Gecə yarısı rəqəmsal dünyanın qaranlıq künclərində dolaşarkən, YouTube alqoritmi qarşıma Johnny Harrisin “Oligarchy is worse than you think” adlı sənədli araşdırmasını çıxardı. Videonu izlədikcə fərqinə vardım ki, Quaer platformasında tez-tez müzakirə etdiyimiz insanın varlıq qayğısı, ekzistensial böhran və “absurd” anlayışları burada tamamilə fərqli və kəskin bir formada, yəni pulun, gücün və siyasətin amansız dilində öz çılpaq əksini tapır.
Bu mənzərə istər-istəməz adamı çox sadə, lakin dərin və qorxuducu bir sual ətrafında düşünməyə məcbur edir: Biz həqiqətən də hamı üçün bərabər şansların yaradıldığı azad, demokratik bir dünyada yaşayırıq, yoxsa bütün bu sistem, səsvermə qutuları, “azad bazar” mifi sadəcə kütləni sakit, ümidli və itaətkar saxlamaq üçün uydurulmuş nəhəng, qüsursuz bir dekordan ibarətdir?
Alber Kamyu və Viktor Franklın hər vəchlə təsvir etməyə çalışdığı ekzistensial absurd, müasir dövrdə bütöv bir iqtisadi maşına çevrilib. Qanunların öz dili bərabərlik adı altında oliqarxiyanın maraqlarına uyğun yenidən yazılır, sıravi fərd isə bu nəhəng sistemin daxilində sadəcə vergi ödəyən, istehlak edən və yavaş-yavaş əriyən bir statistik vahidə dönür.
Sahibsiz Hakimiyyət: Müasir Oliqarxiyanın Anatomiyası
Oliqarxiya sözü adətən ağlımıza tarixin qaranlıq səhifələrini, orta əsrlərin saray çevrilişlərini və ya mütləqiyyətçi kral ailələrini gətirir. Lakin bugünkü dünyanın oliqarxı onlara bənzəmir. O, çox daha səssiz, daha görünməz və paradoksal olaraq, qat-qat daha amansızdır. Müasir oliqarx heç bir rəsmi dövlət vəzifəsi tutmur, xalq tərəfindən seçilmir və formal olaraq heç kimə hesabat vermək məcburiyyətində qalmır. O, “sahibsiz hakimiyyət”ə malikdir. Müasir dövrdə hədsiz sərvət sadəcə lüks, rahat həyat yaşamaq üçün bir vasitə olmaqdan çoxdan çıxıb; o, artıq birbaşa olaraq sistemin qaydalarını, qanunvericiliyi və iqtisadi arxitekturanı öz xeyrinə yenidən yazmaq üçün istifadə edilən təhlükəli bir silahdır.
Bəs bu elit təbəqə öz gücünü necə belə sarsılmaz edir? İqtisadçı Chuck Collins-in təsvir etdiyi kimi, ultra-zənginlərin arxasında nəhəng, qlobal və gizli bir ordu dayanır. O buna “Wealth Defense Industry”, yəni Sərvət Müdafiə Sənayesi adını verir.
Təsəvvür edin ki, bu, sadəcə bir neçə zəngin adamın mühasibi deyil. Bu, dünyanın ən bacarıqlı, ən iti zəkalı vergi hüquqşünaslarından, maliyyə mühəndislərindən, offşor mütəxəssislərindən və ailə ofisləri (family office) administratorlarından ibarət qlobal şəbəkədir. Panama və Pandora Papers sızmaları bu dəhşətli mənzərəni tam olaraq gözlər önünə sərdi. Məlum oldu ki, Mossack Fonseca kimi onlarla firma onilliklər boyu 14 mindən çox bankla birgə işləyərək yüz minlərlə offşor şirkət qurub, milyardlarla dolları qlobal iqtisadiyyatdan, vergi bazasından və ictimai nəzarətdən birdəfəlik silib.
İşin ən qorxunc və Kamyuvari tərəfi odur ki, bu nəhəng maşının çarxlarını fırladan o peşəkarlar öz əməllərini heç də əxlaqsız hesab etmirlər. Onlar sadəcə qanun çərçivəsində “qanuni iş” gördüklərinə inanırlar. Amma o qanunların içindəki qəsdən yaradılmış boşluqları yazdıran, dövlət strukturlarına təzyiq edən də elə onlara saathesabı on minlərlə dollar ödəyən o kiçik elitadır. Bu, bürokratik absurdun ən ali məqamıdır: sistem o qədər soyuqqanlı, o qədər riyazi işləyir ki, milyonların taleyi, yoxsulluğu və məhrumiyyəti yalnız bir hüquqi formanın içində, kağız üzərində əriyib yox olur. Kimsə cəllad deyil, amma hamı qurbandır.
