Bu gün sosial şəbəkələrdə ən çox şikayət edilən, ən çox müzakirəyə səbəb olan və əsasən kişilər tərəfindən dilə gətirilən bir mövzu var: “Qadınların eqosu çox şişib”, “Hər kəs özünü əlçatmaz şahzadə hesab edir”, “Artıq heç kimlə normal ünsiyyət qurmaq mümkün deyil”.
Kənardan baxanda doğrudan da mənzərə belədir. Qadınlar fiziki cəlbediciliklərini, estetik müdaxilələrini, bədən xətlərini nümayiş etdirərək böyük bir izləyici kütləsi toplayır və buna paralel olaraq qəribə, əsaslandırılmamış bir “eqo partlayışı” yaşanır. Lakin bu kütləvi vəziyyəti sadəcə qadınların fərdi narsissizmi, təkəbbürü və ya əxlaqı ilə izah etmək çox səthi, hətta bir qədər primitiv yanaşmadır. Biz burada psixoloji deyil, makro-iqtisadi bir halla üz-üzəyik.
Məsələnin kökündə daha sərt, daha riyazi bir şey var: Bazar qanunları və Diqqət İqtisadiyyatı.
Əgər bir məhsula tələb sonsuzdursa və o tələbi ödəmək üçün heç bir real zəhmət tələb olunmursa, o məhsulun qiyməti qaçınılmaz olaraq artacaq. Bu gün o “süni qiymət” fərdin eqosudur. “Məhsul” ekranda nümayiş etdirilən vizual kapital və bədəndir. “Alıcılar” isə heç dayanmadan bu məzmuna reaksiya verən, öz vaxtını, ləyaqətini və diqqətini havayı yerə sərf edən acgöz kişi kütləsidir.
Gəlin bu eqo inflyasiyasına iqtisadiyyat, təkamül psixologiyası və insan təbiəti prizmasından daha açıq və kəskin baxaq.
1. Diqqət ən bahalı valyutadır
İqtisadiyyatın ən təməl qanunu tələb və təklifdir. Resurs məhduddursa və ona olan tələb artırsa, onun dəyəri mütləq yüksəlir.
Tarix boyu insanlar torpaq, pul, neft və ya qızıl uğrunda mübarizə aparıblar. Rəqəmsal əsrdə isə ən dəyərli valyuta maddi heç nə deyil. Ən dəyərli valyuta diqqətdir. Biz artıq “Diqqət İqtisadiyyatı”nın (Attention Economy) tam mərkəzində, hətta deyərdim ki, qulu vəziyyətindəyik.
Bir qadının sosial şəbəkədə fiziki bədənini, makiyajını və ya lüks həyatını nümayiş etdirməsi, əslində qlobal bazara çıxarılan bir “vizual kapital”dır. Lakin buradakı əsas faciə məhsulun özündə deyil, məhsulu vəhşicəsinə istəyənlərdədir.
Təsəvvür edin: Ortada adi bir məhsul var və milyonlarla insan o məhsulu sadəcə görmək, ona virtual olaraq toxunmaq, bir rəqəmsal bəyənmə göndərmək üçün uzun bir növbəyə durub. Siz o məhsulun sahibi olsaydınız nə edərdiniz? Təbii ki, qiyməti astronomik səviyyəyə qaldırardınız. Siz fərqində olmadan özünüzü o kütlədən üstün görərdiniz.
Kişilərin sosial şəbəkələrdəki davranışı tam olaraq belə bir məntiqsiz, instinktiv “hiper-istehlak”dır. Açıq-saçıq fotolara və vizual manipulyasiyalara göstərilən sonsuz maraq, minlərlə şərh və bitməyən mesajlar qadında süni bir qiymət artımı, yəni inflyasiya yaradır. Qadın hər dəfə ekranı açanda və bu kütləvi diqqəti görəndə beyin külli miqdarda dopamin ifraz edir və o, özünü qəbilənin ən dəyərli dişilərindən biri kimi hiss edir.
