Hər şey sadə bir reklamın yayımlanması ilə başladı. Masada bir qadın oturub və qarşısındakı kişi onun görünüşündəki estetik müdaxilələri bir-bir sadalayır, daha sonra isə söhbət “təbii” dondurmaya keçid edir. Reklamın vermək istədiyi mesaj çox primitiv idi: süni olan qadın yaxşı deyil, amma təbii olan dondurma yaxşıdır.
Reklam yayımlandıqdan dərhal sonra sosial şəbəkələrdə gözlənilən fırtına qopdu. İnsanlar qəzəbləndi, şirkətin boykot edilməsi tələb olundu və ənənəvi linç kampaniyası işə düşdü. Nəticə etibarilə, Almond Cake & Bakery reklamın yayımını dayandırdı və yaranmış reaksiyanın reklamın vermək istədiyi mesajı düzgün çatdırmadığını bildirərək geri çəkildi. Lakin bu ideyanın müəllifi Taleh Yüzbəyov geri çəkilmədi. O, reklamı öz hesabında paylaşaraq qadınlara xitabən olduqca cəsarətli və qıcıqlandırıcı bir cümlə qurdu: “Siz ali cins deyilsiniz.”
Onun bu cümləsinə əlavə etdiyi arqument isə ondan ibarət idi ki, estetik əməliyyat etdirmək insanın öz seçimidirsə, həmin görünüşü bəyənməmək və onu tənqid etmək də başqasının seçimidir. Təsadüfi deyil ki, növbəti reklamda bu dəfə kişilərin zəiflikləri və yaltaqlıqları hədəfə alındı.
Buraya qədər baş verənlər sadəcə uğursuz bir reklam hekayəsinə bənzəyir. Lakin reklamın özündən daha maraqlı və daha dərin bir sosioloji hadisə baş verdi: bir qadının görünüşünü tənqid etməyin mümkün olub-olmaması çox böyük və aqressiv bir ictimai mübahisəyə çevrildi. Bir tərəf israrla qadın bədəninin məhsul satmaq üçün məsxərəyə qoyulduğunu iddia edərkən, digər tərəf qadınların niyə hər tənqiddən sonra dərhal özlərini toxunulmaz, müqəddəs bir varlıq kimi apardıqlarını sorğulamağa başladı. Bəs həqiqət haradadır? Böyük ehtimalla, hər iki tərəfin qəbul etmək və üzləşmək istəmədiyi yerdə.
1. Reklam pis idi, amma göstərdiyi problem gerçək idi
Əvvəlcə dürüst olmaq lazımdır. Reklam yaradıcı baxımdan heç bir estetik və intellektual dəyər daşımırdı. Məhsulun təbii olmasını qabartmaq üçün qadının üzünü, dodağını və bədənini müqayisə vasitəsinə çevirmək olduqca asan və ucuz bir fikir idi. Bu reklam əslində bugünkü mürəkkəb estetik sənayesini tənqid etmirdi, sadəcə olaraq qadının fərdi qərarlarını məsxərəyə qoyurdu. Bunlar isə qətiyyən eyni şeylər deyil. Bir qadına birbaşa “sənin görünüşün sünidir” deyib, bunun üzərindən dondurma satmağa çalışmaq ciddi bir sosial tənqid yox, sadəcə utandırma vasitəsilə ucuz diqqət toplamaq cəhdidir.
Amma reklamın səthi və zəif olması onun toxunduğu problemin reallıqda mövcud olmadığını göstərmir. Bugünkü qlobal gözəllik sənayesi və kapitalizm qadına əvvəlcə özünü bəyənməməyi öyrədir, sonra isə həmin süni yaradılmış narazılığın həllini satır. Dodağının kifayət qədər dolğun olmaması, burnunun kifayət qədər kiçik olmaması, dərinin hamar və ya gənc görünməməsi kimi onlarla kompleks formalaşdırılır və qadına dayanmadan “sən kifayət deyilsən” mesajı ötürülür. Ardınca isə sistem həll yolunu təklif edir: “Pulunu ver və biz səni qüsursuzlaşdıraq.”
