Sənə elə gəlir ki, həyatda sanki dayanmısan. Hər şey kənardan qaydasında, hətta çox normal görünsə də, içindəki o ağır və boğucu “ilişib qalmaq” hissi səni bir an da olsun tərk etmir. Səhər oyanırsan, eyni şeyləri edirsən, eyni qərarsızlığı yaşayırsan və axşam yenidən eyni yorğunluqla yatağa uzanırsan.
Çox vaxt düşünürsən ki, bu hiss sənin öz tənbəlliyindən və ya iradəsizliyindən irəli gəlir. Amma gəl bir az dürüst olaq. Bəlkə problem heç səndə deyil? Bəlkə problem sadəcə ondadır ki, müasir dünyada sənin həddindən artıq çox seçimin var və insan beyni bu qədər böyük bir azadlıqla başa çıxmaq üçün ümumiyyətlə dizayn olunmayıb?
Keçmişdə həyat nisbətən daha sadə idi. İnsanların həyat yolu, peşəsi, hətta kiminlə evlənəcəyi belə əksər hallarda cəmiyyət və ya ailə tərəfindən əvvəlcədən bəlli olurdu. Bu gün isə vəziyyət fərqlidir. Biz tamamilə azadıq. İstədiyimiz karyeranı, istədiyimiz ölkəni və həyat tərzini seçmək imkanımız var. Lakin bu qədər azadlıq bizi xoşbəxt etmək əvəzinə, sanki içimizdə qəribə bir iflic yaradıb. Hər şeyin mümkün olduğu bir dünyada, sən bəzən hansı addımı atacağını bilməz hala gəlirsən.
1. “Mükəmməli” axtarmaq bizi niyə yorur?
Qərar qəbul edərkən insanlar əsasən iki fərqli qrupa bölünürlər.
Birinci qrupdakılar daha rahat insanlardır. Onlar özləri üçün müəyyən bir məqsəd təyin edirlər və o məqsədə uyğun gələn ilk yaxşı seçimi gördükdə dərhal dayanırlar. Onlar asanlıqla qane ola bilirlər.
İkinci qrup isə mükəmməli axtaranlardır. Sən bəlkə də bu qrupdasan. Belə insanlar daima, ən xırda detala qədər “ən yaxşı” seçimi etmək istəyirlər. Buna görə də saatlarla, günlərlə bütün variantları oxuyur, araşdırır və beynin içində fasiləsiz analiz edirlər.
Düşünə bilərsən ki, ən yaxşısını axtarmaq qorunmaq və həyatda uğura çatmaq üçün ideal yoldur. Amma aparılan psixoloji tədqiqatlar tamamilə başqa bir söz deyir. Daim ən mükəmməl variantı axtaran insanlar həm həyatdan daha az zövq alır, həm də tez-tez ağır peşmanlıq hissi yaşayırlar. Niyə? Çünki onlar hər hansı bir qərar verdikdən sonra belə beyinləri heç vaxt dincəlmir. “Görəsən o biri variantı seçsəydim həyatım daha yaxşı olardı?” sualı onlara davamlı olaraq əzab verir.
Çox vaxt sən onlarla fərqli karyera, ölkə və ya həyat tərzi ehtimalları arasına sıxışıb qalırsan. Və ən pisi odur ki, bəzən səhv qərar verməkdən o qədər qorxursan ki, əslində heç bir real addım atmırsan. İmtina etmək əvəzinə, sən sadəcə qaçmağı seçirsən.
2. Gözəgörünməz qorxularımız
Niyə bu vəziyyət bizi fiziki və ruhi cəhətdən bu qədər tükədir? Bunu anlamaq üçün insanın bioloji və təkamül keçmişinə maraqlı bir nəzər salmalıyıq.
Təsəvvür et ki, min illər əvvəl bir meşədə yaşayırsan. Sənin həyatındakı yeganə stresin və qorxun arxanca qaçan bir vəhşi heyvan idi. Bu stres qısa və kəskin bir an olurdu: ya sən qaça bilib xilas olurdun, ya da ölürdün. Təhlükə bitdikdən sonra bədənin yenidən tamamilə dincəlir və sakitləşirdi.
