Çox vaxt bu cümləni eşidəndə insanlar düşünür ki, Nitsşe ateist idi və öyünürdü. “Tanrı öldü, yaşasın azadlıq!” kimi bir şey. Sosial mediada sitatları paylaşılır, altına alqış yazılır, sanki Nitsşe küçədə bayram edirdi.
Halbuki Nitsşe bu sözləri deyəndə bayram etmirdi. O, qorxurdu.
Cümlənin konteksti
“Tanrı öldü” cümləsi Nitsşenin “Şən Elm” kitabında çıxır. Amma onu deyən Nitsşe özü deyil. Onu deyən “dəli adam” personajıdır. Bu adam bazara gəlir, əlində fənər var, günün günorta çağı fənərlə Tanrını axtarır. Camaat ona gülür. O isə qışqırır: “Tanrı öldü! Biz onu öldürdük!”
Amma sonra əlavə edir: “Biz bunu necə etdik? Dənizi kim qurutdu? Üfüqü kim sildi?”
Bu qələbə nitqi deyil. İtkinin dəhşətidir. Nitsşe deyir ki, biz dəyərlərimizin əsasını itirmişik, amma çoxumuz bunu hələ anlamamışıq.
”Tanrı” burada nə deməkdir?
Nitsşe burada fiziki bir ölümdən danışmırdı. O, bir metaforadan istifadə edirdi. “Tanrı” burada sadəcə dini inanc deyil. O, bütöv bir dəyərlər sistemini ifadə edir: yaxşı ilə pisin fərqi, həyatın mənası, əxlaqın qaydaları, insanın yeri. Qərb sivilizasiyası əsrlər boyu bu sistemi Tanrı anlayışının üzərində qurmuşdu.
Nitsşe deyir ki, Maarifçilik, elm, rasionalizm bu əsası tədricən yıxdı. İnsanlar artıq köhnə qaydalarla yaşamırdı. Amma yeni qaydalar da yox idi. Ortada boşluq qaldı.
Nihilizm sözü məhz bu boşluğu ifadə edir. Köhnə dəyərlər çöküb, amma yeni dəyərlər hələ yaranmayıb. Nitsşe üçün nihilizm mütləq mənasızlıq deyildi, keçid dövrünün ağrısı idi.
Nitsşe nihilist deyildi
Bu, çox vacib məqamdır. İnsanlar tez-tez Nitsşeni nihilist adlandırırlar. Halbuki o, nihilizmi təsvir edirdi, müdafiə etmirdi. Onun bütün fəlsəfəsi nihilizmin üstəsindən gəlmək haqqında idi.
Nitsşe soruşurdu: Tanrı ölübsə, yəni köhnə dəyər sistemi artıq işləmirsə, biz nə edəcəyik? İki yol var.
Birinci yol: çökmək. Heç nəyə inanmamaq, heç nəyə dəyər verməmək, passiv nihilizmdə qalmaq. “Nə fərqi var?” demək.
İkinci yol: öz dəyərlərini yaratmaq. Hazır dəyərləri gözləmək əvəzinə, öz həyatına özün məna vermək.
Nitsşe ikinci yolu seçirdi. Bunu üst insan adlandırırdı. Übermensch Nitsşe üçün fiziki güc deyildi. Öz dəyərlərini özü yaradan, hazır əxlaq kodeksindən asılı olmayan, həyatın ağırlığını qəbul edib yenə də “bəli” deyən insan idi.
Amor fati: taleyinə bəli de
Nitsşenin ən çətin ideyalarından biri “amor fati”dir. Latınca “taleyini sev” deməkdir. Amma bu, “hər şey gözəldir” kimi bir optimizm deyil.
Nitsşe deyir ki, həyatında olan hər şeyi, yaxşını da, pisi də, ağrını da, itkini də, elə qəbul et ki, əgər həyatın sonsuz dəfə təkrarlansaydı, hər şeyi eyni ilə yenidən yaşamağa razı olasan.
Bu, insandan çox şey tələb edir. Çoxumuz həyatımızın yarısını dəyişmək istəyərdik. Amma Nitsşe soruşur: bəs əgər dəyişmək mümkün deyilsə? Əgər yeganə seçim qəbul etmək və ya çökməkdirsə?
Amor fati passivlik deyil. O, bütün ağırlığı ilə həyata bəli deməkdir.
Bu bizimlə nə əlaqəsi var?
Bəlkə sən “Tanrı” haqqında düşünmürsən. Bəlkə dini deyilsən, bəlkə dindarsan, fərq etməz. Nitsşenin sualı hər ikisini əhatə edir.
Çünki məsələ Tanrının özü deyil. Məsələ odur ki, sən həyatına mənanı haradan alırsan? Hazır bir sistemdən? Ətrafındakı insanlardan? Cəmiyyətin sənə dediklərindən?
Bu sual xüsusilə gənc yaşda adamın üstünə daha ağır gəlir. Universitet bitir, iş tapırsan, amma “bu nə üçündür?” hissi getmir. Ailə qurmaq, karyera qurmaq, ev almaq, uşaq böyütmək. Bunların heç biri pis deyil, amma əgər bunlar sənin seçimin deyilsə, başqalarının sənə verdiyi ssenaridirsə, onda sən öz həyatını yaşamırsan.
Nitsşe-Kant debatı məhz bununla bağlıdır. Kant deyir ki, əxlaq universaldır, hər kəs üçün eyni qaydalara tabedir. Nitsşe isə hazır və hamıya eyni verilən əxlaqın insanın öz dəyər yaratmaq gücünü zəiflətdiyini düşünürdü.
Son söz
Nitsşe “Tanrı öldü” deyəndə şadlanmırdı. O, xəbərdarlıq edirdi.
Deyirdi ki, köhnə dəyərlər dağılır. Yeni dəyərlər hələ yaranmayıb. Bu arada biz boşluqdayıq. Bu boşluqda ya itirik, ya da öz yolumuzu özümüz tapırıq.
Bu sual 19-cu əsrdə soruşulub. Amma gecə yatağında bir dəfə də olsa “bunun hamısının nə mənası var?” deyə düşünən hər kəs, artıq Nitsşenin qapısını döyüb.