”Buy, Borrow, Die”: Müasir Maliyyə Sehrbazlığı
Bəs bütün bu abstrakt, yüksək səviyyəli terminlərin adi insanın gündəlik, ağır həyatı ilə nə əlaqəsi var? İqtisadiyyatın riyaziyyatı son dərəcə sadə və bir o qədər də rəhmsizdir. Dövlətin yaşaması üçün pul lazımdır. Əgər piramidanın zirvəsindəkilər qurduqları bu dumanlı şəbəkə sayəsində paylarına düşən vergini ödəməkdən yayınırsa, hesabı həmişə masada qalanlar, yəni biz bağlayırıq.
ProPublica-nın IRS (ABŞ Daxili Gəlir Xidməti) fayllarının sızmasına əsaslanan inqilabi araşdırması bu fərqin nə qədər absurd olduğunu riyazi sübutlarla ortaya qoydu. Rəqəmlər dəhşətlidir: Ən varlı 25 amerikalı 2014-2018-ci illər arasında sərvətlərini 401 milyard dollar artırıb. Bəs bu kosmik gəlirə qarşılıq nə qədər federal vergi ödəyiblər? Cəmi 13.6 milyard. Bu o deməkdir ki, onların real vergi dərəcəsi cəmi 3.4%-dir. Halbuki ən adi şəraitdə işləyən, orta gəlirli vətəndaşlar bunun dəfələrlə artığını maaşlarından qoparıb verirlər.
Bu mümkünsüz kimi görünən bərabərsizliyin arxasında “Buy, Borrow, Die” (Al, Borc götür, Öl) adlı dahi, amma qəddar bir maliyyə strategiyası dayanır. Bu, belə işləyir:
- Buy (Al): Oliqarxlar sərvətlərini pulla deyil, şirkət səhmləri, aktivlər və daşınmaz əmlak kimi yığırlar. Bu aktivləri illərlə əllərində saxlayırlar.
- Borrow (Borc götür): Aktiv satılmadığı üçün, qanunla o, “gəlir” sayılmır və vergiyə cəlb olunmur. Bəs onlar lüks həyatlarını necə maliyyələşdirir, nəhəng xərclərini necə edirlər? Çox sadə: sahib olduqları bu nəhəng səhm paketini banklara girov qoyaraq sıfıra yaxın faizlə milyardlarla dollar kredit götürürlər. Borc hüquqi olaraq qazanc deyil, deməli, ondan vergi tutula bilməz!
- Die (Öl): Ölüm zamanı vergi sistemindəki “step-up in basis” qaydası işə düşür. Aktivlər varislərə yeni, cari bazar qiyməti ilə keçir. İllərlə yığılmış, heç vaxt vergisi ödənməmiş kapital artımı isə bir anda silinir, qanuni şəkildə buxarlanır.
Sən hər ay maaşını belə görmədən dövlət sənin payını kəsib götürərkən, sən bu sistemə ləyaqətinlə, tər tökərək xidmət edərkən, piramidanın zirvəsindəkilər tamamilə fərqli bir fiziki, maliyyə və mənəvi reallıqda yaşayırlar. Onlar üçün qanun, bizim üçün işlədiyi kimi işləmir.
Maska, Mif və Filantropiya Teatrı
Bütün bu mexanizmi daha da aydınlaşdırmaq üçün bugünkü dövrün ən populyar texnologiya nəhənglərinə və onların cəmiyyət qarşısında oynadıqları ustalıqla düşünülmüş rollara baxmaq lazımdır. Onlar sadəcə iş adamı deyillər, onlar müasir miflərin yaradıcılarıdır.
Götürək Elon Musk-ı. O, bütün dünyada “genius entrepreneur”, vizyoner, azad bazarın çılğın simvolu, dövlət israfını və bürokratiyanı baltalayan, insanlığı Marsa aparan xilaskar kimi qəbul edilir. Lakin rəqəmlərə baxanda tam başqa bir mənzərə yaranır. Washington Post və digər müstəqil araşdırmalar göstərir ki, Musk-ın imperiyası olan Tesla və SpaceX əslində ən azı 38 milyard dollarlıq dövlət subsidiyası, tənzimləyici kreditlər, vergi güzəştləri və federal kontraktlar üzərində qurulub. Tesla illərlə ABŞ-da demək olar ki, sıfır səviyyəsində federal vergi ödəyib, eyni zamanda milyardlarla dollarlıq mənfəəti Niderland və Sinqapur kimi vergi cənnətlərində toplayıb. Bir tərəfdən dövlətin trilyonlarla büdcəsi və tənzimləyici kreditləri hesabına nəhəngləşmək, digər tərəfdən isə eyni dövlətin vergi sistemini ələ salmaq, onun sosial aparatını zəiflətmək müasir oliqarxiyanın ən riyakar, ən aşkar paradoksudur.
