Həyatımızdakı ən təməl inanc bəlkə də budur: biz öz qərarlarımızın sahibiyik. Uğurlarımıza görə qürur duyur, səhvlərimizə görə isə özümüzü və ya başqalarını qınayırıq. Çünki inanırıq ki, o an gəlib çatanda hər kəs fərqli bir seçim edə bilərdi.
Bizə elə gəlir ki, sükan bizim əlimizdədir.
Bəs əgər bu “azad iradə” anlayışı sadəcə beynimizin bizə oynadığı möhtəşəm bir illüziyadırsa? Nə olar əgər sən səhər oyananda verdiyin o kiçik qərardan tutmuş, həyatını kiminlə keçirəcəyinə qədər verdiyin bütün böyük qərarlar əslində səndən asılı deyilsə?
Neyroalim Robert Sapolsky məhz bu narahatedici sualı ortaya atır. Onun fəlsəfəsinə görə, insanın saf mənada azad iradəsi ümumiyyətlə yoxdur. Sənin hər hansı bir anda verdiyin qərar əslində səndən asılı olmayan milyonlarla fərqli bioloji və ekoloji faktorun qaçılmaz nəticəsidir. Gəlin bir az dürüst olaq və bu radikal fikrin arxasındakı fəlsəfəyə birlikdə baxaq.
1. Qərarın arxasındakı gizli saniyələr və illər
Səhər zəngli saat çalır. Sən gözlərini açırsan və qısa bir anlıq düşünürsən ki, durasan yoxsa beş dəqiqə də yatasan. Düyməni basıb yuxuya davam etməyi seçirsən. Və sənə elə gəlir ki, bu qərarı sən verdin.
Sapolsky isə deyir ki, o düyməyə basmağı anlamaq üçün o anın cəmi bir saniyə əvvəlinə, sonra günlər əvvəlinə, daha sonra isə illər əvvəlinə baxmalıyıq.
Bir saniyə əvvəl beynində nə baş verdi? Hansı neyronlar aktivləşdi? Bir neçə saat əvvəl qanındakı hormonların səviyyəsi necə idi? Çünki stresli və ya yorğun olduğun vaxt beynin dünyanı tamamilə fərqli qəbul edir və fərqli qərarlar verir. Sən sadəcə yorğun olduğuna görə fərqli bir insan olursan.
Bəs aylar və illər əvvəl? Sənin uşaqlıq dövrün, böyüdüyün mühit, hətta ananın hamiləlik dövründə keçirdiyi stres beyninin inkişaf modelini birbaşa dəyişdirib. Yəni bu gün verdiyin o sadə “beş dəqiqə də yatım” qərarı əslində keçmişdə yaşadığın bütün bu mərhələlərin riyazi olaraq hesablanmış, məntiqi bir yekunudur.
Sən o qərarı seçmirsən, o qərar sənin içindən sadəcə təbii bir nəticə kimi çıxır.
2. Libet eksperimenti: Qərarı biz veririk, yoxsa beynimiz?
Azad iradənin olmaması sadəcə nəzəri bir fəlsəfə deyil. 1980-ci illərdə neyrobioloq Benjamin Libet tərəfindən aparılan məşhur eksperiment bu mövzuda fəlsəfə dünyasını sarsıtdı.
Libet insanlardan sadəcə istədikləri hər hansı bir anda barmaqlarını tərpətmələrini və qərar verdikləri anı qeyd etmələrini istədi. Nəticə heyrətamiz idi. İştirakçının “mən barmağımı tərpətməyə qərar verdim” dediyi şüurlu andan təxminən 300 millisaniyə əvvəl, beyində artıq bir neyronal aktivlik başlayırdı.
Başqa sözlə, qərarı əslində sənin şüuraltın səndən əvvəl verir. Sənin “mən qərar verdim” deyə hiss etdiyin şey isə sadəcə beyninin bu prosesi bitirdikdən sonra şüuruna göndərdiyi bir bildiriş mesajıdır. Biz qərar vermirik, beynimizin verdiyi qərarı sadəcə müşahidə edib sonra onu böyük bir qürurla özümüzə aid edirik.
3. Epigenetika: Genlərimiz qədər deyilik
Bəs beynimiz bu qərarları nəyə əsaslanaraq verir? Çox adam deyə bilər ki, hər şey genetikdir. Amma elm bununla məhdudlaşmır. Burada dövrəyə epigenetika girir.
