Kapitalizm bizə çox tanış bir cümlə öyrədib: “Hər şey sənin əlindədir.”
Uğur qazanmaq istəyirsən? Çalış. Pul qazanmaq istəyirsən? Daha çox çalış. Kasıbsan? Deməli, kifayət qədər çalışmamısan. Başqası səndən qabaqdadır? Deməli, o daha ağıllıdır, daha zəhmətkeşdir, daha layiqdir.
İlk baxışda bu fikir məntiqli görünür - hamı azaddır, hamı seçim edə bilər, hamı öz həyatını qura bilər. Amma gəlin bir az dürüst olaq: hamı həyata eyni yerdən başlamır.
Biri yaxşı ailədə doğulur, yaxşı məktəbdə oxuyur, xarici dil öyrənir, ilk iş imkanını ailəsinin əlaqələri ilə tapır. Başqası isə elə bir yerdə böyüyür ki, onun üçün “özünü inkişaf etdir” cümləsi sadəcə sosial şəbəkələrdə paylaşılan ucuz motivasiya sözünə çevrilir.
İndi sual budur: bu iki insana eyni rahatlıqla “sən azadsan” demək nə qədər doğrudur? Bəlkə də sosializm deyilən fikir elə bu narahat sualdan yaranıb.
Azadlıq hamı üçün eyni deyil
Liberal düşüncə insanı fərd kimi görür - insan azad olmalıdır, istədiyini düşünməli, istədiyinə inanmalı, istədiyi işi qurmalı, mülkiyyət sahibi olmalı və öz yolunu seçməlidir. Bu fikir çox gözəl səslənir, hətta o qədər gözəl səslənir ki, insan bir anlıq dünyada kirayə pulu, aşağı maaş, ailə təzyiqi, korrupsiya və “tanış tapmaq” problemi olduğunu unudur.
Problem azadlığın özündə deyil. Problem ondadır ki, azadlıq bəzən yalnız imkanı olan insanlar üçün real olur. Bir insan acdırsa, yaxşı təhsil ala bilmirsə, sağlamlığına baxa bilmirsə, ailəsinə kömək etmək üçün sevmədiyi işdə işləməyə məcburdursa, ona sadəcə “sən azadsan” demək kifayət etmir. Çünki insanın azad olması üçün sadəcə qanun qarşısında azad olması bəs etmir - onun real seçim edə biləcəyi şərait də olmalıdır.
Sosializm məhz buradan başlayır: Əgər cəmiyyətdə iqtisadi güc az sayda insanın əlində toplanırsa, qalan insanların azadlığı nə qədər gerçəkdir?
Kapitalizmin görünməyən tərəfi
Kapitalizm insanlara imkan verir - biznes qur, sat, al, rəqabət apar, yüksəl. Bu sistem çox böyük inkişaflar yaradıb. Şəhərlər, texnologiyalar, şirkətlər, bazarlar və yeni ideyalar çox vaxt kapitalist sistemin içində böyüyüb. Amma kapitalizmin başqa tərəfi də var.
Bu sistemdə hər şey rəqabətə çevrilə bilir - insan da, zaman da, diqqət də, hətta özünü göstərmək tərzimiz də. Bir müddət sonra sən artıq sadəcə yaşamaq üçün çalışmırsan, bazarda özünü “dəyərli insan” kimi göstərmək üçün çalışırsan. LinkedIn profilin, CV-n, geyimin, danışığın, universitetin, yaşadığın yer, işlədiyin şirkət və hətta paylaşdığın şəkillər belə bir mesaj verir: “Mən dəyərliyəm. Məni seçin.”
Ən qəribəsi də budur ki, biz çox vaxt bu oyunu özümüz seçdiyimizi düşünürük. Halbuki oyunun qaydaları biz doğulmamışdan əvvəl yazılıb. Bir ailədə doğulursan və sənə deyirlər: oxu, iş tap, ev al, maşın al, ailə qur, hörmətli insan ol. Başqa bir ailədə doğulursan və evdə əsas məsələ ayın sonuna necə çıxmaq olur. Sonra bu iki insanı eyni yarışa salıb deyirik: “Kim daha bacarıqlıdırsa, o qazansın.” Bu yarış ola bilər, amma ədalətli yarışdırmı?
Sosializm nəyi sorğulayır?
