Səhər oyanırsan. Gec yatmısan, ona görə də gözlərin ağırdır. Telefonun ekranı üzünə ilk işığı vurur. Xəbər yox, təcili bir faciə yox, böyük bir qırılma da yoxdur. Sadəcə həyatın adi axını var. Bir dostun yeni işə başladığını görürsən. Başqa biri xaricə köçdüyünü yazıb. Biri nişanlanıb. Biri idman zalında bədənini dəyişib. Biri şəxsi brend qurur. Biri magistr üçün müraciət edib. Biri artıq “öz yerini” tapmış kimi görünür.
Sən isə yatağın kənarında oturub telefon ekranına baxırsan və içində aydın, amma səsini qaldırmayan bir fikir dolaşır: bunun mənası nədir?
Bu sual böyük partlayış kimi gəlmir. Heç kim qışqırmır. Heç kim dramatik musiqi ilə otağa girmir. Hətta kənardan baxanda hər şey yerindədir. İnsan dərsə gedir, işləyir, yazır, gülür, söhbət edir, plansız da olsa gününü keçirir. Amma iç tərəfdə başqa bir hava var. Orada işıq bir az solub. Hər şey görünür, amma heç nə tam inandırıcı deyil. Bu hissi çox adam adlandıra bilmir. Sadəcə yorğunluq deyir. Bəzən bədbinlik deyir. Bəzən də “mən sadəcə boşam” deyib keçir.
Əslində, bu, çox vaxt nihilizmə yaxın bir haldır. Və nihilizm nədir sualı elə buradan başlayır: köhnə mənaların adam üçün ağırlığını itirdiyi, amma yenilərinin hələ qurulmadığı yer.
Nihilizm sadəcə “heç nə vecimə deyil” demək deyil. O, daha çox belə bir daxili vəziyyətdir: adam işləyir, yaşayır, funksionaldır, amma içindəki istiqamət hissi zəifləyib. Bir vaxtlar təbii görünən dəyərlər artıq o qədər də inandırıcı deyil. Ailə, uğur, münasibət, status, peşə, gələcək, “normal həyat” kimi sözlər hələ dildədir, amma içə əvvəlki kimi oturmur. İnsan onları eşidir, amma onlara tam güvənmir.
Bu yazının dərdi də məhz budur: nihilizmə sadəcə bir söz kimi yox, müasir insanın gündəlik həyatında niyə bu qədər tez-tez ortaya çıxdığı bir vəziyyət kimi baxmaq. Çünki bugünün gəncləri çox vaxt həyatı sevmədikləri üçün yox, onlara təklif olunan mənaların artıq kiçik gəldiyi üçün bu boşluq hissi ilə üzləşirlər.
Nihilizm nədir?
Nihilizm, ən sadə dildə, mənanın ağırlığını itirməsidir. Amma bu cümlə də hələ yetmir. Çünki mənanın itməsi yalnız ideya səviyyəsində baş vermir. O, gündəlik həyatın ən adi yerlərinə qədər enir. Adam günün ortasında bir mailə cavab verir, axşam evə qayıdır, yemək yeyir, dostla danışır, ancaq bir yerdə hiss edir ki, bütün bu hərəkətlərin üstündə görünməz bir sual dolaşır: mən niyə bunu edirəm?
Nihilizm, bir insanın öz həyatını idarə etməyə davam etdiyi halda, həmin həyatın daxili izahına inamını itirməsidir. Hər şey eyni görünə bilər. Xaricdən baxanda adam çalışır, oxuyur, pul qazanır, plan qurur, münasibətdədir, ailəsi ilə danışır. Amma içəridə bu hərəkətləri bir-birinə bağlayan o görünməz ip qopub. Bir vaxtlar “düz yol” kimi görünən şey indi sadəcə ardıcıl addımlar toplusudur.
Burada vacib bir fərq var. Mənasızlıq hissi həmişə dağıdıcı istək demək deyil. İnsan “heç nəyin mənası yoxdur” deyəndə, çox vaxt həyatı yandırmaq istəmir. Sadəcə ona verilmiş izahların artıq işləmədiyini hiss edir. Bəzən bu izahlar çox dar olur. Bəzən də həddən artıq bəzəkli. “Oxu, iş tap, evlən, sakitləş, uyğunlaş” cümləsi bir çox adam üçün həyatın hamısını izah etmir. Əgər o cümlə sənin içindəki qarışıqlığı tutmursa, onda boşluq yaranır.
