Bəzən elə görünür ki, qadınla kişi artıq bir-birinə insan kimi baxa bilmir. Sanki hər baxışın arxasında gizli bir niyyət var, hər söhbətin altında başqa bir məna axtarılır, hər yaxınlıq ehtimalı dərhal seks, arzu, qısqanclıq və şübhə ilə ölçülür.
Bir qadınla kişi eyni otaqda qalanda belə, kənardan baxanların ağlından ilk keçən şey çox vaxt bu olur: “Görəsən aralarında nə var?”
Nə dostluq yada düşür, nə fikir ortaqlığı, nə də sadə bir insan münasibəti. Sanki qarşı cinslə eyni məkanda olmaq artıq öz-özlüyündə izah tələb edən bir hadisəyə çevrilib. İnsanlıq bir az inkişaf etmişdi guya, amma görünür beyinlərimizin bir küncündə hələ də daş dövründən qalma kiçik bir qorxu oturub, hər şeyi eyni yerə yozur.
Bəs niyə belə oldu?
Cəmiyyət həmişə belə idi və sadəcə indi daha açıq görünür? Yoxsa sosial media, yalnızlıq, bastırılmış arzular və diqqət iqtisadiyyatı qadın-kişi münasibətlərini tamam başqa bir formaya saldı?
Bu yazı qadını günahlandırmaq, kişini müdafiə etmək, yaxud kişini heyvan, qadını isə ilahə elan etmək üçün deyil. Onsuz da sosial şəbəkələrdə bu işi görən kifayət qədər könüllü var. Bu yazının dərdi daha sadədir: biz nə vaxt bir-birimizi insan kimi görməkdən çıxıb bazar dəyəri, bədən, status və arzu obyekti kimi görməyə başladıq?
Və ən vacib sual: bu oyundan çıxmaq mümkündürmü?
1. Qadın və kişi niyə bir-birini rahat görə bilmir?
Ən sadə yerdən başlayaq.
Bizim kimi cəmiyyətlərdə qadın və kişi münasibəti uzun illər təbii bir ünsiyyət forması kimi qurulmayıb. Uşaqlıqdan başlayaraq oğlan və qız ayrı dünyaların insanları kimi böyüdülür. Oğlana deyilir ki, qız namusdur, qız təhlükədir, qız sənin başını qatmasın. Qıza deyilir ki, oğlan təhlükədir, oğlan niyyətlidir, oğlana inanmaq olmaz.
Sonra bu iki insan böyüyür və onlardan sağlam münasibət qurmaqları gözlənilir.
Əlbəttə. Çünki insan psixologiyası belə işləyir: əvvəl 20 il qarşı cinsi sirr, qorxu və günah kimi təqdim edirsən, sonra da deyirsən ki, “niyə normal davranmırsınız?”
Qadın və kişi bir-birini gündəlik həyatın təbii parçası kimi tanımayanda, qarşı cins insan yox, bir hadisə olur. Bir qadının gülməsi artıq sadəcə gülüş olmur, gizli siqnal kimi oxunur. Bir kişinin mehribanlığı sadəcə nəzakət olmur, mütləq altından bir niyyət axtarılır. Hər şey şübhə ilə örtülür.
Burada əsas problem seksin mövcudluğu deyil. Seks insan həyatının təbii hissəsidir. Problem ondadır ki, seks hər şeyin tək izahına çevrilir. İnsanlar bir-birini tanımaq, dinləmək və anlamaq yerinə, dərhal eyni primitiv suala qayıdırlar: “Burada cinsi ehtimal varmı?”
Bu, münasibəti inanılmaz dərəcədə kasıblaşdırır.
Çünki insan sadəcə bədəndən ibarət deyil. Amma bəzən cəmiyyət elə davranır ki, sanki kişi sadəcə istəyən varlıqdır, qadın isə sadəcə istənilən varlıq. Bu iki rolun içində nə kişi azad qalır, nə də qadın.
2. Tabu nə qədər çoxdursa, fantaziya da o qədər çoxalır
Bir şeyi nə qədər qadağan etsən, insan beyni onu o qədər böyüdür.
Bu, çox sadə psixoloji mexanizmdir. Uşağa “o qutunu açma” deyəndə, qutu artıq sadəcə qutu olmur. Qutu kainatın sirrinə çevrilir. İçində bəlkə də boş salfet var, amma sən artıq onu müqəddəs sandıq kimi təsəvvür edirsən. İnsan beyni belədir: qadağa fantaziyanı bəsləyir.