Jeff Bezos isə fərqli, lakin daha dərin bir “şəbəkə” strategiyası izləyir. Amazon sadəcə mal satmır, o, reallığı formalaşdırır. Amazon 2013-2018-ci illər arasında lobbi xərclərini dörd dəfə artıraraq hökumət dəhlizlərinə milyonlarla dollar axıdıb. Dron çatdırılma, səhiyyə layihələri və ya Müdafiə Nazirliyi kontraktları kimi hər yeni addımda qanunvericiliyi özünə uyğunlaşdırmaq üçün əvvəlcədən cığır açır. Sərvətinin partlayış etdiyi bəzi illərdə federal gəlir vergisini sıfıra endirən Bezos, eyni zamanda Washington Post kimi tarixi bir qəzeti alaraq təkcə iqtisadiyyata yox, qlobal informasiya və siyasi narrativə də nəzarət rıçaqlarını əlinə alır. Vergi sistemi, federal lobbiçilik, media və ictimai rəy kimi amillərin hamısı bir oliqarxın əlində bir-birini tamamlayan silah qatları kimi fəaliyyət göstərir.
Mark Zuckerberg-in tapdığı yol isə kütlənin gözünü bağlamaq üçün ən yaxşı vizual maskadır: Filantropiya. O, qızı doğulanda Facebook səhmlərinin 99%-ni həyatları boyunca verməyi vəd edərək böyük bir tamaşa ilə Chan Zuckerberg Initiative-i qurdu. Lakin diqqətli baxanda məlum olur ki, bu qurum heç də qeyri-kommersiya xeyriyyə fondu deyil. Bu, Məhdud Məsuliyyətli Cəmiyyət (LLC) strukturudur. Belə bir hüquqi baza ona inanılmaz vergi imtiyazları verir, sərvət üzərindəki mütləq hakimiyyətini sarsılmaz edir və həmin pulları rahatlıqla siyasi kampaniyalara, ideoloji lobbiyə və şəxsi investisiyalara xərcləmək azadlığı yaradır. Kamyu-nun gözündə bu, fəlakətli bir tamaşadır, çünki ədalətsizliyi sistemin kökündə həll etmək əvəzinə ona parlaq xeyriyyəçi maskası taxıb xilas kimi qələmə verir.
İnflyasiya, Boşluq və Əriyən Həyatlar
Bütün bu oyunların yekun zərbəsi kimə dəyir? Dünyanın qapalı otaqlarında, vergi cənnətlərində bu qərarlar verilərkən, sən bu acı nəticələri hər gün marketdə, bankda və gələcəyini düşünərkən hiss edirsən. Ən varlılar büdcəyə pul ödəməyəndə dövlət ayaqda qalmaq, yaranan deşikləri yamamaq üçün pul çap etməyə, xarici borclanmaya məcbur olur.
Nəticədə qaçınılmaz qatil oyanır: İnflyasiya. Sənin bankdakı əmanətin, illərlə alın təri axıdaraq qazandığın pulun dəyəri hər gün əriyir, alıcılıq gücün yoxa çıxır. Eyni anda zənginin o banka girov qoyduğu daşınmaz əmlakı, mülkləri, torpaqları və səhmləri inflyasiya ilə birlikdə daha da bahalaşır. Qlobal böhran dövrlərində sən işini itirməmək üçün çarpışarkən və yoxsullaşarkən, onlar panikadan istifadə edib bazardakı ucuzlaşmış aktivləri toplayır, daha da əlçatmaz olurlar.
Və bütün bu amansız həqiqətləri kütlə görməsin deyə, media və siyasi aparat çox şüurlu bir səs-küy yaradır. Bizi bitib-tükənməyən süni mədəniyyət müharibələrinə, kimlik mübahisələrinə, “kim daha yaxşıdır, kim pisləşib?” kimi bəsit ideoloji qovğalara çəkirlər. Biz, bizimlə eyni dərdi, eyni kasıblığı, eyni məhrumiyyəti yaşayan yanımızdakı insanla döyüşərkən, bir-birimizi parçalayarkən, başımızın üstündə ucalan o nəhəng iqtisadi piramida heç kimin ruhu incimədən, çox sakitcə hündürləşməyə davam edir.
