İnsan çox vaxt tək qalmaqdan qorxduğunu zənn edir. Lakin məsələnin kökünə endikdə aydın olur ki, qorxunun əsl ünvanı tənhalığın özü deyil. İnsan təkliyə asanlıqla öyrəşə bilir. Təkliyin özünəməxsus, sakitləşdirici və qüsursuz bir intizamı var. Günlərini özün qurursan, heç kimə hesabat vermirsən, heç kimin zəngini və ya mesajını intizarla gözləmirsən, otağında yoxluğunu hiss edəcəyin heç bir kənar kölgə dolaşmır.
Müəyyən bir vaxtdan sonra təklik insan üçün keçilməz bir istehkama, təhlükəsiz bir sığınacağa çevrilir. Çünki həyatında heç kim yoxdursa, heç kim səni tərk edə də bilməz; heç kimə qapı açmamısansa, heç kim həmin qapını çırpıb gedə bilməz.
Əsl ekzistensial qorxu həyatına biri daxil olduqdan sonra başlayır. Bir insanı daxili dünyana buraxırsan; onun səs tonuna, cümlələri qurma tərzinə, gündəlik vərdişlərinə, günün hansı saatında nə ilə məşğul olduğuna yavaş-yavaş öyrəşirsən və bir səhər oyananda dəhşətlə fərqinə varırsan ki, əvvəllər heç vaxt mövcud olmayan bir yad üçün içində bütöv bir dünya formalaşıb. Bizim əsl qorxumuz təklik deyil; birinə bütün varlığımızla öyrəşdikdən sonra yenidən o kimsəsiz qalaya qayıtmaq məcburiyyətidir.
Mikro-vərdişlərin tələsi: İnsan həyatımıza necə yerləşir?
Bu prosesin nə qədər səssiz və xəbərdarlıqsız baş verməsi heyrətamizdir. İnsan münasibətləri heç vaxt kinofilmlərdəki kimi təntənəli bəyannamələrlə və ya dramatik andlarla başlamır. Hər şey xırda, diqqətəlayiq görünməyən təkrarlanmalarla hörülür.
İlk gün hər şey adi bir dialoqdan ibarətdir. İkinci gün ağlına gələn təsadüfi bir fikri bölüşmək üçün ilk olaraq ona yazmaq istəyirsən. Üçüncü gün artıq hansısa hadisə qarşısında onun necə reaksiya verəcəyini, hansı sözlərlə gülümsəyəcəyini zehnində təxmin etməyə başlayırsan. Küçədə gedərkən qəribə bir lövhə, maraqlı bir kitab və ya solğun bir payız mənzərəsi görürsən və əlin qeyri-ixtiyari telefona uzanır; çünki həmin mənzərə artıq təkbaşına baxıldıqda natamam görünür, onun mütləq həmin insan tərəfindən də görülməsi lazımdır.
Gecə yuxuya getməzdən əvvəl şüurunun toxunduğu son insan o olur. Səhər gözünü açanda ekranda onun adını görmək artıq bir möcüzə deyil, günün ən təbii başlanğıcına çevrilir.
İnsan beyni neyrobioloji baxımdan ritmlər üzərində qurulub. Beyin bir insanı həyatına mücərrəd bir konsepsiya kimi daxil etmir; onu hərəkətlərin, saatların, qəhvə fasilələrinin və intellektual vərdişlərin daxilinə toxuyur. Həmin insan getdikdə və ya uzaqlaşdıqda faciə təkcə bir fərdin fiziki yoxluğu olmur. Onunla birlikdə günün içində formalaşmış yüzlərlə kiçik refleks, zehni gözlənti, cavabsız qalmış dialoqlar və gələcəyə dair qurulmuş ehtimallar xəritəsi də dağılır. İnsan yalnız qarşısındakını deyil, onunla birlikdə axan gündəlik həyatının bütöv bir skeletini itirir.