Nihilizm məhz bu boşluqda görünür. Bu, tamamən nəfəssiz bir yıxılma deyil. Daha çox köhnə bir binada divarların səs çıxarması kimidir. Hələ ayaq üstədir, amma içindəki konstruksiya artıq əvvəlki kimi etibarlı deyil.
Bu baxımdan nihilizm təkcə “heç nə mənalı deyil” fikri deyil. O, mənaların özünün sual altına düşməsi, dəyərlərin inandırıcılığını itirməsi, yön hissinin bulanmasıdır. Bəzi adamlar bunu fəlsəfi problem sayır. Amma əslində bu, çox gündəlik bir təcrübədir. Məsələn, universitetdə oxuyursan, ailə soruşur “nə iş görəcəksən?”, dostların plan qurur, sən də özünü onlara uyğunlaşdırmağa çalışırsan. Sonra bir an gəlir və görürsən ki, bütün bu ssenarinin içində sənin iç səsin çox zəif eşidilir.
Niyə gənclər bunu daha çox hiss edir?
Gənclərin nihilizmi daha çox hiss etməsinin səbəbi onların daha “zəif” olması deyil. Məsələ mühitdədir. Müasir həyat köhnə mənaları yavaş-yavaş aşındırır, amma onların yerinə adamın asanlıqla inana biləcəyi yeni bir mərkəz vermir. Ona görə də boşluq hissi, xüsusən də gənclər arasında, daha tez görünür.
Sosial müqayisə bitmir
Bir vaxtlar insan özünü əsasən yaxın çevrəsi ilə müqayisə edirdi. İndi isə telefon açılır və bir dəqiqə içində yüz ayrı həyat sənin gözünün önünə tökülür. Kiminsə daha gözəl münasibəti var. Kiminsə daha yaxşı maaşı. Kiminsə daha yaxşı bədəni. Kiminsə daha dolu gündəmi. Kiminsə daha parlaq şəhəri. Kiminsə daha inamlı səsi. Hər şey sanki hamının bir yerə çatdığını göstərir.
Bu, sadəcə qısqanclıq yaratmır. Daha dərin bir şey yaradır: zaman təzyiqi. Adamın içində səssiz bir cümlə doğur: hamı bir yerə çatır, mən isə hələ öz yerimi axtarıram.
Sosial media burada yalnız güzgü deyil. O, həm də filtrdir. Hər kəsin həyatının ən parlaq anı görünür, amma o anın arxasındakı yorğunluq, tərəddüd, qorxu, borc və peşmanlıq görünmür. Nəticədə sən başqasının montaj edilmiş sabitliyinə baxıb öz qeyri-müəyyən həyatını ölçürsən. Bu müqayisə isə ədalətli deyil. Amma beyin onu ədalətli kimi yaşayır.
Bu səbəbdən müasir insanın boşluq hissi çox vaxt tam da burada başlayır. Həyatın özündən çox, başqalarının həyatının görüntüsü sənin həyatını qiymətləndirməyə başlayır. Bir neçə il əvvəl bu qədər sıx deyildi. İndi isə adam elə bilir ki, hər gün gecikmişdir.
Seçim çoxaldıqca istiqamət azalır
Gənclərə çox vaxt deyilir ki, istədiyin hər şey ola bilərsən. Bu, ilk baxışda azadlıq kimi səslənir. Amma çox seçim olan yerdə azadlıq həmişə rahatlıq gətirmir. Əksinə, bəzən adamın ayağının altını boşaldır.
Hansı ixtisasa girəsən? Hansı ölkədə qalsan? Hansı şəhərdə yaşasan? Hansı münasibətə girəsən? Hansı işi seçəsən? Hansı həyat ritmini qurasan? Hər seçim başqa ehtimalları kəsir. Hər qapı açılır, amma başqa bir qapı da bağlanır. Nəticədə insan öz həyatını yaşamaq əvəzinə, mümkün olan həyatların siyahısı arasında itib gedir.
Bu, xüsusən universitet yaşında kəskin hiss olunur. Bir tərəfdə ailə “tez olsun, işə düzəl” deyir. Digər tərəfdə dostların bəzisi xaricə gedir, bəzisi evlənir, bəzisi sənə baxıb sanki artıq həyatın yolunu tapmış kimi görünür. Sən isə hələ hansı istiqamətin sənin olduğunu seçməyə çalışırsan. Bu gecikmə hissi təkcə fərdi məsələ deyil. Müasir həyatın özü adamı bu qeyri-müəyyənliyə salır.