Bu sistemin ən böyük psixoloji uğuru qadına sadəcə nələrisə satmaq deyil. Əsl faciə odur ki, sistem qadına həmin məhsulları və bədən modifikasiyalarını öz azad seçimi kimi müdafiə etdirməyi bacarır.
“Mən bunu özüm üçün etmişəm” cümləsi bu gün müasir estetik mədəniyyətin və sosial medianın ən müqəddəs duasına çevrilib. Lakin “özüm üçün” dediyimiz istəklərin heç biri göydən düşmür. İnsan fərqində olmadan özünü başqalarının baxışı ilə görməyi öyrənir, cəmiyyətin hansı üzü gözəl, hansı bədəni arzuolunan hesab etdiyini müşahidə edir və bu standartları öz daxilinə yerləşdirərək bütün bunların öz fərdi arzusu olduğuna sadəlövhcəsinə inanır. İnsan həqiqətən də seçimi özü edir, lakin həmin seçimi arzulamağı ona kimin öyrətdiyi ən böyük və cavabsız qalan sualdır.
2. Azad seçim müqəddəs deyil
Müasir dövrün insanı çox qəribə və paradoksal bir azadlıq anlayışı yaradıb: “Mən istədiyim seçimi edə bilərəm, amma sən mənim həmin seçimim haqqında heç bir mənfi fikir deyə bilməzsən.” Əslində bu, heç bir halda azadlıq deyil; bu sadəcə tənqiddən və narahatlıqdan qorunan konfort zonasıdır.
Sözsüz ki, istənilən qadın estetik əməliyyat etdirməkdə, öz üzünü, bədənini və həyat tərzini istədiyi kimi dəyişməkdə tamamilə azaddır. Digər tərəfdən isə başqa bir insan həmin görünüşü bəyənməməkdə və səthi hesab etməkdə azaddır. Çünki bir qərarın fərdi və azad olması onu avtomatik olaraq sağlam, ağıllı və tənqidolunmaz etmir. İnsan siqaret çəkməkdə, bütün qazancını bahalı avtomobilə xərcləməkdə və ya sosial mediada həyatının tamamilə saxta versiyasını nümayiş etdirməkdə də azaddır. Azad olmaq hər zaman düzgün və haqlı olmaq demək deyil.
Lakin mövzu qadınlara və onların görünüşü ilə bağlı fərdi seçimlərə gəldikdə, cəmiyyətdə qəribə bir riyakarlıq və yazılmamış qayda işə düşür: qadının etdiyi istənilən seçim onun mütləq şəxsi azadlığı kimi alqışlanır, lakin həmin seçimi hər hansı formada tənqid etmək dərhal cəmiyyətin zorakılığı və nifrəti kimi qələmə verilir. Burada tərəzinin bir gözü açıq-aşkar sındırılıb.
3. Qadın niyə tənqiddən xüsusi qorunmalıdır?
Tarixi ədalətsizlikləri inkar etmək olmaz; uzun illər ərzində qadınlar həqiqətən də hüquqlardan, bərabər təhsildən, mülkiyyətdən və ictimai həyatda iştirakdan uzaq tutulublar. Bu əzilmişliyin kompensasiyası olaraq müasir cəmiyyət qadını hər fürsətdə qorumağa və müdafiə etməyə çalışdı. Bu yanaşma zəruri olsa da, müdafiə ilə mütləq toxunulmazlıq arasındakı incə sərhəd çoxdan aşıldı. Bir insanı fiziki və ya mənəvi zorakılıqdan qorumaq fərqli şeydir, lakin onun fərdi fikrini, estetik zövqünü və eqoist davranışlarını hər cür tənqiddən qorumaq tamamilə başqa şeydir.