Qabaqcadan yas tutmaq: Şüurun qoruyucu simulyasiyası
Münasibətlərdə ən böyük psixoloji əzab məhz burada, qeyri-müəyyənliyin başladığı nöqtədə yaranır. Qarşındakı insan hələ heç yerə getməyib. O, bəlkə də bir neçə metr yaxınlığındadır və ya ekranda gülümsəyir. Lakin sənin şüurun artıq onun mümkün yoxluğunu, səssizliyini və gələcəkdəki ayrılığını ən incə detallarına qədər simulyasiya etməyə başlayır.
Bu vəziyyət psixologiyada qabaqcadan yas tutmaq (anticipatory grief) adlanır. İnsan hələ baş verməmiş, sadəcə bir ehtimal olan itkinin kədərini indiki zamanda yaşamağa başlayır. Kənardan baxanda bu tamamilə məntiqsiz və dağıdıcı görünür. Hətta insan öz daxilində bunun nə dərəcədə absurdist bir vəsvəsə olduğunu anlayır.
Qarşındakı şəxs bir neçə saat mesaja cavab vermədikdə dünyanın dağılmadığını, onun təcili bir işinin çıxa biləcəyini, telefonun enerjisinin bitdiyini və ya sadəcə öz daxilinə çəkilib dincəlmək istədiyini ağıl çox yaxşı dərk edir.
Lakin insanın emosional arxitekturası məntiq qədər soyuqqanlı işləmir. İnsan beyni keçmişdə səbəbsiz yerə tərk edildiyi, qəfil susqunluqla cəzalandırıldığı və cavabsız buraxıldığı qaranlıq nöqtələri heç vaxt unutmur. Təkamül baxımından təhlükəni qabaqcadan sezmək qabiliyyəti sağ qalmaq üçün vacib idi; müasir münasibətlərdə isə bu mexanizm daxili cəhənnəmə çevrilir. Yeni bir insanın ən xırda, ən məsum susqunluğu keçmişdəki qədim yaraların qaranlıq kölgəsini indiki zamana daşıyır.
Sən əslində həmin an qarşındakı insanın iki saatlıq gecikməsinə reaksiya vermirsən. Sən keçmişdə səni xəbərdarlıqsız tərk etmiş bütün insanların, cavabsız qalmış bütün sualların və köhnə xəyanətlərin yenidən qapıya qayıtmasına reaksiya verirsən.
Sürətli yaxınlıq, səssiz ayrılıq: Müasir dövrün “maye sevgisi”
İnsan təfəkkürünün naməlum olandan qorxması təbii bir instinktdir. Lakin XXI əsrin rəqəmsal münasibətlər məkanında bu qorxu tamamilə patoloji və kəskin bir forma alıb.
Sosioloq Ziqmunt Baumanın (Zygmunt Bauman) “Maye Sevgi” (Liquid Love) əsərində təsvir etdiyi kimi, bəşəriyyət tarixində bəlkə də heç vaxt insanlar bir-biri ilə bu qədər sürətlə əlaqə qura bilməmiş və eyni zamanda heç vaxt bir-birinin həyatından bu qədər asanlıqla, qansız və səssiz şəkildə yox ola bilməmişdilər.
Bir toxunuşla tanış oluruq, bir neçə gün ərzində gecələri səhərə qədər danışaraq qarşımızdakı insanın uşaqlıq travmalarını, ən gizli qorxularını, ailə sirlərini və gecələr nə üçün ağladığını öyrənirik; sonra isə yenə tək bir toxunuşla, heç bir izahat vermədən, sadəcə bloklayaraq və ya nömrəni silərək qarşı tərəfi qara bir dəliyin içində buraxıb yox oluruq.
Yaxınlıq heç vaxt tarixdə bu qədər ucuz və sürətli, ayrılıq isə heç vaxt bu qədər məsuliyyətsiz və səssiz olmamışdı.
Buna görə də müasir insanın əsas problemi sevməyi bacarmaması deyil. Problem ondadır ki, biz yaxınlığın bu kosmik sürətinə mütənasib bir mənəvi məsuliyyət formalaşdırmağı öyrənməmişik. Bir insanla həftələrlə ən dərin hissləri bölüşmək, onun gündəlik həyatında nəhəng bir yer tutmaq, sonra isə heç bir şey olmamış kimi “biz onsuz da rəsmi heç nə vəd etməmişdik, bu sadəcə virtual ünsiyyət idi” deyib aradan çıxmaq mümkündür.
