Bəlkə də sən də bu kitabı bitirəndə otağındakı səssizliyin içində uzun müddət yerindən tərpənə bilmədin. Çünki bu kitab sadəcə kədərli bir sevgi romanı deyil. O, insanın daxili boşluğunu, bir anlıq qürurun və susmağın bütün bir ömrü necə məhv etdiyini əks etdirən çox ağır bir güzgüdür.
Bəs niyə bu qədim hekayə bizə bu qədər dərindən təsir edir? Niyə biz Raif Əfəndini bu qədər yaxşı anlayırıq? Sabahattin Alinin o illər əvvəl yazdığı kitabla bu gün bizə vermək istədiyi o gizli mesaj əslində nədir? Gəlin bir az dürüst olaq və o qara cildli dəftərin içindəki həqiqətlərə yenidən baxaq.
1. Görünməyən adam: Raif Əfəndi
Hekayə Rasim adlı gənc bir adamın gözündən başlayır. O, işlədiyi şirkətdə heç kimin fikir vermədiyi, hamının sadəcə “boş insan” kimi baxdığı Raif Əfəndi ilə tanış olur. Rasim onu müşahidə etdikcə hiss edir ki, bu adam kənardan göründüyü kimi deyil. Daxilində böyük fırtınalar vardır. Amma Raif hamıya qarşı soyuq, danışmayan və özünə qapalı bir xarakterdir. Sanki özünü qalın bir qabığın içində gizlədib.
Bir gün Raif Əfəndi ağır xəstələnir və Rasim onun evinə baş çəkir. O, Raifin necə balaca, ruhsuz bir evdə, onu sevməyən və anlamayan bir ailə ilə çətinliklə yaşadığını görür. Rasim ilə Raif Əfəndi evdə söhbət edirlər və aralarında qəribə, səssiz bir bağ yaranır. Və ölüm döşəyində olarkən, o lal və sakit Raif Əfəndi həyatındakı yeganə dostuna, yəni Rasimə qara cildli bir dəftər verir. Romanın bizi içindən çıxara bilmədiyi o cəhənnəm də məhz bu dəftərdə yazılanlardan sonra başlayır.
2. Berlin və o tablo
Raif hələ gənc ikən atası tərəfindən Almaniyaya, Berlin şəhərinə sabun istehsalını öyrənmək üçün göndərilir. Lakin onun içindəki daxili aclıq zavodlardan çox incəsənət qalereyalarına çəkilir. O, bir gün bir rəsm sərgisində “Kürk Mantolu Madonna” adında qəribə bir avtoportret görür. Hər gün dayanmadan o portreti görmək üçün sərgiyə gedir və onu saatlarla, heç nədən xəbərsizcə müşahidə edir. O, sadəcə bir tabloya aşiq olur.
Tablonun rəssamı olan Maria Puder Raifin bu xəstəlik dərəcəsindəki marağını görür və onlar nəhayət tanış olurlar. Maria dövrünün qadınlarına bənzəmir. O, çox güclü, tamamilə sərbəst və kişilərə əsla güvənməyən qəribə bir qadındır. O, Raifə ən başdan çox sərt bir xəbərdarlıq edir:
“Mən sizə heç vaxt aşiq ola bilmərəm, biz yalnız dost ola bilərik.”
Raif buna hər nə qədər razı olsa da, zamanla aralarındakı o qəribə bağ güclənir və onlar eyni dünyadan gəlmiş iki ruh əkizi olduqlarını anlayırlar. Maria da o dəmir divarlarını yıxır və sonda Raifi gerçəkdən sevməyə başlayır.
3. Sükutun gətirdiyi cəhənnəm
Lakin hər dərindən başlayan hekayədə olduğu kimi, burada da tale özünün ən amansız oyununu oynayır. Raifin atası qəfildən vəfat edir və o, işləri yoluna qoymaq üçün çox təcili olaraq Türkiyəyə qayıtmalı olur. Ayrılarkən bir-birlərinə möhkəm söz verirlər: Raif işləri cəld həll edib Marianı da dərhal öz yanına gətirəcək. Başlanğıcda məktublaşırlar, ümid hələ də diridir, aradakı məsafə isə sadəcə fiziki bir əngəl kimi görünür. Amma sonra hər şey qırılır. Sükut başlayır. Mariadan gələn məktublar qəfildən kəsilir.