Bu gün sosial şəbəkələrdə bir qadının fəaliyyəti, görünüşü və ya davranışı haqqında ən kiçik bir mənfi fikir səsləndirən şəxsin qarşısına sürətlə eyni şablon sözlər çıxır: “misoginist”, “kompleksli kişi”, “qadın düşməni”, “özünə güvənməyən insan”. Əlbəttə, bəzən bu sözlərin həqiqi əsası olur, amma əksər hallarda onlar sağlam arqument deyil, sadəcə qarşı tərəfi susdurmaq və söhbəti bağlamaq üçün istifadə olunan senzura vasitəsidir.
Cəmiyyətimizdə qadın haqqında deyilən irimiqyaslı müsbət ümumiləşdirmələr hər zaman normal və alqışalayiq sayılır. “Qadın güclüdür”, “Qadın kişidən daha emosional ağıllıdır”, “Qadın həyatın özüdür” kimi fikirlərə heç kim etiraz etmir. Amma qadınların zəiflikləri və ya manipulyasiyaları haqqında ən kiçik bir mənfi ümumiləşdirmə gələn kimi dərhal “bütün qadınları eyniləşdirmək olmaz” reaksiyası verilir. Məntiqlə yanaşsaq, əgər mənfi ümumiləşdirmə etmək olmazsa, o zaman müsbət ümumiləşdirmələri də dayandırmaq lazımdır. Bir cinsi bütöv şəkildə müqəddəsləşdirib, həmin cinsə yönələn hər tənqidi qadın düşmənçiliyi adlandırmaq əsla bərabərlik deyil; bu sadəcə üstünlüyün başqa və daha modern bir formasıdır. Bərabərlik istəyən hər kəs təkcə bərabər tərifləri və hüquqları deyil, həm də bərabər tənqidi qəbul etməyə hazır olmalıdır.
4. Şopenhauer qadınlar haqqında nəyi gördü?
Artur Şopenhauerin qadınlarla bağlı yazdığı mətnlər çox vaxt onun şəxsi qəzəbinin və emosional yaralarının məhsulu kimi qəbul edilir və orada sağlam müşahidə ilə cinsi qərəz bir-birinə qarışır. Onun “Qadınlar haqqında” essesində qadınlar birmənalı olaraq tabeli, yetkinləşməmiş və intellektual cəhətdən kişidən aşağı varlıqlar kimi təqdim olunur ki, bu da bütöv bir cins haqqında açıq şəkildə alçaldıcı və səhv bir nəticədir.
Lakin Şopenhauerin ən böyük səhvi, bəzi qadınlarda açıq şəkildə gördüyü psixoloji və sosial qüsurları bütöv qadınlığın dəyişməz və bioloji təbiəti kimi qələmə verməsi idi. Halbuki onun müşahidə etdiyi həmin spesifik xüsusiyyətlər - bitməz-tükənməz diqqət ehtiyacı, sadəcə görünüş vasitəsilə sosial üstünlük qazanmaq istəyi, emosional manipulyasiyalara meyllilik, kənar təsdiqə həddindən artıq bağlılıq və özünü zəif və ya qurban kimi göstərərək güc əldə etmək cəhdləri - bu gün tamamilə real və kütləvi davranışlardır. Şopenhauer əslində dərin bir insan zəifliyini kəşf etmişdi, sadəcə yanlış olaraq ona “qadın” adını vermişdi.
Bu gün onun səhv və kəskin ümumiləşdirməsi bizi müasir dövrdəki bəzi toksik davranışları tənqid etməkdən çəkindirməməlidir. Xüsusilə də indiki vaxtda qadınlığın sosial media və kapitalizm tərəfindən yaradılmış qabarıq bir forması tamamilə narsissizm və diqqət sənayesi üzərində qurulub. Hər an görünmək, bəyənilmək, digər qadınlardan daha arzuolunan olmaq, başqalarının real həyatından daha parıltılı bir rəqəmsal həyat nümayiş etdirmək və şəxsi dəyərini sadəcə olaraq izləyici sayına, bəyənmələrə və şablon komplimentlərə bağlamaq müasir cəmiyyətin ən ciddi xəstəliklərindən biridir. Təbii ki, bu təsvir bütün qadınlara aid deyil, lakin bu gün ən səs-küylü, ən çox görünən və bazar tərəfindən ən çox mükafatlandırılan qadın obrazı məhz budur. Əsl problem isə bu reallığı dilə gətirmək deyil, bunu dilə gətirən hər kəsi dərhal “qadın düşməni” elan edərək tənqiddən yayınmaqdır.