Texniki baxımdan bəli: heç bir hüquqi müqavilə imzalanmayıb, heç bir rəsmi status elan olunmayıb. Lakin insan qəlbi və sinir sistemi notarial sənədlərlə işləmir. İnsan beyni əlaqənin hüquqi adını deyil, emosional intensivliyini və təkrarını hiss edir. Hər gün bir insanın varlığı ilə nəfəs almaq, onun səsini daxili ehtiyaca çevirmək, adına nə deyilməsindən asılı olmayaraq, insanın ruhunda dərin izlər buraxır. Və həmin izlərin üzərindən sanki heç nə yaşanmamış kimi keçib getmək müasir insanın ən böyük mənəvi cinayətidir.
Mülkiyyət mifi və məsuliyyət həqiqəti
Burada heç kimin kiməsə zorla bağlı qalmağa borclu olduğunu iddia etmək olmaz. Əksinə, yetkin fəlsəfənin və sağlam sevginin ən sarsılmaz həqiqətlərindən biri budur: heç bir insanı öz iradəsi xaricində saxlamaq mümkün deyil.
Erix Frommun (Erich Fromm) “Sevmək Sənəti” əsərində vurğuladığı kimi, sevgini sahiblik hissi ilə qarışdırmaq onun mahiyyətini məhv edir. Qarşımızdakı insan bizim mülkiyyətimiz, şəxsi aktivimiz və ya emosional ehtiyaclarımızı təmin edən bir alət deyil. Onun bizimlə qalmaq azadlığı olduğu kimi, həyatımızdan çıxıb getmək azadlığı da toxunulmazdır. Bir insanın sənə bəxş etdiyi zamanı və diqqəti daimi mülkiyyət hüququ kimi tələb etmək olmaz. Onun varlığına görə minnətdar ola bilərsən, lakin varlığını borc kimi tələb edə bilməzsən.
Lakin azadlıq anlayışı heç bir halda mənəvi vəhşilik və məsuliyyətsizlik demək deyil.
Bir insanın daxili aləminə daxil olduqdan, onun zəifliklərini öyrənib orada xüsusi bir yer qurduqdan sonra “mən azadam” deyərək heç bir izah vermədən yoxa çıxmaq azadlıq deyil, sadəcə qorxaqlıqdır. Heç kim kiminləsə ömrünün sonuna qədər qalmağa məcbur deyil; lakin hər kəs qarşısındakı insana qarşı dürüst olmağa borcludur. Hisslər dəyişə bilər, sevgi tükənə bilər, yollar ayrıla bilər; bütün bunlar həyatın təbii axarıdır. Lakin dəyişən hissləri etiraf etmək əvəzinə qarşı tərəfi sonsuz ehtimalların, özünə nifrətin və cavabsız sualların girdabında tərk edib getmək insani ləyaqətsizlikdir.
Münasibətlərdə ən çox qarışdırılan iki anlayış məhz bunlardır: zəmanət və məsuliyyət.
Heç kim heç kimə gələcəyin əbədi zəmanətini verə bilməz. Çünki sabahın nə gətirəcəyini, insanın öz daxilində hansı qopmaların baş verəcəyini kimsə qabaqcadan bilmir. Lakin heç bir zəmanətin olmadığı bu kövrək dünyada belə, insanlar birlikdə addımladıqları yol boyu bir-birinə qarşı məsuliyyətli, şəffaf və mərhəmətli ola bilərlər.
Nəzarət illüziyası: Hazırlıqsız yaxalanmamaq tələsi
Bir çox həssas insanın faciəsi məhz bu zəmanətsizlik qorxusundan doğur. İnsan gələcəyə dair heç bir zəmanət ala bilmədikdə, qarşı tərəfin məsuliyyət hissinə də güvənməkdən qorxur. Nəticədə hər şeyə nəzarət etmək, hər şeyin adını ilk gündən qoymaq, qarşı tərəfin hər kəlməsini analiz süzgəcindən keçirmək və başlanğıcda ikən qaçılmaz sonluğu hesablamaq ehtirası yaranır.