Sosializm çox vaxt səhv başa düşülür. Bəzi insanlar sosializm deyəndə dərhal Sovet İttifaqını, qadağaları, senzuranı, uzun növbələri və boz binaları xatırlayır. Bəzi insanlar isə sosializmi bütün problemləri həll edəcək sehrli ədalət sistemi kimi görür. Hər iki yanaşma çox sadədir.
Sosializm tək bir şey deyil. Tarix boyunca onun fərqli formaları olub - utopik sosialistlər, Marxizm, Leninçilik, demokratik sosializm və sosial-demokratiya kimi müxtəlif yanaşmalar yaranıb. Amma bu fərqli fikirlərin içində ortaq bir sual var: iqtisadi güc cəmiyyətdə necə bölünməlidir?
Əgər bir qrup insan fabriklərə, şirkətlərə, torpağa, texnologiyaya və böyük kapitala sahibdirsə, digər insanlar isə sadəcə yaşamaq üçün öz əməyini satmağa məcburdursa, burada tam bərabər münasibətdən danışmaq olarmı?
Karl Marx bu məsələyə sinif mübarizəsi kimi baxırdı. Onun fikrincə, tarix boyunca cəmiyyətlər çox vaxt güclü siniflə zəif sinfin qarşıdurması üzərində qurulub. Kapitalizmdə isə bu qarşıdurma kapitalistlə işçi arasında yaranır. Kapitalist istehsal vasitələrinə sahibdir, işçi isə yaşamaq üçün işləməlidir.
Kağız üzərində müqavilə azaddır. Amma real həyatda bir tərəfin seçim imkanı daha çoxdur, digər tərəfin isə çox vaxt sadəcə bir seçimi var: “İşlə, yoxsa yaşamaq çətinləşəcək.” Bu, sosializmin əsas etirazlarından biridir.
Bərabərlik hamının eyni olması deyil
Burada vacib bir məqam var: bərabərlik hamının eyni maaş alması, eyni evdə yaşaması, eyni paltarı geyinməsi demək deyil. Bu, sosializmin çox sadələşdirilmiş formasıdır. İnsanlar bəzən mürəkkəb ideyaları başa düşmək istəməyəndə onları karikaturaya çevirirlər, sonra da həmin karikatura ilə mübahisə edib özlərini qalib hesab edirlər. Çox rahat idman növüdür, tərləmək də lazım deyil.
Sosializmin əsas dərdi daha sadədir: insanın dəyəri onun bazardakı qiymətinə bərabər olmamalıdır. Yəni bir insan kasıb ailədə doğulduğu üçün yaxşı təhsildən məhrum olmamalıdır. Xəstələndiyi üçün həyatını borc içində keçirməməlidir. İşini itirdiyi üçün bütün ləyaqətini itirməməlidir. Yaşamaq haqqı bazarın mərhəmətinə buraxılmamalıdır.
Bu mənada sosializm sadəcə iqtisadi fikir deyil - o həm də əxlaqi sualdır: cəmiyyət ən zəif insanına necə davranır?
İnqilab, yoxsa islahat?
Sosializmin tarixində ən böyük ayrılıqlardan biri bu sual ətrafında yaranıb: sistemi kökündən dəyişmək lazımdır, yoxsa onu yavaş-yavaş düzəltmək? Bir tərəf deyirdi ki, kapitalizm öz içində ədalətsizdir və onu kiçik dəyişikliklərlə düzəltmək mümkün deyil. Bu fikir daha sonra Marxizm-Leninizm kimi sərt və inqilabi modellərə gətirdi.
Lenin düşünürdü ki, işçi sinfi özbaşına inqilabi düşüncəyə çata bilməz, ona görə də onları qabaqcıl partiya idarə etməlidir. Burada təhlükəli bir məqam ortaya çıxır - xalqın adından danışan kiçik bir qrup, bir müddət sonra xalqın yerinə qərar verməyə başlayır. Tarix də göstərdi ki, “xalq üçün” başlayan bəzi sistemlər çox rahat şəkildə “xalqın susdurulması” ilə nəticələnə bilər.