Gələcək dumanlıdır
Ötən nəsillər üçün bir çox yol az çox aydın idi: oxu, iş tap, ailə qur, ev al, sakit yaşa. Bu ardıcıllıq hər kəs üçün ideal deyildi, amma ən azı xəritə idi. İndi xəritə qırılıb. İş bazarı dəyişir. Kirayələr bahalaşır. Ölkədən gedən dostların sayı artır. “Qalım, yoxsa gedim?” sualı bir çox gəncin içində sakitcə yaşayır. Ailə “nə vaxt işin olacaq?”, “nə vaxt evlənirsən?”, “nə vaxta qədər belə qalacaqsan?” kimi suallar verir. Bunlar pis niyyətlə soruşulmur. Amma içdəki təzyiqi artırır.
Buna bir də texnologiyanın qeyri-müəyyənliyi əlavə olunur. Süni intellekt, avtomatlaşma, yeni peşələr, köhnə peşələrin dəyər itirməsi. İnsan yalnız pul üçün deyil, öz mənası üçün də narahat olur. “Bu qədər oxudum, bəs sabah mənə nə qalacaq?” sualı təklikdə iş sualı deyil. O, dəyər sualıdır.
Belə bir mühitdə nihilizm bir növ müdafiə kimi doğulur. Əgər gələcək qeyri-müəyyəndirsə, adam içində özü-özünü yumşaq şəkildə söndürməyə çalışır. Çünki gözləmək qorxuludur.
Özünü yaxşılaşdırmaq da yorur
Müasir mədəniyyət insana dayanmadan eyni şeyi deyir: daha yaxşı ol. Daha məhsuldar ol. Daha disiplinli ol. Daha fit ol. Daha ağıllı ol. Daha sosial ol. Daha yaxşı görün. Daha çox oxu. Daha çox paylaş. Daha çox işlət. Daha çox dəyər yarat. Daha çox özünü yenilə.
Bu sözlər bir müddət motivasiya kimi işləyə bilər. Amma uzun müddətdə adamı bükür. Həyat sanki özlüyündə yaşanacaq bir şey olmur, idarə olunmalı layihəyə çevrilir. İdman da performansa, iş də performansa, münasibət də performansa, hətta dincəlmək də məhsuldarlıq planına bağlanır. Bir müddət sonra insan özündən soruşur: bəs mən nə vaxt sadəcə yaşayacağam?
Bu sual çox vacibdir. Çünki özünü inkişaf etdirmə dili sonda adamı özündən uzaqlaşdıra bilir. Hər şey düzəldilməli olan problem kimi görünəndə, yaşamağın sadəliyi itib gedir. Nihilizm də çox vaxt bu yorğunluğun içindən çıxır. İnsan artıq daha çox məqsəd deyil, bir az sükut istəyir.
Sosial media yorğunluğu dərinliyi yeyir
Problem yalnız vaxt itirmək deyil. Əsas problem diqqətin parçalanmasıdır. Adam səhərdən axşama qədər bir xəbərə baxır, bir videoya keçir, bir story açır, bir post oxuyur, bir mesaj yazır, yenə başqa yerə sürüşür. Hər şey parçalanır. Parçalanan təkcə vaxt deyil. Daxili ritmdir.
Müasir insan hər şeyi bilir, amma az şeyə toxunur. Hər mövzudan xəbərdardır, amma az şeydə dərin qalır. Bu da mənanın hissini zəiflədir. Çünki mənanı anlamaq üçün bir mövzuda bir az uzun qalmaq lazımdır. Düşüncənin özünə yer vermək lazımdır. Davamlı axın isə insanı səthin adamına çevirir.
Bu nöqtədə yaranan boşluq hissi təsadüfi deyil. Hər şey görünür, amma heç nə oturmur. Hər şey gəlir, amma içdə heç nə kök atmır. Gənclər də məhz bu sürətli axının içində daha çox yorulur. Çünki həm öz gələcəklərinə baxırlar, həm də başqalarının görünən həyatına.