Qadın-kişi münasibətində də eyni şey baş verir.
Əgər qadınla kişinin rahat dostluğu, normal söhbəti, birlikdə işləməsi və bir yerdə oturması cəmiyyət tərəfindən daim şübhə ilə qarşılanırsa, o zaman insanlar hər sadə yaxınlığı gizli seksual məna ilə yükləməyə başlayır. Çünki onların ağlında başqa model yoxdur.
Bir insan qarşı cinslə sadəcə insan kimi ünsiyyət qurmağı öyrənməyibsə, onun zehnində qarşı cins ya təhlükədir, ya hədəfdir, ya da fantaziyadır. O, dost deyil. Həmkar deyil. Yol yoldaşı deyil. Sadəcə “başqa bir şey”dir.
Buna görə də kənardan baxan adam qadınla kişini bir otaqda görəndə dərhal seks düşünürsə, bu çox vaxt otaqdakıların yox, baxanın öz daxili dünyası haqqında xəbər verir. İnsan dünyanı olduğu kimi yox, çox vaxt öz içində daşıdığı kimi görür.
Kiminsə ağlı hər şeyi eyni yerə yozursa, bu, reallığın yox, onun daxili xəritəsinin kasıblığıdır. Yəni xəritədə cəmi bir yol var, o da çox təəssüf ki, yenə eyni ünvana gedir.
3. Sosial media və süni dəyər istehsalı
Əvvəllər bir insanın sosial çevrəsi məhdud idi. Məhəllə, məktəb, universitet, iş yeri, qohumlar və dostlar. Bir qadın və ya kişi öz dəyərini əsasən real münasibətlər içində hiss edirdi. Kim onu necə görür, necə davranır, nə qədər hörmət edir kimi suallar üz-üzə təcrübələrlə formalaşırdı.
Sonra sosial media gəldi və hər şeyi sayıya çevirdi.
Bəyənmə sayı, izləyici sayı, mesaj sayı, baxış sayı və reaksiya sayı.
Bir insan artıq sadəcə insan deyil, profilə çevrildi. Üz, bədən, həyat tərzi, getdiyi məkanlar, geyim, yemək və münasibət statusu hamısı nümayiş materialı oldu. Bu nümayişin ən çox satılan hissəsi isə çox vaxt cazibədir.
Burada qadınlar daha çox görünən tərəfə çevrildi. Çünki kişi diqqəti sosial mediada çox bol və çox ucuz paylanır. Bir şəkil, bir story, bir video kifayətdir ki, yüzlərlə mesaj gəlsin. Bu mesajların çoxu ciddi deyil, dərin deyil, insanı tanımaq istəyi heç deyil. Sadəcə ani arzu, boş tərif, cinsi maraq və ya diqqət qırıntısıdır.
Amma beyin bunu həmişə ayıra bilmir.
Bir insan hər gün “çox gözəlsən”, “sən başqasan”, “sən kraliçasan”, “sənə çatan olmaz” kimi mesajlar alanda, bir müddət sonra bu süni diqqəti real dəyər zənn edə bilər. Bu, qadınların “pis” olmasından doğmur. Bu, insan psixologiyasının zəif yeridir. Kişiyə də hər gün yüz qadın “sən dahisən, sən inanılmazsan, sənin kimisi yoxdur” desə, çoxu üçüncü gün özünü yarımallah elan edər. İnsan eqosu pulsuz şişirdilən şar kimidir; çox üfürəndə mütləq qəribə səslər çıxarır.
Sosial media qadına bəzən süni yüksəklik verir, kişiyə isə süni aclıq göstərir. Qadın elə bilir ki, seçim sonsuzdur. Kişi elə bilir ki, rəqabət amansızdır. Nəticədə biri seçilməkdən yorulur, o biri isə seçilməməkdən əzilir.
Bu sağlam münasibət deyil. Bu sadəcə bazardır.
4. Kişinin diqqət aclığı və ləyaqət problemi
Müasir kişi böyük bir paradoksun içindədir.
Bir tərəfdən ona deyilir ki, güclü ol, özünə hakim ol, prinsipli ol və emosiyalarını idarə et. Digər tərəfdən bütün rəqəmsal dünya onun ən primitiv instinktlərini hədəfə alır. Reklamlar, videolar, sosial media, pornoqrafiya və tanışlıq tətbiqləri hamısı kişinin diqqətini tutmaq üçün onun arzusuna toxunur.