Raif üçün əsl, amansız cəhənnəm məhz bu nöqtədə başlayır. O, dəfələrlə məktub yazır, cavab almır. Və sonda o dəhşətli qənaətə gəlir: Marianın onu unutduğunu, bəlkə də onu sadəcə Berlin günlərinin kiçik bir “macərası” kimi gördüyünü və artıq başqası ilə evləndiyini düşünür. Bu qaranlıq fikir onu daxilən parçalayır. O, bütün dünyaya, sevgiyə və ən əsası da özünə küsür.
O, tanıdığımız o səssiz, hissiyyatsız, hamının ələ saldığı “boş” Raif Əfəndiyə çevrilir. Ətrafındakı insanların təhqirlərinə, həyatın ona vurduğu zərbələrə bir kəlmə belə səsini çıxarmır. Çünki onun ruhu əslində illər əvvəl o Berlin küçələrində çoxdan ölüb. O, sadəcə nəfəs alan bir cəsəddir.
4. Gecikmiş həqiqət
İllər, uzun, lal illər sonra Ankarada təsadüfən bir vağzalda o dəhşətli həqiqət üzə çıxır. Və bu həqiqət Raifin illərdir beynində qurduğu, inandığı o “mən xəyanətə uğradım” düşüncəsini tamamilə darmadağın edir.
Maria onu tərk etməyibmiş. Maria o məktubları ona görə yazmayıb ki, Raifdən olan uşağını dünyaya gətirərkən xəstəxanada vəfat edibmiş. Raif o an yerində donub qalır. O anlayır ki, o, illər boyu boş bir şübhə, kiçik bir qürur üzündən həm öz həyatını, həm Marianın xatirəsini, həm də övladını böyük bir zindana çevirib. Onun illərlə “sədaqətsizlik” sandığı şey, əslində bir qadının ona verdiyi ən böyük fədakarlıq imiş.
5. Təhlil: İnsani motiv
“Kürk Mantolu Madonna” sadəcə iki nəfərin bir-birinə qovuşa bilməməsindən bəhs edən bir roman deyil. O, insanın anlaşılmamaq qorxusunun, hər şeyi içinə atmağın və ən əsası gecikmiş peşmanlığın səssiz manifestidir.
Sən əslində Raif Əfəndini oxuyanda orada onu yox, özünü görürsən. Gündəlik həyatda yanından keçdiyimiz, zəif gördüyümüz və bəzən ələ saldığımız insanların daxilində hansı böyük fırtınaların qopduğunu biz bilmirik. Çünki insanlar sadəcə kənardan gördüklərinə inanırlar. Kitabın bizə vermək istədiyi ən önəmli mesaj isə budur: İnsan öz xoşbəxtliyini öz əlləriylə, sadəcə bir yanlış anlaşılma və ya axmaq bir qürur üzündən bircə anın içində məhv edə bilər.
Əgər Raif qürurunu kənara qoyub danışsaydı, bir daha soruşsaydı, bəlkə də hər şey tamamilə fərqli olardı. Amma o, asan olanı seçdi. O, susmağı seçdi.
Məncə, burada çox dərin bir “insan motivi” gizlənib. Biz hamımız sevilmək, dəyər görmək istəyirik. Amma inciməkdən, xəyal qırıqlığına uğramaqdan o qədər dəhşətlə qorxuruq ki, özümüzü qalın divarlar arxasında gizlədirik. Raif Əfəndi, əslində o divarların arxasında səssizcə boğulan bizim hamımızdır.
Və sonda, Raifin o məşhur cümləsi bütün bu acını təkbaşına izah edir:
“Təsadüf səni önümə çıxardı, bəlkə də getdikcə ona adi bir şey kimi baxacaqdım. Amma itirdim… Və birdən-birə həyatımın ən böyük boşluğunu hiss etdim.”
Bəlkə də elə Sabahattin Alinin ən böyük məqsədi məhz bu idi: bizi o böyük boşluqla vaxtında üz-üzə qoymaq ki, bəlkə biz Raif kimi hər şey üçün gecikməyək.