5. “Özüm üçün edirəm” yalanı
Görünüşlə bağlı hər cür estetik müdaxilə və riskə qarşı müasir qadınların ən çox istifadə etdiyi müdafiə sipəri “mən bunu kişilər üçün yox, sadəcə özüm üçün edirəm” yalanıdır. Əlbəttə, nadir hallarda bu arqument həqiqət payı daşıya bilər, amma qlobal mənzərədə bu sadəcə özünüaldatmadır.
Çünki insan hər zaman başqalarının baxışını, cəmiyyətin gözləntilərini və estetik standartlarını öz içində daşıyır. Əgər doğrudan da heç kimin sizi görməyəcəyi, bəyənməyəcəyi və ya mühakimə etməyəcəyi kimsəsiz bir adada tək yaşasaydınız, heç bir güzgünün olmadığı o dünyada yenə də o əziyyətli əməliyyatlara girib eyni dodağı, eyni burnu və ya eyni bədən xətlərini istəyərdinizmi? Əgər heç bir sosial təsdiq və rəqabət olmasaydı, estetik narahatlıqlarınızın neçə faizi həyatda qalardı?
Bu suallar qadını alçaltmaq və ya mühakimə etmək üçün verilmir; əksinə, insanın “şəxsi seçim” adlandıraraq kor-koranə inandığı illüziyaların arxasında əslində hansı bazar qüvvələrinin dayandığını anlamaq üçün verilir. Sizi kimsə bıçaq altında yatmağa məcbur etmir, çünki sistem çox daha zəka ilə işləyir: o əvvəlcə beyninizdə bir natamamlıq və istək yaradır, sonra həmin istəyin sizin öz daxilinizdən gəldiyinə sizi tam inandırır və sonda böyük məbləğlər müqabilində sizə o ehtiyacın həllini satır. Sonda isə siz bazarın qurduğu bu mükəmməl tələni böyük bir həvəslə öz şəxsi azadlığınız kimi cəmiyyətə qarşı müdafiə edirsiniz.
6. Almond hadisəsində insanları əsəbiləşdirən nə idi?
Əgər hadisəyə diqqətlə baxsaq, insanları yalnız bir qadının reklam xatirinə məsxərəyə qoyulması əsəbiləşdirməmişdi. Reklam bilərəkdən və ya bilməyərəkdən insanların çox həssas və sarsılmaz hesab etdikləri bir nöqtəyə toxundu: minlərlə manat pul, fiziki ağrı və risklər hesabına yaradılmış yeni və fəxr edilən görünüşə kənardan çox rahatlıqla “süni” damğası vuruldu.
Bu, sadəcə fiziki görünüşün yox, insanın həmin üz və bədən ətrafında qurduğu bütün psixoloji hekayənin alt-üst edilməsi demək idi. “Mən bunu özüm üçün etmişəm”, “Bu mənə özgüvən verir”, “Bu mənim şəxsi və azad seçimimdir” kimi qürurverici hekayələrin qarşısına birdən-birə olduqca kobud və reallıqla dolu başqa bir fikir çıxarıldı: “Bəlkə də nəticə sizin və ətrafınızdakıların düşündüyü qədər də qüsursuz və gözəl deyil.”