Digər tərəf isə deyirdi ki, dəyişiklik demokratik yolla mümkündür - seçkilərlə, qanunlarla, sosial proqramlarla və işçi hüquqları ilə cəmiyyəti daha ədalətli etmək olar. Bu xətt demokratik sosializm və sosial-demokrat düşüncəyə daha yaxındır. Burada məqsəd bazarı tamamilə yox etmək deyil - məqsəd bazarın insanı əzməsinin qarşısını almaqdır. Başqa sözlə: kapitalizmi ləğv etmək yox, onu insaniləşdirmək.
Kapitalizm insan üçün işləməlidir
Məncə bu mövzuda ən yaxşı sual “sosializm yaxşıdır, yoxsa pisdir?” deyil. Bu sual çox sadədir - hətta o qədər sadədir ki, YouTube şərh bölməsi üçün idealdır. Orada onsuz da hamı eyni anda həm iqtisadçı, həm tarixçi, həm də əsəbi dayıdır.
Əsas sual budur: kapitalizm insan üçün işləyir, yoxsa insan kapitalizm üçün? Əgər insan bütün ömrünü sadəcə kirayə, kredit, maaş, status və qorxu içində keçirirsə, burada azadlıqdan danışmaq çətindir. Əgər bir gənc sevdiyi sahəni yox, yalnız “pul gətirən” sahəni seçməyə məcburdursa, bu tam azad seçim deyil - bu, iqtisadi təzyiqin daha səliqəli geyinmiş formasıdır.
Əgər bir insan xəstələnəndə ilk düşündüyü şey “sağalacağam?” yox, “buna pulum çatacaq?” olursa, o cəmiyyət haqqında ciddi düşünmək lazımdır. Əgər təhsil insanın düşüncəsini azad etmək üçün yox, sadəcə bazarda daha baha satılması üçün lazımdırsa, onda biz insan yetişdirmirik - biz bazar üçün daha keyfiyyətli məhsul hazırlayırıq.
Biz necə cəmiyyət istəyirik?
Sosializmin ən dərin sualı bəlkə də budur: biz necə cəmiyyətdə yaşamaq istəyirik? Elə bir cəmiyyət istəyirik ki, hər kəs yalnız öz gücünə buraxılsın və uduzanlara “tənbəl idin” deyilsin? Yoxsa elə bir cəmiyyət istəyirik ki, insanın doğulduğu ailə, şəhər, sosial təbəqə və maddi imkan onun bütün taleyini əvvəlcədən yazmasın?
Əlbəttə, dövlətin hər şeyi idarə etməsi də təhlükəlidir. Çünki iqtisadi gücün bir neçə varlının əlində tolanması necə problemdirsə, bütün gücün dövlətin əlində tolanması da başqa bir problemdir. Ona görə məsələ sadəcə “dövlət çox olsun” və ya “bazar tam azad olsun” deyil - məsələ balansdır.
İnsan azad olmalıdır, amma bu azadlıq yalnız güclülərin istifadə edə bildiyi bir imtiyaz olmamalıdır. Bazar işləməlidir, amma insan ləyaqətini udmamalıdır. Dövlət dəstək verməlidir, amma insanın yerinə yaşamağa başlamamalıdır.
Bəs sosializmi niyə anlamalıyıq?
Sosializm haqqında danışarkən ilk etməli olduğumuz şey onu sevmək və ya ona nifrət etmək deyil - əvvəlcə onu anlamaq lazımdır. Çünki sosializm sadəcə keçmişin siyasi ideyası deyil. O, bu gün də qarşımızda duran real suallardan doğur: niyə bəzi insanlar həyatı fürsət kimi yaşayır, bəziləri isə yük kimi? Niyə birinin səhvi “təcrübə”, digərinin səhvi “həyatının sonu” olur? Niyə azadlıq bəziləri üçün seçim, bəziləri üçün sadəcə gözəl səslənən bir sözdür?
Bu sualların cavabı asan deyil. Amma bu sualları vermədən daha ədalətli cəmiyyət haqqında danışmaq da çətindir. Bəlkə də məsələ sosialist olmaq və ya olmamaq deyil. Məsələ budur:
İnsan bazarın içində tək qalanda, biz hələ də ona həqiqətən azad deyə bilərikmi?
Əlavə materiallar
Bu yazını yazarkən sosializmin tarixini və əsas formalarını izah edən bu videodan ilham aldım. Videoda sosializmin necə yarandığı, Marxizmin, Leninçiliyin və demokratik sosializmin nə ilə fərqləndiyi sadə şəkildə izah olunur.