Kişi özünü idarə etməyi öyrənməyibsə, bu sistem onu çox asan idarə edir.
O, bir qadının diqqəti üçün özünü kiçildir. Mesajlara yalvarış tonunda yazır. Qarşı tərəfin onu adam yerinə qoymadığını görə-görə davam edir. Öz vaxtını, pulunu, enerjisini və qürurunu sırf bir ehtimal üçün xərcləyir. Bəzən münasibət belə yoxdur, sadəcə ehtimal var. İnsanlar artıq real sevgiyə yox, ehtimalın verdiyi dopaminə bağlanırlar. Əvvəl insanlar bütlərə sitayiş edirdi, indi isə ekrandakı kiçik bir işarəyə.
Burada kişi üçün əsas problem qadın deyil. Problem onun öz daxili boşluğudur.
Əgər bir kişi öz dəyərini yalnız qadının onu istəməsi ilə ölçürsə, o artıq öz mərkəzini itirib. Belə kişi üçün qadın insan deyil, sadəcə təsdiq mənbəyidir. “Məni seçsə, deməli dəyərliyəm.” Bu düşüncə kişini zəiflədir, qadını da yorur.
Çünki heç bir sağlam insan başqasının varlıq səbəbi olmaq istəmir. Bu, çox ağır bir yükdür.
Kişinin ləyaqəti onun istəksiz olması deyil. Kişi arzulaya bilər, sevə bilər, istəyər, yaxınlıq axtara bilər. Bunlar son dərəcədə normaldır. Problem istəyin özündə deyil, istəyin insanın bütün şəxsiyyətini ələ keçirməsindədir.
Bir insan arzusunu idarə edə bilmirsə, azad deyil.
O sadəcə daha estetik geyinmiş bir əsirdir.
5. Qadının eqosu doğrudanmı partlayıb?
Bu sualı da dürüst vermək lazımdır.
Bəzi qadınlarda həqiqətən də sosial medianın yaratdığı bir eqo şişməsi var. Bunu inkar etmək lazım deyil. Hər gün saysız-hesabsız diqqət alan, seçim bolluğu içində yaşayan, gözəlliyi və cazibəsi üzərindən davamlı təsdiqlənən insan bir müddət sonra özünü olduğundan daha xüsusi görə bilər.
Amma burada iki şeyi ayırmaq vacibdir.
Birincisi, bu vəziyyət bütün qadınlara aid deyil. Bütün qadınları eyni qəlibə salmaq intellektual tənbəllikdir. İnsan düşünmür, sadəcə əsəbiləşir və hamını eyni torbaya atır.
İkincisi, bu eqonu yaradan tək qadınlar deyil. Onu bəsləyən böyük bir sistem var. Və o sistemin içində kişilər də çox böyük rol oynayır.
Əgər minlərlə kişi bir qadına sırf görünüşünə görə həddindən artıq dəyər verirsə, onu tanımadan tərifləyirsə, onun xarakterini bilmədən “sən fərqlisən” pıçıldayırsa və onunla sadəcə bədən üzərindən maraqlanırsa, sonra həmin qadının özünü yüksək görməsinə təəccüblənmək bir az qəribədir.
Sən bazarda bir məhsulun qiymətini özün qaldırıb, sonra “bu niyə belə bahadır?” deyə ağlaya bilməzsən.
Qadının eqosu bəzən kişinin aclığının güzgüsüdür.
Kişi nə qədər çox yalvarırsa, qadın da bir o qədər çox seçən tərəf kimi davranır. Bu, fərdi əxlaq məsələsi olmaqla yanaşı, həm də sosial mexanizmdir. Diqqət kimdə toplanırsa, güc də orada toplanır.
Amma bu güc də çox vaxt saxtadır.
Çünki bədənə verilən diqqət insanın ruhuna verilmiş hörmət deyil. Bir qadına yüzlərlə kişi yazırsa, bu o demək deyil ki, yüzlərlə insan onu həqiqətən görür. Çox vaxt onlar sadəcə onun görüntüsünə reaksiya verir. Bu da qadın üçün başqa bir tənhalıq yaradır: çox istənmək, amma az anlaşılmaq.
Bu, parıltılı bir qəfəsdir.