Kişilər bazara o qədər çox və o qədər ucuz “diqqət valyutası” buraxırlar ki, sonda o diqqətin öz dəyəri sıfıra enir. Bu, eynilə mərkəzi bankın dayanmadan pul çap edib pulu dəyərdən salmasına bənzəyir. Qadının gözündə bir kişinin yazdığı şablon mesaj və ya atdığı reaksiya artıq heç bir məna kəsb etmir. Çünki ondan gündə minlərlə gəlir.
Belə bir toxsik mühitdə eqonun şişməsi anormallıq yox, tamamilə təbii müdafiə və iqtisadi reaksiyadır. Günahkar o qapını açıq qoyan deyil, o qapıdan içəri girmək üçün ləyaqətini unudub bir-birini əzən, havayı diqqət paylayan kütlədir.
2. Güzgü və Virtual Mənlik: İnsan niyə nümayiş etmək istəyir?
Məsələ yalnız bazardakı rəqəmlərlə və bəyənmələrlə bitmir. Bunun çox dərin, hətta qaranlıq bir fəlsəfi kökü var.
İnsanın ən böyük ekzistensial ehtiyaclarından biri “görünmək”, “təsdiqlənmək” və “mən varam” deyə bilməkdir. Ekzistensialist filosof Jan-Pol Sartr “Varlıq və Heçlik” əsərində deyirdi ki, insan yalnız başqalarının baxışı vasitəsilə öz mövcudluğunu tam dərk edir. Başqalarının baxışı bizi var edir, çünki o baxış olmadan biz bir növ görünməzik.
Sosial mediadakı dayanmadan bədən nümayişi bu təsdiq axtarışının ən sürətli, ən aqressiv və eyni zamanda ən bəsit formasıdır. İnsanlar içlərindəki o böyük boşluğu, məna böhranını, real həyatdakı natamamlıqlarını kənardan gələn süni bəyənmələrlə doldurmağa çalışırlar. Bir qadın filtrli, hər detalı düşünülmüş o şəkli paylaşanda əslində səssizcə kainata bunu qışqırır: “Mən varam, mən arzulanan biriyəm, mən gözələm və mənim mövcudluğumun bir mənası var.” Və milyonlarla aclıq çəkən rəqəmsal kütlə ona anında, həm də ən yüksək dozada bu təsdiqi verir.
Lakin burada böyük bir fəlsəfi faciə baş verir. Karl Marksın illər əvvəl kapitalizm üçün dediyi “özgəninkiləşdirmə” (alienation) və insanın əmtəələşməsi (commodification) prosesi indi insanın bədəni üzərindən yenidən canlanır. İnsan öz mənəviyyatından, ruhundan, intellektindən qoparılaraq sadəcə baxılan, vizual olaraq istehlak edilən və vitrinə qoyulan bir obyektə çevrilir. Qadın özünü subyekt zənn edərkən, əslində alqoritmin və kişi baxışının (male gaze) istehlak etdiyi bir məhsula dönür.
Şişmiş eqo içi boş bir rəqəmsal balona bənzəyir. Kənardan cəlbedici və nəhəng görünür, amma mərkəzində sadəcə qorxu və etibarsızlıq dayanır. Bu cür virtual təsdiqə asılı olan qadınların çoxu əslində dərindən-dərinə ağır bir tənhalıq yaşayır. Çünki şüuraltı səviyyədə çox yaxşı bilirlər ki, onlara yönələn bu sevgi və diqqət seli onların xarakterinə, fikirlərinə yox, sadəcə bioloji instinktlərə xitab edən bir bədənə, bir vizual illüziyaya yönəlib. Amma bu süni “tanrıça” bazarı o qədər şirin və rahatdır ki, ondan imtina etmək dəhsətli bir daxili güc tələb edir.