Kənardan baxanda bu, qarşı tərəfi boğan bir nəzarətçilik, daimi bir şübhə və patoloji analiz kimi görünə bilər. Lakin dərindən baxdıqda bu davranışın arxasında kimisə idarə etmək arzusu deyil, sadəcə hazırlıqsız yaxalanmamaq çarəsizliyi dayanır.
İnsan öz-özünə düşünür: “Əgər bu hekayənin necə faciəvi bitəcəyini əvvəlcədən dəqiq bilsəm, bəlkə zərbə dəyəndə o qədər ağrımaz. Əgər qarşımdakı insanın gizli niyyətini vaxtında ifşa etsəm, bəlkə qəfil tərk edilməyin xəcalətindən qorunaram. Əgər gələcəyin bütün qaranlıq ssenarilərini indidən qursam, bəlkə bu dəfə nəzarəti əldən vermərəm.”
Lakin bu strategiya heç vaxt işləmir. İnsan münasibətləri riyazi tənlik deyil. Bir insanı sonuna qədər oxumaq və təhlükəsizlik altına almaq qeyri-mümkündür. İnsan özü belə bir il sonra hansı duyğularla nəfəs alacağını, hansı dəyərlərə sahib olacağını qabaqcadan bilmir. Bu gün verilən ən səmimi vəcd dolu vədlər sabah yalan olmaq məcburiyyətində deyil; sadəcə insan dəyişir, həyatın küləkləri onu başqa səmtə sovurur.
Buna görə də münasibətlərin ən narahat, ən qorxulu tərəfi odur ki, biz onları yalnız müəyyən bir həddə qədər idarə edə bilirik; qalan bütün geniş məkanda isə qarşımızdakı insanın toxunulmaz azadlığı və naməlum gələcəklə üz-üzə qalırıq.
Yetkinlik və həqiqi daxili güc məhz bu qaçılmaz həqiqəti qəbul etməklə başlayır: qarşındakı insanın heç vaxt getməyəcəyinə dair saxta sübutlar toplamaqla deyil, onun hər an çıxıb gedə biləcəyi çılpaq reallığını bilə-bilə onunla dərin və cəsarətli yaxınlıq qura bilməklə.
Bu qəbul insanı laqeyd və soyuq etməməlidir. Əksinə, bu, ən ali və dürüst sevginin təməlidir: “Mən sənin sabah burada qalacağına dair heç bir zəmanətə sahib deyiləm; məhz buna görə də sənin bu gün yanımda olmağının hər saniyəsini böyük bir möcüzə kimi qiymətləndirirəm. Səni hər an itirmək ehtimalım var; məhz buna görə də sənə qandallarla yapışmaq əvəzinə, azadlığına hörmət edirəm. Sabahın heç bir təminatı yoxdur; lakin bu gün sənə necə davranacağım tamamilə mənim şüurlu seçimimdir.”
Şüurun dərk etdiyi ilə qəlbin qəbul etmədiyi sərhəd
Əlbəttə, bütün bunları kağız üzərində yazmaq və intellektual olaraq təhlil etmək real həyatda tətbiq etməkdən qat-qat asandır.
İnsan beyni intellektual olaraq razılaşdığı bir çox fəlsəfi həqiqəti emosional olaraq həzm etməkdə aciz qalır. Hamımız bilirik ki, qarşımızdakı insan bizə ömürlük borclu deyil; lakin onun getmə ehtimalını düşünəndə yenə də köksümüzün altında nəsə qırılır. Bilirik ki, yeni tanış olduğumuz bir insanla illər sonrasının xəyalını qurmaq məntiqsizdir; lakin şüurumuz yenə də təhlükəsizlik axtarışında gələcək ssenarilər toxuyur. Bilirik ki, bir insanın bir neçə saatlıq susqunluğu onun sevgisizliyi demək deyil; lakin həmin kiçik səssizliyin içində qədim qorxularımız dərhal özünə yuva qurur.
Məntiq həmişə hisslərdən daha sürətlə böyüyür; yaralar isə fəlsəfə kitablarından daha yavaş sağalır.
Ən təhlükəli dalan da burada yaranır: itirmək qorxusu sevgini qabaqlayır.