6. Seks niyə münasibətin mərkəzinə keçib?
Seks insan həyatında güclü bir enerjidir. Bunu nə inkar etmək lazımdır, nə də müqəddəsləşdirmək. Problem seksin özünün varlığı deyil. Problem onun hər şeyin mərkəzinə keçməsidir.
Müasir insan çox vaxt sevgi, yaxınlıq, güvən və mənəvi bağlılığı sekslə qarışdırır. Çünki seks daha sürətli təsdiq verir. Kimsə səni istəyirsə, o an özünü dəyərli hiss edirsən. Kimsə səninlə yaxın olmaq istəyirsə, sanki varlığın təsdiqlənir.
Amma bu təsdiq çox qısamüddətlidir.
Bədən istənilə bilər, amma insan yenə də tək qala bilər. Hətta bəzən ən çox istənilən insanlar ən çox tənhalıq yaşayan insanlardır. Çünki onların ətrafında çox baxış var, amma az anlayış var.
Seks münasibətin dili ola bilər, amma münasibətin özü deyil.
Əgər iki insan arasında hörmət, güvən, fikir, məsuliyyət və mərhəmət yoxdursa, seks bir müddət sonra sadəcə mexaniki yaxınlığa çevrilir. İnsan bədəni toxunur, amma içindəki boşluq yerində qalır.
Müasir dövrdə problem həm də budur: insanlar yaxınlığı istəyir, amma məsuliyyətdən qorxur. Arzu istəyir, amma bağlılıq istəmir. Diqqət istəyir, amma dərinlik istəmir. Nəticədə münasibətlər yarımçıq qalır. Hər kəs bir-birinə toxunur, amma heç kim heç kimə çatmır.
Bu, dövrümüzün qəribə faciəsidir: bədənlər daha asan yaxınlaşır, insanlar isə daha uzaq olur.
7. Bazar məntiqi sevgini necə yeyir?
Kapitalizm təkcə iş yerlərində, mağazalarda və reklamlarda yaşamır. O, münasibətlərimizə də sızıb.
Biz artıq özümüzü də bazara çıxarırıq.
Profil şəkli vitrinə, bio hissəsi reklam mətninə, gündəlik hekayələr isə bir növ endirim kampaniyasına bənzəyir. Burada bədən bir marka, həyat tərzi cəlbedici bir paket, münasibət qarşılıqlı razılaşma, diqqət isə bu bazarın ən keçərli valyutasıdır.
Bu bazarda hamı həm satıcıdır, həm alıcı. Hamı seçilmək istəyir, amma eyni zamanda daha yaxşı variant axtarır. İnsanlar bir-birinə “kimdir?” sualı ilə yox, “mənə nə verir?” sualı ilə baxmağa başlayır.
Bu, sevgini öldürür.
Çünki sevgi bazar məntiqi ilə işləyəndə, insan heç vaxt kifayət etmir. Hər zaman daha gözəli, daha varlısı, daha maraqlısı, daha statuslusu, daha əlçatanı və ya daha əlçatmazı var. Seçim çoxaldıqca bağlılıq azalır. Çünki insan bir seçim etdikdə, min ehtimaldan imtina etməli olur. Müasir insan isə imtina etməyi sevmir. O, bütün ehtimalları cibində saxlamaq istəyir. Sanki həyat sonsuz bir menyudur və hər an daha yaxşı variant çıxa bilər. Nəticədə heç nəyə baxmır, sadəcə seçim edir.
Münasibət isə seçimdən sonra başlayır.
Bir insanı həqiqətən sevmək, digər ehtimallardan imtina etməyi tələb edir. Bu isə bazar insanına ağır gəlir. Çünki bazar ona deyir ki, “daha yaxşısı ola bilər.” Sevgi isə deyir ki, “burada qal və dərinləş.”
Bazar sürət istəyir, sevgi isə səbir.
Bazar müqayisə istəyir, sevgi isə diqqət.
Bazar istifadə edir, sevgi isə görür.
Bu ikisi eyni taxtda otura bilmir.
8. Çıxış yolu: özünün ağası olmaq
Bu vəziyyətdən çıxış yolu nə qadınlara nifrət etməkdir, nə kişiləri alçaltmaqdır, nə də “hamı pozulub” deyib kənara çəkilməkdir. Bu çox asan yoldur. İnsan öz zəifliyini analiz etmək istəməyəndə bütün dünyanı çürümüş elan edir.