3. Günahkar istehlakçıdır: Təkamülün zəif nöqtəsi
Əgər qadın bədənini paylaşıb bundan hədsiz eqo tatmini və təkəbbür yaşayırsa, sual yaranır: Onun bu saxta səltənətini quranlar və onun taxtını havada saxlayanlar kimlərdir?
Təbii ki, vaxtını, enerjisini, iradəsini və kişiliyini heç düşünmədən ora sərf edən zəif kişilər.
Gənc kişi həm “bu qadınlar çox qürurludur, bizə yuxarıdan aşağı baxırlar, hamısı eynidir” deyə şikayət edir, həm də gecələr yatmazdan əvvəl saatlarla həmin qadınların səhifələrində itib-batır, fotolarını sürüşdürür və dayanmadan bəyənmə atır. Bu, klassik bazar ziddiyyətinin ən gülünc formasıdır: Sən bir məhsulun qiymətinin əsassız dərəcədə bahalığından şikayət edib, sonra da həmin məhsulun tələbini və qiymətini artırmaq üçün hər gün o dükana könüllü olaraq gedə bilməzsən. Bunu edirsənsə, demək ki, sən zərərçəkən yox, problem yaradansan.
Kişilərin bioloji, vizual zəifliyi bu sarsıdıcı sistemin əsas mühərrikidir. Təkamül kişini vizual siqnallara (gənclik və sağlamlıq əlamətlərinə) daha sürətli reaksiya verməyə proqramlaşdırıb. Lakin rəqəmsal kapitalizm bu bioloji kodu sındırıb. Qısamüddətli dopamin axtarışı kişini dəhşətli bir rəqəmsal asılılığa sürükləyir. O, fərqində olmadan ekranın arxasındakı qadına elə bir psixoloji hakimiyyət verir ki, o hakimiyyət qısa müddət sonra böyümüş bir eqo kimi fırlanıb elə kişinin öz sifətinə çırpılır.
Bir anlıq çox utopik, amma reallaşması halında hər şeyi dəyişəcək bir ssenari təsəvvür edin: Əgər bütün kişilər eyni anda, kollektiv bir şüurla qərar verib sırf fiziki görünüş üzərindən qurulmuş boş paylaşımlara baxmağı, reaksiya verməyi dayandırsalar, nə olar?
Tələb qəfildən sıfıra enər. Tələb sıfıra enəndə, o süni qiymət dərhal çökər. Və on minlərlə “əlçatmaz” görünən o süni şişirilmiş eqolar bir neçə gün içində partlayıb qəddar reallıqla, öz boşluqları ilə üzləşər.
Azad bazarda hər kəs əlindəki ən yaxşı resursu satmağa çalışır. Kimi dərin zəkasını, kimi böyük pulunu, kimi isə sadəcə bədənini kapital edir. Bu sistemdə əsas günahkar resursunu vitrinə qoyan deyil. Əsas günahkar – öz iradəsini idarə edə bilməyən, hər vizual stimula heyvani, əyləcləri işləməyən instinktlərlə reaksiya verən, heç bir dəyəri olmayan obyektləri “tanrılaşdıran” çarəsiz kütlədir.
4. Partlamağa məhkum olan rəqəmsal köpük
Bu bazar uzunmüddətli perspektivdə təməl insan motivlərini və inkişaf dinamikasını məhv edir. Sağlam, təməli güclü olan bir cəmiyyətdə insan münasibətləri hörmət, intellekt, xarakter və ortaq mənəvi dəyərlər üzərində qurulmalıdır.
Lakin fiziki görünüşün və “like”ların bu qədər təməl dəyər qazandığı bir yerdə, qadın üçün fərdi inkişaf, peşəkar uğur, fəlsəfə oxumaq və ya dərin bir xarakter inşa etmək ehtiyacı tamamilə arxa plana keçir. Çünki sistem onu bunlara görə mükafatlandırmır! Niyə əziyyət çəksin ki? Bir qadın psixologiya, varoluşçuluq haqqında mükəmməl, dərin bir analiz yazsa, bunu maksimum 50 nəfər oxuyub dəyər verəcək. Amma həmin qadın idman zalında bədən cizgilərini ön plana çıxaran dar geyimlə güzgü qarşısında sadəcə bir selfi çəksə, anında 5 min adam bəyənəcək, yüzlərlə “sən möhtəşəmsən” mesajı alacaq.