Nihilizm həmişə tənbəllik deyil
Kənardan baxan çox adam “heç nəyin mənası yoxdur” cümləsini eşidəndə bunu laqeydlik kimi oxuyur. Sanki problem sadəcə motivasiyanın olmamasıdır. Amma çox vaxt məsələ bundan daha dərindir.
Bu cümləni deyən adam bəzən həyatın saxta və ya yetərsiz izahlarını artıq qəbul etmir. O, sadəcə qayıdıb eyni köhnə dili təkrar etmək istəmir. Ona “oxu, iş tap, evlən, düzəl, sakit ol” deyəndə içində bir hiss bu ardıcıllığın hər kəs üçün tam izah olmadığını deyir. Bu, hələ doğru ilə yanlış arasındakı mübahisə deyil. Bu, daha ciddi bir şeydir: adam öz həyatını başqasının cədvəli ilə izah etmək istəmir.
Ona görə də nihilizm həmişə zəiflik deyil. Bəzən bu, çox sərt bir dürüstlükdür. İnsan artıq özünü aldada bilmir. O, boşluğunu gizlətməkdən yorulub. İndi ən azı onu görür. Bu görünmə anı acı ola bilər, amma saxtalığın sonu da oradadır.
Nietzsche və “Tanrı öldü” nə demək idi?
Nietzsche-nin ən məşhur cümləsi çox vaxt ya qəsdən sadələşdirilir, ya da səhv oxunur. O, “Tanrı öldü” deyəndə nə sadəcə ateizm elan edirdi, nə də bayram edirdi. Əksinə, bir mədəni böhranı təsvir edirdi.
Buradakı “Tanrı” sözü yalnız dini fiqur demək deyil. O, daha geniş bir mərkəzi ifadə edir. Bir cəmiyyətin nəyi doğru, nəyi yanlış saydığını, həyatı nəyə görə yaşadığını, insanın özünü hansı böyük hekayənin içində gördüyünü müəyyən edən ortaq mərkəzdir bu. Nietzsche deyirdi ki, müasir dünya elm, tənqid, tarix, fərdiyyətçilik və modernləşmə ilə bu mərkəzi zəiflədir. Köhnə ümumi mənalar artıq əvvəlki kimi işləmirdi.
Amma problem yalnız mərkəzin dağılması deyil. Problem budur ki, mərkəz dağılanda insanlar dərhal azad olmur. Əvvəlcə boşluğa düşürlər. Çünki bir çox insan üçün mənasızlıq birdən-birə gəlmir. O, köhnə mənaların səssizcə zəifləməsindən doğur. Gündəlik dilin içində hələ köhnə sözlər qalır, amma onların arxasında eyni inam yoxdur.
Bu günün gəncləri məhz belə bir aralıqda yaşayır. Bir tərəfdə ailənin verdiyi ənənəvi skriptlər var. Digər tərəfdə internetin dağınıq, sürətli, parçalanmış mənalar dünyası. Adam nə köhnəyə tam qayıda bilir, nə də yenisini tam qurur. O “arada qalmaq” hissi nihilizmin ən tipik məkanlarından biridir.
Nietzsche burada bizi bir nəticəyə gətirir: əgər hazır mərkəz yoxdursa, deməli insanın üzərinə daha çox məsuliyyət düşür. Hazır cavab yoxdursa, cavabın bir hissəsini sən qurmalısan. Bu, ağır fikirdir. Amma onun əsas məqsədi qorxutmaq yox, ayıltmaq idi.
Passiv nihilizm və aktiv nihilizm
Nihilizmin içində iki fərqli həyat tərzi görünür. Biri adamı yavaş-yavaş dondurur. Digəri isə boşluğun içində daha dürüst bir yol tapmağa çalışır.
Passiv nihilizm
Passiv nihilizm çox tanışdır. Adam hər şeyi mənasız saymağa başlayır və sonra heç nə ilə ciddi bağ qurmur. Gec yatıb gec qalxır. Plan qurmaqdan qaçır. Bir işə həqiqətən girsə, məyus olacağından qorxur. Ona görə də əvvəlcədən heç nəyi tam seçmir. Hər şeyi bir qədər məsafədən izləyir.
Bu vəziyyətdə ironiyanın rolu böyükdür. Hər şeyə lağ etmək, hər şeyi “onsuz da elədir” deyib kiçiltmək, hər duyğunu şübhə altına almaq. Bu, xaricdən ağıllı görünə bilər. Amma çox vaxt özünü qoruma üsuludur. Adam məyus olmamaq üçün heç nəyə tam girmir. Seçim etmədiyin halda uduzmuş sayılmırsan. Amma bu rahatlıqdan çox, donma vəziyyətidir.