Bu fikrin subyektiv olaraq doğru və ya yanlış olması o qədər də vacib deyil. Vacib olan odur ki, insanın böyük sərmayə qoyduğu və öz kimliyi ilə birləşdirdiyi estetik qərara kənardan toxunulduqda onun verdiyi reaksiya hər zaman aqressiv və sərt olur. Çünki bu zaman insan sadəcə öz vizual zövqünü yox, eyni zamanda o qərara sərf etdiyi xərci, emosional bağını və süni yaradılmış kimliyini xilas etməyə çalışır. Buna görə də sosial şəbəkələrdəki o böyük qəzəb dondurma markasına qarşı deyildi; əsas mübahisə insanların öz bədənləri ilə bağlı fəxr edərək etdikləri seçimlərin başqaları tərəfindən çox rahatlıqla bəyənilməməsi və rişxənd obyekti ola bilməsi ehtimalını qəbul edə bilməmələrindən doğurdu. Görünən odur ki, müasir insan bunu həzm etməyə hələ hazır deyil.
7. Taleh haqlı idi?
Bu sualın cavabı qismən bəli, qismən xeyrdir. Taleh Yüzbəyovun “siz ali cins deyilsiniz” və “qadın da kişi kimi tənqid oluna bilər” fikri fəlsəfi olaraq tamamilə haqlı və əsaslı bir mövqedir. Estetik əməliyyat etdirməyin bir insanın fərdi seçimi olduğu kimi, həmin süni görünüşü bəyənməməyin və onu tənqid etməyin də başqa bir insanın ən təbii haqqı olduğu inkaredilməzdir.
Lakin sadəcə tənqid etmək haqqının olması, səsləndirilən hər tənqidin intellektual və yerində olması mənasına gəlmir. Bir davranışı və ya sosial problemi tənqid etmək sənin azadlığındır, lakin onu necə, hansı formada və hansı səviyyədə tənqid etdiyinə görə sən özün də haqlı olaraq cəmiyyət tərəfindən mühakimə oluna bilərsən. Almond reklamında qadının estetik görünüşü sadəcə dondurma satmaq kimi kommersiya məqsədi daşıyan ucuz və bayağı bir metaforaya çevrilmişdi ki, bu da reklamın özünü həm zəif, həm də etik baxımdan qüsurlu edirdi.
Lakin reklamın bayağı və kobud olması, ona sosial şəbəkələrdə verilən histerik reaksiyaların və linç kampaniyalarının avtomatik olaraq haqlı olduğunu sübut etmir. Reklamı bəyənməmək, onu keyfiyyətsiz adlandırmaq və ya etik baxımdan qınamaq tamamilə normaldır. Amma mübahisə “qadının görünüşü və seçimləri haqqında heç bir halda mənfi fikir deyilə bilməz” fanatizminə çatanda biz artıq bərabərlikdən və məntiqdən yox, sırf toxunulmazlıqdan və senzura tələbindən danışmış oluruq.
8. Müasir qadının əsas ziddiyyəti
Təbii ki, biz burada cəmiyyətdəki bütün qadınlardan yox, məhz müasir şəhər, qlamur və sosial media mədəniyyətinin yaratdığı, ən çox göz önündə olan spesifik bir qadın obrazından bəhs edirik. Bu spesifik obraz olduqca dərin və paradoksal bir ziddiyyət içində fəaliyyət göstərir. O, hər kəsdən çox fərdi azadlıq tələb edir, lakin etdiyi azad seçimlərin cəmiyyətdə müzakirə olunmasından dərhal şikayətlənir. Dayanmadan nümayiş etdirilmək, baxışların mərkəzində olmaq və bəyənilmək istəyir, lakin həmin diqqət onu qaçınılmaz olaraq fiziki obyektə çevirəndə buna görə kişiləri və sistemi qınayır. O, ənənəvi kişi məsuliyyətlərini - qorunmağı, təmin edilməyi, ona xidmət olunmasını - tam ciddiyyəti ilə tələb edir, lakin qarşılığında kimsə qadının ənənəvi məsuliyyətlərindən danışdıqda bunu böyük bir təhqir və gerilik kimi qəbul edir. Daima bərabərlik şüarları səsləndirir, ancaq ortada hər hansı bir bərabər tənqid və mühakimə olanda tarixi əzilmişliyini bir müdafiə sipəri kimi önə çəkərək arxasında gizlənir.