Səndə şiddətə və ya depressiyaya meyilli bir gen ola bilər. Lakin əgər sən sevgi dolu, sakit və travmasız bir uşaqlıq keçirmisənsə o gen heç vaxt oyanmaya bilər. Əksinə, davamlı stres və ya yoxsulluq içində böyüyən bir uşaqda bədənin ifraz etdiyi yüksək stres hormonları beynin ön hissəsinin fiziki inkişafını zədələyir və genlərin işləmə mexanizmini dəyişdirir.
Nəticədə yetkin bir insan qərarlar verərkən daha aqressiv olursa, bu onun “pis insan” olmasından deyil, illər əvvəl aldığı travmaların onun beyin anatomiyasını yenidən yazmasından qaynaqlanır. İnsan öz keçmişinin çox mürəkkəb bir məhsuludur.
4. Hüquq sisteminin çöküşü: Cəza, yoxsa təmir?
Əgər hər şey səbəb-nəticə zəncirinə bağlıdırsa, o zaman modern cəmiyyətin, xüsusilə də hüquq sisteminin təməlləri sarsılır.
Bizim hüquq sistemimiz məhz azad iradə anlayışı üzərində qurulub. Kimsə cinayət törədirsə biz fərz edirik ki, o insan başqa cür davrana bilərdi, lakin pis yolu seçdi. Buna görə də onu cəzalandırırıq. Lakin Sapolsky çox sərt və fərqli bir yanaşma təklif edir. O soruşur: əgər maşınınızın əyləcləri xarab olubsa və o gedib bir divara çırpılıbsa, maşını cəzalandırırsınız, yoxsa onu təmir edirsiniz?
Ona görə biz insanlara da xarab olmuş bir mexanizm kimi yanaşmalıyıq. Cinayət törədən insanı cəmiyyətdən təcrid etmək lazımdır, lakin bu qisas almaq və ya ona əzab vermək üçün yox, eynilə xəstə birini karantinə aldığımız kimi həm onu, həm də cəmiyyəti qorumaq üçün olmalıdır.
Hüquq sisteminin məqsədi intiqam deyil, qoruma və təmir olmalıdır.
5. Meritokratiya və günahkarlıq
Eyni qayda uğur üçün də keçərlidir. Bəlkə də Sapolskynin ən ağır fikirlərindən biri budur: bir insanı dahi, çox nizam-intizamlı və ya zəhmətkeş olduğuna görə tərifləmək, onu boyunun uzun olmasına və ya gözəl genetikaya sahib olduğuna görə tərifləməklə eyni şeydir.
Bu yanaşma göstərir ki, uğurun ancaq haqq edənlərə verilməsi fikri əslində böyük bir illüziyadır. Zəngin və ya uğurlu insan sadəcə doğru genetik və sosioloji faktorların uğurlu lotereyasına düşmüş biridir. Sənin o çox öyündüyün iradən və zəhmətkeşliyin də əslində sənin seçimin deyil, sənə verilmiş bioloji bir lütfdür. Əgər biz bunu dərk etsək, həm öz uğurlarımıza, həm də başqalarının səhvlərinə daha fərqli yanaşa bilərik.
6. Nəticə: Daha şəfqətli bir dünya?
Bütün bunlar bəziləri üçün çox qaranlıq görünə bilər. Əgər azad iradəmiz yoxdursa həyatın nə mənası var? Biz sadəcə robotlarıqmı?
Ancaq fəlsəfənin gözəl tərəfi odur ki, bu kəşf əslində bəşəriyyət üçün çox böyük bir azadlıq və empatiya mənbəyinə çevrilə bilər. İnsanların hərəkətlərinin arxasındakı bioloji və ekoloji səbəbləri anladıqca, onlara qarşı duyduğumuz nifrət və qəzəb azalır. Biz öz uğurlarımıza görə boş təkəbbürdən, başqalarının səhvlərinə görə isə amansız mühakimələrdən xilas oluruq.
Cinayət törədən, səhv edən və ya həyatını məhv edən bir insanı qınamaq asandır. Amma sən onun bədənində doğulsaydın, onun travmaları ilə böyüsəydin və onun beyninə sahib olsaydın, tamamilə fərqli bir seçim edə bilərdinmi? Yox. Sən də eynilə onun etdiyini edərdin.
Azad iradə illüziyasını kənara qoymaq bəlkə də daha bağışlayıcı və şəfqətli bir dünya qurmağın ilk və ən vacib addımıdır.
Bəlkə də azad iradənin ən dərin mənası, onun olmadığını anlamaqdan başlayır.