar, həyat fəlsəfəsini pozur.

İkinci addım: Öz dəyərlərini müəyyənləşdir. Nə sənə vacibdir? Ədalət? Azadlıq? Sevgi? Ustalıq? Sadəlik? Hər kəsin siyahısı fərqlidir. Və bu siyahı yazılı olmalıdır. Çünki yazılmayan dəyər, yaddan çıxan dəyərdir. Bu dəyərlər sənin kompasındır. Və kompassız gəmi batır.

Üçüncü addım: Öz prinsiplərini yaz. Dəyərlər nəyi vacib hesab etdiyindir. Prinsiplər isə o dəyərləri necə tətbiq etdiyindir. Məsələn, əgər "ədalət" sənin dəyərindirsə, prinsipin belə ola bilər: "Heç vaxt ədalətsiz qazanc götürmərəm." Prinsiplər konkretdir. Və konkret prinsiplər, konkret hərəkətlərə aparır.

Dördüncü addım: Hər gün özünü yoxla. Stoiklər bunu axşam etməyi tövsiyə edirdilər. Günün sonunda oturub soruşurdular: "Bu gün nə etdim? Nəyi düzgün etdim? Nəyi səhv etdim? Sabah nəyi düzəltməliyəm?" Bu, özünü yoxlamaqdır. Və özünü yoxlamayan insan, özünü itirən insandır.

Beşinci addım: Dəyiş. Həyat fəlsəfəsi sabit deyil. O, dəyişir. Çünki sən dəyişirsən. İllər keçdikcə, təcrübələr artdıqca, dəyərlərin dəyişə bilər. Və bu, normaldır. Əksinə, dəyişməyən həyat fəlsəfəsi, cansız həyat fəlsəfəsidir. Və cansız şeylərin dəyəri yoxdur.

"Öz həyat fəlsəfəni qurmaq, özünü qurmaqdır."

Bu addımları tətbiq etmək üçün bir alət təklif edirəm: gündəlik. Hər gün axşam 10 dəqiqə yaz. Nə etdin? Nə hiss etdin? Nə düşündün? Bu yazılar ilk baxışda faydasız görünə bilər. Amma bir neçə ay sonra geri baxanda görəcəksən ki, özünü tanımaqda nə qədər irəliləmisən. Və bu tanıma, öz həyat fəlsəfəni qurmağın təməlidir.

Bir şeyi unutma: həyat fəlsəfəsi nə qədər mükəmməl olsa da, həyat həmişə səni təəccübləndirəcək. Planların pozulacaq. Dəyərlərin sınaqdan keçəcək. Prinsiplərin çatlayacaq. Və bu da normaldır. Çünki həyat fəlsəfəsi həyatı nəzarət altına almaq deyil. O, həyata necə yanaşacağını bilməkdir.

19. Nəticə: Həyat cavab yox, cavaba çevrilən yoldur

Bu bələdçini oxuduğun üçün təşəkkür etməyəcəyəm. Çünki bu, sənin seçimin idi. Və seçimlər təşəkkük tələb etməz. Təşəkkük tələb edən şeylər - təlimatlar, tapşırıqlar, əmrlər. Bu isə heç biri deyil. Bu, sadəcə bir söhbətdir. Uzun, dərin, bəzən narahat edici bir söhbət.

Bu söhbətin sonunda sənə bir şey verə bilərəm: bir his. Yalnız deyilsən. Bu sualı verən ilk insan sən deyilsən. Sokrat da verib, Platon da, Aristotel də. Seneka zindanda verib, Mark Avreliy müharibədə verib, Nitşe ağrı içində verib, Kamyu müharibədən sonra verib. Onların hamısı ölüblər. Amma sual sağ qalıb. Və indi sən onu davam etdirirsən.

Bu sualın bir cavabı yoxdur. Amma bu, uğursuzluq deyil. Çünki cavabın olmaması, cavabların sonsuzluğu deməkdir. Hər kəs öz cavabını tapa bilər. Və hər kəsin cavabı fərqlidir. Bu, azadlıqdır. Və azadlıq - hazır cavablardan daha ağırdır, amma daha dəyərlidir.

Bir şeyi təkrarlayım: insan hazır məna ilə doğulmur. Amma insan elə bir varlıqdır ki, mənasızlıq içində belə məna qura bilir. Bu, insanın ən böyük gücüdür. Və bu güc, səndə də var.

Sabah bu bələdçidən çox şey unudacaqsan. Bu, normaldır. Unutmaq da öyrənmənin bir formasıdır. Amma bəlkə də bir cümlə, bir sual, bir fikir qalacaq. Və o fikir, sənin həyatında bir səmt dəyişdirəcək. Bu, kifayətdir.

Həyatın mənası tapılmır. O, qurulur. Hər gün. Hər seçimlə. Hər hərəkətlə. Sən bu səhifəni oxuduğun üçün artıq bir addım atmısan. İndi növbəti addım sənindir.

"Həyatın mənası tapılmır. O, qurulur. Hər gün. Hər seçimlə. Hər hərəkətlə."