Passiv nihilizm yüngül bir laqeydlik kimi başlaya bilər, amma sonunda həyatın rəngini azaldır. Nə sevinc tamdır, nə kədər tamdır. Hər şey yarımçıqdır. Hər şey “onsuz da nə fərqi var?” hissinə bağlanır. Bir müddət sonra insan öz iç səsini də az eşidir.
Aktiv nihilizm
Aktiv nihilizm tam başqa bir mövqedir. Burada adam anlayır ki, hazır və universal bir məna bəlkə də gəlməyəcək. Amma bu, həyatın boş olduğu demək deyil. Bu, sadəcə həyatın mənasını hazır paket kimi vermədiyi deməkdir.
Aktiv nihilizm səsli slogan deyil. Bu, “özünü tap, çox çalış, böyük uğur qazan” dili deyil. O, daha sakitdir. Daha az parlaqdır. Bir növ, insanın daşıya biləcəyi mənaları özü yığmasıdır.
Bu, belə görünə bilər: verdiyin sözə sadiq qalmaq, birinə həqiqi vaxt ayırmaq, bir işə yarımçıq yox, diqqətlə yanaşmaq, bir bacarığı səssizcə inkişaf etdirmək, bir dəyəri kiminsə alqışına görə yox, doğru olduğuna görə qorumaq. Bunlar böyük afişalar üçün uyğun deyil. Amma insanın daxili forması çox vaxt məhz bunlarla qurulur.
Aktiv nihilizm deyir ki, əgər həyat hazır məna vermirsə, mən onu məsuliyyət, əlaqə, yaradıcılıq və diqqət vasitəsilə qura bilərəm. Məna burada tapılan daş deyil. Daha çox yavaş-yavaş hörülən bir şeydir.
Həyat mənasız görünəndə insan nə edə bilər?
Burada ucuz məsləhətə ehtiyac yoxdur. “Sadəcə məqsəd tap” demək bu mövzunu həll etmir. Çünki məqsəd bir saatlıq motivasiya deyil. Məna bir hissdən daha dərin, bir vərdişdən daha yavaşdır.
İlk növbədə, sənə həqiqi görünən şeyləri tanı. Hansı anlarda özünü daha az saxta hiss edirsən? Hansı işdən sonra içində bir az sakitlik qalır? Hansı insanla danışanda rol oynamırsan? Hansı mühitdə özünü zorlamırsan? Bu suallar böyük görünmür, amma başlanğıc üçündür. Çünki mənanı qurmaq üçün əvvəlcə saxtanı azaltmaq lazımdır.
Sonra bir məsuliyyəti ciddi götür. Bu, böyük layihə də ola bilər, kiçik bir öhdəlik də. Əsas odur ki, söz verdiyin şeylə aranda boşluq qalmasın. Bir işə vaxtında çatmaq. Birinə yarımçıq davranmamaq. Bir məsuliyyəti səssizcə daşımaq. İnsan çox vaxt mənanı nəhəng ideyalarda axtarır, amma o, ən çox da daşınan öhdəliklərdə formalaşır.
Bir də yaratmaq lazımdır. Təkcə izləmək, istehlak etmək, müqayisə etmək yox. Yazmaq, oxumaq, qurmaq, öyrənmək, təmir etmək, dinləmək, düzəltmək. Məna çox vaxt baxdığın yerdə deyil, etdiyin yerdə doğulur. Çünki yaratmaq adamı passiv müşahidəçi vəziyyətindən çıxarır.
Mümkünsə, müqayisəni azalt. Hər gün başqalarının həyatını izləmək sənin həyatını genişləndirmir. Əksinə, onu səthdə saxlayır. Eyni ilə sosial media yorğunluğu da buradan qidalanır. Bir az məsafə, bir az səssizlik, bir az ekranın kənarında qalmaq çox şey dəyişir. Bu, texnoloji asketizm deyil. Sadəcə öz diqqətini geri almaqdır.
Yaxınlıq qur. Səni performansa çevirən adamlardan bir az uzaq dur. Sənin yanında susa bilən, tələsməyən, hər şeyi yarışa çevirməyən insanlar varsa, onların dəyəri böyükdür. Çünki nihilizm çox vaxt təkcə fikir yox, münasibətlərin formasıdır da. İnsan özünü ancaq digər insanlar arasında daşıya bilir.