İnsan beyninin məntiqi tamamilə praqmatikdir: Haradan ən qısa yolla, ən asan və ən böyük sosial mükafat gəlirsə, enerji o tərəfə yönəlir. Dərinlik tələb olunmayan yerdə, heç kim dərinləşməz.
Amma bu böyük bir “eqo köpüyü”dür (ego bubble). Eynilə 2008-ci il qlobal maliyyə böhranında olduğu kimi. İqtisadiyyatda “köpük” – heç bir fundamental, real dəyəri olmayan aktivlərin sırf kütləvi, süni tələbə görə astronomik qiymət artımı yaşamasıdır. Və reallıq budur ki, tarixdəki bütün köpüklər nəhayətində partlayır.
Yaş irəlilədikcə, bioloji saat işlədikcə, gənclik və bədənin cazibəsi qaçınılmaz olaraq solduqca, o nəhəng eqo qorxunc bir çöküşə məhkum olur. Çünki bu eqonu ayaqda saxlayan sütunların heç bir mənəvi və ya intellektual dayağı yoxdur; onlar sadəcə piksel və dəridən ibarətdir. Və bu qadınlarda qəfil, sarsıdıcı bir ekzistensial böhran başlayır: “Mənim bədənimə artıq əvvəlki kimi diqqət yetirmirlərsə, bəs mən əslində kiməm? Mənim dəyərim nədədir?”
Kişilər üçün isə uçurum tamamilə başqadır. Onlar rəqəmsal mühitdə mənəvi cəhətdən yoxsullaşırlar və axtalanırlar. Hər gün yüzlərlə qüsursuz, filtrlənmiş, reallıqdan uzaq bədənə baxan, beynin dopamin reseptorlarını yandıran kişi, artıq real həyatdakı adi, normal və sağlam münasibətlərdən ləzzət ala bilmir. Qarşısına çıxan hər qadına ucuz, qəpiyə dəyməyən təsdiq paylayan kişi, əslində öz kişiliyinin və iradəsinin ləyaqətini sıfıra endirir.
5. Çıxış yolu nədədir? İradənin Bərpası
Sosial şəbəkələrdəki bu aqressiv eqo inflyasiyası nə sırf qadınların “pis” və ya “məğrur” olması ilə, nə də hansısa gizli bir qlobal planla bağlıdır. Bu, sadəcə qəddar kapitalizmin rəqəmsal dünyaya köçmüş, insan psixologiyasını hək etmiş ən vəhşi formasıdır.
Problemin kökündə iqtisadi və bioloji əsas varsa, həlli də məhz iqtisadi və şüurlu olmalıdır.
İstehlakçı davranışını dəyişməyincə, bazar qaydaları dəyişməyəcək. Qadınların eqosunun normaya düşməsi üçün, münasibətlərin yenidən sağlam fəlsəfi köklərə qayıtması üçün əsas inqilab diqqətin şüurlu idarə edilməsidir.
Kişi öz diqqətinin, vaxtının və məntiqinin dəyərini anlamalıdır. Onu hər qarşısına çıxan bədənə xərcləməkdən imtina etməlidir. O zaman rəqəmsal eqo köpüyü yavaş-yavaş sönəcək.
Biz səs-küydən uzaqlaşmalıyıq. Bazar, sən ona nəyi tələb etdiyini deyəndə sənə onu verir. Daha ucuz instinktləri yox, daha yüksək intellekti və ruhu tələb etmək isə yalnız bizim – fərdlərin seçimidir.
Tələb dəyişdikdə, təklif qaçınılmaz olaraq düzələcək və bu yalançı inflyasiya bitəcək.