Bütün bu suallar açıq şəkildə müzakirə edilməlidir. Çünki qadını mütləq bərabər bir insan kimi qəbul etmək, onun sadəcə nailiyyətlərindən, gücündən və ya sarsılmaz azadlığından danışmaq deyil. İnsan olmaq onun eqosunu, daxili qorxularını, ikili standartlarını, eqoist manipulyasiyalarını və verdiyi məntiqsiz seçimləri də etiraf etməyi, yeri gəldikdə isə kəskin tənqid etməyi tələb edir. Əks təqdirdə biz qadını yetkin və məsuliyyət daşıya bilən bərabər bir fərd kimi yox, hər xırda toxunuşdan sınan, daima qorunmalı və başı sığallanmalı infantil bir uşaq kimi görmüş oluruq ki, bu da müdafiə maskası altında edilən başqa, bəlkə də daha təhlükəli bir alçaltmadır.
9. Nəticə: Tənqid nifrət deyil
Nəticə etibarilə Almond reklamı nə fəlsəfi bir şedevr, nə də intellektual bir sosioloji analiz idi; o, sadəcə zəif düşünülmüş, kommersiya yönümlü sıradan bir addım idi. Amma onun ətrafında qopan səs-küy və qəzəb fırtınası Azərbaycan cəmiyyətindəki daha böyük və ağrılı bir həqiqəti gün üzünə çıxardı: biz bərabərliyi müqəddəsləşdirməklə səhv salmışıq. Qadın haqqında yalnız və yalnız tərif, mərhəmət və qəhrəmanlıq dili qəbul ediləndə, real bərabərlik yerini toksik bir toxunulmazlığa verir.
Qadınlar kişilərdən aşağı səviyyəli varlıqlar deyillər, amma cəmiyyətin onlara yüklədiyi kimi kişilərdən yuxarı, müqəddəs və xətasız varlıqlar da deyillər. Onlar da eynilə kişilər kimi dərin ziddiyyətləri olan, eqolarına məğlub olan, bəzən çox səthi və maddiyyatçı düşünən, istədiklərini əldə etmək üçün manipulyasiya edən, həm mərhəmətli, həm də bəzən olduqca məsuliyyətsiz davranan adi insanlardır. Bir qadının açıq-aşkar səhvini tənqid etmək qadın düşmənçiliyi deyil. Sosial mediadakı bir davranışın arxasındakı ucuz diqqət ehtiyacını və narsissizmi göstərmək nifrət deyil. Estetik sənayenin qadınlara satdığı illüziyaları, onların saxta azadlıq şüarlarını və kapitalizmin görünməz qullarına çevrilmələrini sərt dildə yazmaq qadın azadlığına hücum deyil.
Hətta bir çox hallarda qadına edilə biləcək ən böyük intellektual hörmət, onu acı həqiqətlə qarşılaşa biləcək və tənqidə dözə biləcək qədər böyümüş, psixoloji cəhətdən yetkinləşmiş bir insan olaraq qəbul etməkdir. Şopenhauer qadınları yalnız zəifliklərdən ibarət aşağı bir varlıq saymaqla tarixi bir xəta etmişdi. Amma bu gün müasir cəmiyyət və xüsusən də modern feminizm qadını heç bir halda tənqid götürə bilməyən, hər sözdən inciyən toxunulmaz bir varlığa çevirməklə fərqli formada, amma tamamilə eyni xətanı təkrarlayır. Biri qadını insanlıqdan aşağı çəkirdi, digəri isə onu insanlıqdan yuxarı, buludların üzərinə qaldırır. Lakin hər ikisi eyni qorxudan bəslənir: qadını olduğu kimi - bütün eyibləri və reallığı ilə - görməkdən qaçmaq.
Nə mələk, nə qurban, nə də ali cins. Sadəcə insan. İnsan isə bədəni, fikirləri və seçimləri üzərində nə qədər azaddırsa, verdiyi həmin qərarlara və cəmiyyətə nümayiş etdirdiyi həyat tərzinə görə tənqid olunmağa da bir o qədər açıq və dözümlü olmalıdır.