Və bir şeyi qəbul et: hər gün eyni dərəcədə mənalı olmayacaq. Bu, problem deyil. Həyatın ritmi belədir. Bəzi günlər sadəcə keçəcək. Bəzi günlər içində heç nə açılmayacaq. Amma bu, tam boşluq demək deyil. Çox vaxt məna böyük epifaniyadan yox, davam edən kiçik sədaqətlərdən doğur.
Bir çox gənc özünü gecikmiş hesab edir. 23 yaşında hər şeyin həll olunmamasını, 25 yaşında hələ ölkədən çıxmamağı, 27 yaşında böyük bir nəticə göstərməməyi sanki şəxsi çatışmazlıq kimi yaşayır. Halbuki həyat hamıya eyni tempdə açılmır. Bəziləri erkən sürət yığır, bəziləri uzun müddət sükutda qalır, sonra birdən forma tapır. Özünü başqalarının təqvimi ilə ölçmək, içindəki saatı pozur. Sənin ritmin başqasının paylaşdığı uğur görüntüsündən daha yavaşdırsa, bu, geridə qalmaq demək deyil. Bu, sadəcə sənin həyatının başqa bir tempdə işləməsidir.
Nihilizm müasir insanı niyə bu qədər yaxalayır?
Çünki müasir insan çox görünür, amma az sabitlənir. Hər tərəfdən məlumat gəlir, amma az yer qalır. Hər tərəfdən həyat görüntüsü gəlir, amma az həyat hissi qalır. Hər tərəfdən seçim gəlir, amma az yön hissi qalır. İnsan öz gündəlik həyatında aktivdir, amma öz varlığı ilə münasibəti tez-tez qırılır.
Nihilizm bu mənada bir xəstəlikdən çox, bir diaqnozdur. Köhnə mənalar artıq adamı bağlamır. Yeni mənalar isə hələ yetkin deyil. Adam ortadadır. Orta mövqe bəzən ən çətin mövqedir. Çünki nə keçmişə tam dönə bilirsən, nə də gələcəyə tam inana bilirsən.
Gənclər bunu daha çox hiss edir, çünki onların həyatında həm müqayisə çoxdur, həm qeyri-müəyyənlik çoxdur, həm də gələcək haqqında narahatlıq daha erkən başlayır. Universitetdən çıxandan sonra iş, işdən sonra maaş, maaşdan sonra kirayə, kirayədən sonra ev, evdən sonra ailə, ailədən sonra başqa bir gözlənti. Bu ardıcıllıq bir çox adam üçün yaşamaqdan çox, ardıcıl təzyiq kimi görünür.
Amma nihilizm son nöqtə deyil. O, köhnə mənanın dayandığı, yeni mənanın isə hələ qurulmadığı həddir. Orada ya adam özünü söndürür, ya da daha dürüst bir həyat forması yaradır.
Son söz
Səhər oyanan o adamı yenə düşün. Telefon hələ əlindədir. Ekran hələ işıqlıdır. Dünyada heç nə dramatik şəkildə dəyişməyib. Başqalarının həyatı yenə davam edir. Kiminsə nişanı, kiminsə işi, kiminsə köçməsi, kiminsə uğuru hələ oradadır. Sən isə hələ də içindəki o sakit sualla oturmusan.
Amma bəlkə bu dəfə sual bir az dəyişir. Bəlkə məsələ “həyatın mənası nədir?” deyə bircə böyük cavab tapmaq deyil. Bəlkə məsələ, həyatın içində hansı mənanı daşıya biləcəyini dürüst görməkdir. Hər şeyi izah etməyən, amma səni özündən qoparmayan bir məna. Hər kəsə göstərmək üçün yox, yaşamaq üçün daşıdığın bir məna.
Bəlkə düzgün sual budur:
Mən hansı mənanı daşımağa hazıram?
Bu sual daha sakitdir. Daha ağırdır. Və daha doğrudur. Çünki həyat bəzən bir anda açıqlanmır. O, daşımaqla, seçməklə, saxlamaqla, geri dönməklə, yenidən qurmaqla başa düşülür. Müasir insanın əsl imtahanı da bəlkə budur: bütün səs-küyün içində özün üçün hələ də daşıya biləcəyin bir məna qurmaq.