Qarşındakı insanı hələ bütöv şəkildə tanımamısan, onun daxili dünyasını kəşf etməmisən, lakin artıq onun yoxluğunun dəhşətini yaşayırsan. Hələ münasibət qurulmayıb, lakin sən artıq mümkün ayrılığın yasını tutursan. Hələ heç kim səni tərk etməyib, lakin sən özünü artıq xəyanətə uğramış və atılmış bir insan kimi qorumağa, divarlar ucaltmağa başlayırsan. Belə olduqda insan qarşısındakı canlı fərdlə real münasibət yaşamır; o, öz zehnində yaratdığı gələcək faciənin kabusları ilə vuruşur.
Bu isə faciəvi bir ironiya ilə bizi məhz qorxduğumuz sonluğa doğru sürükləyir.
Birini itirməkdən qorxduqca daha çox təminat tələb edirik. Daha çox sual veririk, daha çox hesabat istəyirik, hər kəlmənin altından məna axtarırıq. Qarşımızdakı insan bu ağır təzyiqdən nəfəs almaq üçün təbii olaraq bircə addım geri çəkildikdə, biz bunu qaçılmaz tərk edilmə siqnalı kimi görüb onun üzərinə iki addım daha gedirik. O bir az daha uzaqlaşır; biz bir az daha vahiməyə düşürük. Və çox keçmədən münasibətdə iki canlı insanın sevgisi deyil, bir tərəfin azadlıq axtarışı ilə digər tərəfin təhlükəsizlik qorxusu vuruşmağa başlayır. Və münasibət məhz qorxunun yaratdığı bu amansız təzyiqin altında boğulub məhv olur.
Münasibətlərin bazar iqtisadiyyatından xilası
Bəlkə də insanın yetkinləşmə yolunda öyrənməli olduğu ən çətin dərs bir insanı necə saxlamaq deyil; onu saxlamağa çalışmadan, ona qandallar taxmadan onunla necə yaxın və səmimi ola bilməkdir.
Həyatımıza daxil olan hər bir insan orada əbədi qalmaq üçün gəlmir. Bu cümlə əvvəllər çox amansız və qəddar səslənə bilər: “Əgər biri nə vaxtsa gedəcəksə, onda niyə gəlir? Niyə vaxtımı, hisslərimi, enerjimi və ruhumu xərcləyim? Niyə daxili dünyamda böyük bir yer açım ki, sonra həmin yer qaranlıq və boş qalsın?”
Biz kapitalist bazar məntiqini fərqinə varmadan münasibətlərimizə də daşımışıq. Münasibətə investisiya kimi baxırıq: “Əgər bura zaman və duyğu kapitalı qoyuramsa, bunun daimi bir dividendi, sığortalanmış bir gələcəyi olmalıdır; əks halda mən aldadılmışam və vaxtımı itirmişəm.”
Lakin insan ruhunu və sevgini iqtisadi mühasibat dili ilə izah etmək olmaz.
Oxuduğun möhtəşəm bir romanın son səhifəsinə çatanda əvvəlki yüzlərlə səhifənin dəyəri və gözəlliyi yox olmur. Bir şəhərdə iki il yaşayıb sonra başqa yerə köçdükdə, o şəhərdə keçirdiyin yağışlı axşamlar, sevinclər və kəşflər mənasızlaşmır. Bir insan həyatında müəyyən bir dövrdə olub, sənə yeni düşüncələr bəxş edib, ruhuna toxunub sonra öz yoluna davam etdikdə, onun varlığı bir xətaya və ya itkiyə çevrilmir.
Problem insanın getməsində deyil; problem bizim bütün varlıq mənasını yalnız “əbədi qalmaqla” ölçməyimizdədir.