Əsl çıxış daha çətindir: insan özünə baxmalıdır.
Kişi öz arzusuna baxmalıdır. Soruşmalıdır ki, mən həqiqətən bu insanı istəyirəm, yoxsa sadəcə təsdiq axtarıram? Mən sevirəm, yoxsa seçilmək istəyirəm? Mən qadına insan kimi baxıram, yoxsa onu öz boşluğumu dolduracaq bir vasitəyə çevirirəm?
Qadın da öz diqqət ehtiyacına baxmalıdır. Soruşmalıdır ki, mən həqiqətən dəyərliyəm, yoxsa sadəcə çox baxış aldığım üçün özümü dəyərli hiss edirəm? Mən seçirəm, yoxsa alqoritmin mənə verdiyi süni taxtda oturmuşam? Mən qarşımdakı kişini insan kimi görürəm, yoxsa onu sadəcə mənə xidmət edən diqqət mənbəyi kimi?
Hər iki tərəfin problemi eyni yerə qayıdır: özünü tanımamaq.
İnsan özünü tanımayanda, başqasından özünə dəyər dilənir. Bu da münasibəti çürüdür. Çünki münasibət iki tamamlanmamış insanın bir-birindən həyat mənası dilənməsi deyil. Münasibət iki insanın bir-birini daha aydın görməsi üçün yer açmasıdır.
Özünün ağası olmaq, instinktsiz olmaq demək deyil. Bu, instinktin səni sürüməməsi deməkdir.
Arzulayırsan, amma alçalmırsan.
Sevirsən, amma özünü itirmirsən.
İstəyirsən, amma qarşıdakını obyektə çevirmirsən.
Rədd edilirsən, amma dağılmırsan.
Seçilirsən, amma özünü tanrı hesab etmirsən.
Bəlkə də yetkinlik budur: insanın nə istədiyini bilməsi, amma istədiyinin köləsinə çevrilməməsi.
9. Nəticə: insanı yenidən insan kimi görmək
Qadın-kişi münasibətlərindəki böhran əslində daha böyük bir insan böhranıdır.
Biz bir-birimizi getdikcə daha az insan kimi görürük. Daha çox funksiya kimi görürük. Qadın cazibə funksiyası olur. Kişi təminat və təsdiq funksiyası olur. Biri istənilmək istəyir, o biri seçilmək istəyir. Biri diqqətdən sərxoş olur, o biri diqqətsizlikdən əsəbiləşir. İkisi də azaddır guya, amma ikisi də görünməz bir bazarın içində hərəkət edir.
Bu bazar bizə deyir ki, daha cazibədar ol, daha güclü görün, daha çox seçil, daha çox istən, daha çox göstər, daha çox qazan.
Amma çox az adam soruşur ki, daha çox insan ola bildinmi?
Əsl sual budur.
Bir qadına baxanda yalnız bədən görürüksə, problem qadında deyil. Bir kişiyə baxanda yalnız ehtiyac, pul, status və zəiflik görürüksə, problem kişidə deyil. Problem bizim baxışımızdadır.
Bəlkə də münasibətləri xilas etməyin ilk addımı böyük romantik cümlələr deyil. Sadəcə bu ola bilər: qarşındakını insan kimi görmək.
Onun da qorxuları var. Onun da boşluqları var. Onun da arzuları, utancı, keçmişi, yaraları, eqosu, müdafiələri və ümidləri var. Heç kim sadəcə “qadın” deyil. Heç kim sadəcə “kişi” deyil. Bunlar bioloji və sosial kimliklərdir, amma insan bunlardan daha artıqdır.
Cəmiyyət hər şeyi seksə yozanda, insan itir.
Sosial media hər şeyi diqqətə çevirəndə, insan itir.
Bazar hər şeyi dəyərə və qiymətə böləndə, insan itir.
Və insan itəndə münasibət qalır, amma içi boşalır.
Ona görə bəlkə də ən sadə, ən çətin və ən vacib iş budur: istəklərimizin səs-küyü içində insanı yenidən görmək.
Çünki qadın ilahə deyil.
Kişi də heyvan deyil.
İkisi də yarımçıq, qorxan, istəyən, bəzən gülünc, bəzən gözəl, bəzən də öz ağlının içində itən insandır.
Yəni qısaca, biz.
Və görünür, biz hələ də özümüzlə necə davranmağı öyrənməmişik.