Viktor Frankl çox haqlı idi. O yazırdı ki, insan qarşısına çıxan, aşa bilmədiyi və özündən qətiyyən asılı olmayan mənasız institusional maneələr qarşısında aciz qalanda qaçılmaz olaraq böyük bir ekzistensial vakuuma, ruh boşluğuna düşür. Əgər mənim iradəm, arzularım, vergi səhifəsindəki imzam bu nəhəng maşına zərrə qədər təsir etmirsə, mən kiməm? Sadəcə böyük iqtisadi çarxın dişliləri arasında əzilən, istifadə müddəti bitəndə kənara atılan bir rəqəməmmi?
Sizifin Üsyanı: Mikrosistemlərin Suverenliyi
Məhz burada, bu böyük qaranlığın və ümidsizliyin içində, biz Quaer platformasının əsas fəlsəfəsinə, insanın xilas düsturuna qayıdırıq. Bütün bu mənzərəni, bu absurd iyerarxiyaları gördükdən sonra nə etməli? Təslim olub şikayət etmək, depressiyaya düşmək, yoxsa reallığı inkar edib illüziya içində yaşamaq? Xeyr. Hər ikisi zəifliyin əlamətidir.
Həll yolu budur: Absurdu tam, çılpaqlığı ilə görmək, lakin heç bir halda ona boyun əyməmək. Oliqarxiyanın qanunları necə yazdığını, sərvət müdafiə sənayesinin səssizcə necə işlədiyini, medianın bu həqiqətləri hansı skandallarla örtdüyünü dərinliyinə qədər dərk etmək.
Yunan mifologiyasındakı Sizif eynən bizim kimi çarəsiz görünür. O, nəhəng qayanı bütün gücünü sərf edərək dağın zirvəsinə qaldırır və qaya hər dəfə qaçınılmaz olaraq yenidən aşağı yuvarlanır. Bu, sonsuz və mənasız bir əzabdır, yəni mütləq absurddur. Lakin Sizif dağı hər dəfə aşağı enərkən öz taleyinin, vəziyyətinin acizliyinin tam fərqindədir. Kamyu üçün məhz bu dərindən fərqindəlik, şüurun oyaq qalması və məğlubiyyəti dərk etdiyi halda geriyə çəkilməməsi o əzici sistemə, tanrılara qarşı ən böyük üsyandır.
Böyük və idarəedilməz qlobal strukturlara qarşı əsl üsyan mənasız fəaliyyətsizlik və ya tvitterdə yazılan şikayət postları deyil. Əsl üsyan öz suveren dünyanı, öz iradənin hökmran olduğu “mikro-qalanı” təməlindən və səbirlə qurmaqdır.
Əgər böyük iqtisadi oyunun qaydaları sənin əleyhinə, sən uduzasan deyə yazılıbsa, o masada, o qaydalarla oynamağa çalışma. Cəbhədən hücuma keçib əzilmək əvəzinə fərdi səviyyədə asimmetrik üstünlük tap. Bugünkü rəqəmsal əsr, mərkəzsizləşdirilmiş alətlər, blokçeyn texnologiyaları, proqramlaşdırma dilləri və açıq qlobal şəbəkələr insana tarixdə ilk dəfə olaraq məhz bu fürsəti verir. Öz iti zəkanla, iradənlə elə bir fərdi sistem, elə bir yaradıcılıq mərkəzi, elə bir rəqəmsal məhsul yarada bilərsən ki, oliqarxiyanın o soyuq, görünməz dalğaları sənin inşa etdiyin o qalaya nüfuz edə bilməsin.
Bəli, biz qlobal büdcə hesabatlarında, bank cədvəllərində və ya “Buy, Borrow, Die” sxemlərinin arxasındakı statistik bazalarda sadəcə əhəmiyyətsiz, kiçik bir rəqəm ola bilərik. Lakin öz daxili dünyamızda, öz iradəmizin orbitində və öz əllərimizlə qurduğumuz o mikrosistemdə tam mənası ilə mütləq hökmdarıq. Nəzarət edə bilmədiyimiz, qaydalarını yaza bilmədiyimiz qlobal xaosdan diqqəti tamamilə çəkib, inkişaf etdirə bildiyimiz fərdi yaradıcılığa, kiçik, lakin möhkəm strukturlara yönəltmək həm iqtisadi, həm mənəvi, həm də zehni azadlığın yeganə təmiz yoludur.
Çünki sistem nə qədər nəhəng, nə qədər yenilməz və rəhmsiz görünsə də, insanın daxili iradəsini və kimsəsiz bir qayada öz qalasını inşa etmək eşqini heç bir qanunla, heç bir sərvətlə tam olaraq əzə bilməz.