Əlbəttə, bu fikir gedişləri romantikləşdirmək və ya xəyanəti bəraətləndirmək üçün deyil. İnsanlar bir-birini ağır şəkildə yaralaya bilirlər. Bəzən bir münasibətin bitməsi sadəcə yolların ayrılması olmur; arxada buraxılan tərəfin daxili güvənini, özünə inamını və insanlara olan ümidini illərlə dağıdan ağır bir fəlakətə çevrilir. Buna görə hekayənin necə bitməsi qətiyyən əhəmiyyətsiz deyil. Yol vacibdir, lakin son səhifənin necə yazılması əvvəlki bütün fəsillərin yaddaşda hansı rənglə qalacağını kökündən dəyişir. Sən bir insanla illərlə gözəl xatirələr paylaşıb, sonuncu ayda etdiyin bir alçaqlıqla həmin illərin bütün işığını zəhərləyə bilərsən.
Sağlam yaxınlıq məhz bu iki reallığın kəsişdiyi zərif nöqtədə dayanır: Qarşındakı insanın əbədi zəmanətini tələb etməmək, lakin onun sənin həyatında yaratdığı təsiri də kiçiltməmək. Bu günü bütün varlığınla yaşamaq, lakin sabahı da vəhşicəsinə heçə saymamaq. Qarşı tərəfin azadlığını qəbul etmək, eyni zamanda onun qarşısında mənəvi məsuliyyət daşımaq. Getmək qaçılmaz olduqda ləyaqətlə getmək, lakin arxanda qalan insanı qaranlıq bir otaqda səbəblər axtarmağa və özünə nifrət etməyə məhkum etməmək.
Qarşıdakını itirməmək üçün özünü itirməmək
Həssas olmaq, insanlara tez bağlanmaq və dərindən hiss etmək qüsur deyil. İnsanları asanlıqla dəyişdirilən əvəzedici obyektlər kimi görməmək, bir insan həyatında yer tutubsa onun yerinə dərhal başqasını qoyub keçə bilməmək insanın daxili ləyaqətinin və hisslərinin saxta olmadığının sübutudur. Bunun bədəli bəlkə də daha çox incinmək və daha çox ağrımaqdır; lakin bunun müqabilində insan həqiqi qalır.
Sadəcə olaraq qorunmalı olan bircə ali sərhəd var: qarşındakı insanı itirməmək naminə özünü itirməmək.
Bir insanın getmə ehtimalından qorxduğun üçün bütün gününü onun addımları ətrafında qurmaq, hər susqunluğunda günahı özündə axtarmaq, onun könlünü xoş tutmaq üçün öz prinsiplərindən, dəyərlərindən və daxili mənliyindən imtina etmək sevgi deyil. Bu, qorxunun və zəifliyin sənin varlığını ələ keçirməsidir.
Qarşındakı insanın sənin həyatında qalmasını təmin etmək üçün öz həyatından və öz şəxsiyyətindən imtina etməyə başlayırsansa, artıq heç bir münasibət qalmayıb; orada yalnız bir nəfərin asılılığı və digərinin kölgəsi var.
Birinin səbəbsiz yox olması heç vaxt xoşagələn olmayacaq. Kiməsə dərindən öyrəşdikdən sonra onun olmadığı boş bir səhərə oyanmaq həmişə ağrılı olacaq. İnsan itirdiyi dəyər üçün kədərlənirsə, bu onun qəlbinin hələ də canlı olduğunu göstərir. Əsl problem kədərlənmək deyil; əsl faciə itki qorxusunun həmin insan yanımızda olduğu müddətdə belə bizi rahat buraxmaması, hər anımızı zəhərləməsidir.
Buna görə də özümüzə hər gün verməli olduğumuz əsl sual bu olmalıdır: “Bu insan ömrümün sonuna qədər qalacaqmı?” yox; “Mən bu insan hazırda yanımdaykən bütün diqqətimlə və varlığımla buradayamı? Mən onun varlığını doyunca yaşaya bilirəmmi, yoxsa bütün vaxtımı onun mümkün yoxluğunun xofu ilə xərcləyirəm? Mən onu həqiqətən tanıyıram, yoxsa itirməkdən qorxduğum üçün beynimdə onun süni bir bütünü qurub ona sitayiş edirəm?”
Çünki bəzən insanın bu həyatda ən böyük itkisi qarşısındakı adamın getməsi olmur.
Bəzən insan birini itirməkdən o qədər dəhşətli dərəcədə qorxur ki, həmin insan hələ yanındaykən özünü birdəfəlik itirir.