Bu gün isə biz meşədə deyilik və bizi qovalayan vəhşi heyvanlar da yoxdur. Ancaq onların yerini tamam başqa, görünməz şeylər alıb: bitmək bilməyən karyera qayğıları, sosial medyadakı o süni və bər-bəzəkli həyatlarla özümüzü dayanmadan müqayisə etməyimiz, “mən bu həyatda məhz nə etməliyəm” kimi böyük cavabsız suallar. Bunlar bir neçə dəqiqə ərzində bitib gedən o sadə streslər deyil. Bunlar hər gün, hər saat səninlə birlikdə yaşayan, görünməz daxili təhlükələrdir.
Bu davamlı stresə görə orqanizmimiz heç vaxt o qədim dövrdəki kimi sakitlik fazasına keçə bilmir. Qanımızda daim stres hormonları dövr edir. Bu isə sənin beyninin məntiqli qərarlar vermək və gələcəyi hədəfləmək mərkəzini tədricən zəiflədir. Yəni sən fiziki olaraq heç bir iş görməsən də, beynin davamlı olaraq “həyatda qalma” rejimində olduğu üçün psixoloji olaraq tamamilə tükənirsən.
3. Yaddaşımızın bizə oynadığı oyun
Olduğumuz yerdə ilişib qalmağımızın daha bir gizli sirri isə öz yaddaşımızın bizə oynadığı oyundur. Tədqiqatlar göstərir ki, insan beyni keçmişi olduğu kimi, tam obyektiv şəkildə yadda saxlaya bilmir. Bizim yaddaşımız yaşanan hər hansı bir hadisənin ancaq iki əsas anını qeyd edir: həmin hadisənin ən güclü emosional anı və onun necə başa çatması.
Məsələn, hesab edək ki, sən illərdir çox sevdiyin bir işdə çalışmısan. Orada hər şey çox gözəl olub. Amma işdən çıxmazdan əvvəlki son bir ayın çox gərgin, əsəbi və stresli keçib. Zəmanət veririk ki, sənin beynin o bütün gözəl illəri sanki siləcək və o işi yalnız böyük bir uğursuzluq kimi xatırlayacaq.
Beləliklə, biz fərqində belə olmadan keçmişdə etdiyimiz səhvləri gözümüzdə o qədər şişirdirik ki, bir daha yeni risklər almağa və irəli getməyə əsla cəsarətimiz çatmır.
4. Bəs çıxış yolu nədir?
Əgər çox düşünmək bizi bu qədər yorursa və hərəkətsiz qoyursa, deməli, çıxış yolu yalnız və yalnız hərəkətə keçməkdə gizlənib.
Bütün həyatını bir gün içində qəti şəkildə həll etməyə çalışmaq əvəzinə, ardıcıl və çox kiçik addımlar atmaq lazımdır. Sən hər şeyi birdən istəyə bilərsən, ancaq hər şeyə eyni vaxtda əsla sahib ola bilməzsən.
Özündən və problemlərindən qaçma. Həyatında təkrarlanan o qərarsızlıqları dərk et. Əgər diqqətini toplaya bilmirsənsə, bunun günahını dərhal telefonda və ya sosial mediada axtarma. Bəlkə də əsl səbəb sənin indiki məqsədinin əslində səni zərrə qədər də maraqlandırmamasıdır. İlk növbədə o kök səbəbi tapmaq lazımdır. Sonra isə özünə həqiqətən əlçatan bir hədəf seçib yola çıxmalısan. Plan qurarkən mükəmməl olmağa ümumiyyətlə ehtiyac yoxdur. Ən vacib məsələ o plana sadiq qalıb, dərhal icraya başlamaqdır.
5. Nəticə
Biz adətən qərarsız qalırıq, çünki hardasa bizi gözləyən o qüsursuz, mükəmməl və mütləq uğurlu bir seçimə inanırıq. Biz yerimizdə sayırıq, çünki gözləyirik ki, bir gün bu duman çəkiləcək və hansı yolu getməli olduğumuz bizə tamamilə aydın olacaq.
Lakin həqiqət tamamilə fərqlidir. Aydınlıq sən yerində dayanıb nələrisə gözlədiyin zaman yaranmır. Aydınlıq ancaq sən bir yola qədəm basıb fəal şəkildə yeriməyə başlayanda ortaya çıxır.
Biz çox vaxt səhv addım atmaqdan qorxduğumuz üçün ən “doğru qərar”ı tapmağa çalışıb aylarla, bəzən isə illərlə vaxt itiririk. Halbuki, real həyatdakı ən vacib prinsip ən doğru qərarı tapmaq deyil. Sənin seçdiyin hər hansı asan bir qərarı, məhz o yolda cəsarətlə addımlayarkən “doğru” etməyi bacarmağındır.