Sənə uşaqlıqdan bəri cəmiyyət və müasir kapitalizm tərəfindən çox tanış, hətta müqəddəs bir cümlə öyrədilib: “Hər şey yalnız sənin öz əlindədir.”
Uğur qazanmaq istəyirsən? Daha çox çalış. Pul qazanmaq istəyirsən? Daha da çox çalış. Əgər kasıbsansa, deməli, sən kifayət qədər çalışmamısan və bəhanə axtarırsan. Başqası səndən qabaqdadır? Deməli, o səndən daha ağıllıdır, daha zəhmətkeşdir və o yerə daha çox layiqdir.
İlk baxışda bu fikir insana çox məntiqli və ədalətli görünür. Çünki kağız üzərində hamı azaddır, hamı sərbəst seçim edə bilər və hər kəs sıfırdan öz həyatını qura bilər. Amma gəl bir az dürüst olaq: bu dünyada heç kim həyata eyni yerdən, eyni start xəttindən başlamır.
Biri çox yaxşı, imkanlı bir ailədə doğulur, ən yaxşı məktəbdə oxuyur, xarici dil öyrənir, ilk iş imkanını isə ailəsinin isti əlaqələri ilə asanlıqla tapır. Başqası isə elə bir bataqlıqda, elə bir yoxsulluq içində böyüyür ki, onun üçün “özünü inkişaf etdir” cümləsi sadəcə sosial şəbəkələrdə paylaşılan ucuz, mənasız bir motivasiya sözünə çevrilir.
İndi ən ağır sual budur: sən bu iki fərqli insana eyni rahatlıqla və eyni vicdanla “sən azadsan” deyə bilərsənmi? Bəlkə də sosializm deyilən o qəliz fikir məhz bu kiçik, amma daxili narahatlıq yaradan sualdan yaranıb.
1. Azadlıq hamı üçün eyni deyil
Bir yanaşmaya görə insan yalnız bir fərddir və tam azad olmalıdır. İstədiyini düşünməli, istədiyi biznesi qurmalı, mülkiyyət sahibi olmalı və həyatda öz yolunu heç bir maneə olmadan seçməlidir. Bu fikir qulağa çox gözəl səslənir. Hətta o qədər gözəl səslənir ki, bəzən bir anlıq bu dünyada kirayə pulu, çox aşağı maaş, ailə təzyiqi, korrupsiya və “tanış tapmaq” kimi reallıqların olduğunu tamamilə unudur.
Problem əsla azadlığın özündə deyil. Əsl problem ondadır ki, müasir dünyada azadlıq çox vaxt yalnız pulu və imkanı olan insanlar üçün real bir şeyə çevrilir. Bir insan acdırsa, imkansızlıqdan yaxşı təhsil ala bilmirsə, sağlamlığına baxa bilmirsə və ailəsinə kömək etmək üçün hər gün nifrət etdiyi bir işdə işləməyə məcburdursa, sən ona sadəcə “sən azadsan” deməklə kömək etmirsən. Sən onu ələ salırsan. Çünki insanın həqiqətən azad olması üçün onun sadəcə qanun qarşısında bərabər olması heç vaxt bəs etmir. Onun real, yaşaya biləcəyi seçimlər edəcək maddi şəraiti də olmalıdır.
Sosializm fəlsəfəsi məhz buradan başlayır. O soruşur: əgər cəmiyyətdə bütün iqtisadi güc yalnız çox az sayda insanın əlində toplanırsa, o zaman yerdə qalan milyonlarla insanın azadlığı nə dərəcədə gerçəkdir?
2. Kapitalizmin görünməyən tərəfi
Kapitalizm insanlara çox böyük imkanlar verir. O sənə deyir ki, biznes qur, sat, al, rəqabət apar və yüksəl. Və dürüst olmalıyıq ki, bu sistem bəşəriyyətdə çox böyük inkişaflar yaradıb. Bu gün gördüyümüz şəhərlər, texnologiyalar, nəhəng şirkətlər, sürətli bazarlar və yeni ideyalar çox vaxt məhz kapitalist sistemin o amansız rəqabətinin içində böyüyüb. Amma kapitalizmin çox qaranlıq başqa bir tərəfi də var.
Bu sistemdə, diqqət etsən, hər şey rəqabətə və bazara çevrilə bilir. Sənin hisslərin də, sənin zamanın da, sənin diqqətin də, hətta sənin özünü cəmiyyətə göstərmək tərzin belə bir məhsuldur. Bir müddət sonra sən artıq sadəcə yaşamaq, nəfəs almaq üçün çalışmırsan. Sən bazarda özünü “dəyərli bir insan” kimi, satılmalı olan bir obyekt kimi göstərmək üçün çalışırsan. LinkedIn profilin, CV-n, geyimin, danışığın, oxuduğun universitet, yaşadığın yer, işlədiyin şirkət və hətta İnstaqramda paylaşdığın o xoşbəxt şəkillər belə sadəcə tək bir mesaj verir: “Mən dəyərliyəm, xahiş edirəm, məni seçin.”
Ən qəribəsi və bəlkə də faciəvisi budur ki, biz çox vaxt bu ağır oyunu özümüzün seçdiyimizi, azad iradəmizlə oynadığımızı düşünürük. Halbuki oyunun qaydaları sən heç doğulmamışdan illər əvvəl artıq yazılıb. Bir ailədə doğulursan və sənə ilk gündən deyirlər ki, oxu, yaxşı iş tap, ev al, maşın al, ailə qur və cəmiyyətdə hörmətli insan ol. Başqa bir ailədə doğulursan və evdə səhərdən axşama qədər müzakirə olunan yeganə əsas məsələ ayın sonuna necə borcsuz çıxmaq olur. Sonra biz bu iki fərqli insanı tam eyni yarışa salıb böyük bir qürurla deyirik: “Kim daha bacarıqlıdırsa, qoy o qazansın.” Bu, doğrudan da bir yarış ola bilər, amma sən inanırsanmı ki, bu yarış ədalətlidir?
3. Sosializm nəyi sorğulayır?
Sosializm çox vaxt tamamilə səhv başa düşülür. Bəzi insanlar sosializm deyəndə dərhal o qorxunc Sovet İttifaqını, qadağaları, senzuranı, mağaza qarşısındakı o uzun növbələri və bir-birinə bənzəyən, ruhsuz boz binaları xatırlayır. Digər qrup romantik insanlar isə sosializmi dünyadakı bütün problemləri bir gecədə həll edəcək sehrli, qüsursuz bir ədalət sistemi kimi görürlər. Əslində hər iki yanaşma həddindən artıq sadə və tənbəldir.
Sosializm tək, sabit bir şey deyil. Tarix boyunca onun çox fərqli formaları olub. Utopik sosialistlər, Marxizm, Leninçilik, demokratik sosializm və bugünkü Avropada gördüyümüz sosial-demokratiya kimi müxtəlif, bəzən bir-birinə zidd yanaşmalar yaranıb. Amma bütün bu fərqli fikirlərin, cərəyanların içində tək bir ortaq sual var: iqtisadi güc və sərvət cəmiyyətdə necə bölünməlidir?
Əgər bir kiçik qrup insan bütün fabriklərə, şirkətlərə, torpağa, texnologiyaya və ən böyük kapitala tam sahibdirsə, digər milyonlarla insan isə sadəcə yaşamaq, ac qalmamaq üçün onlara öz əməyini, yəni həyatını satmağa məcburdursa, biz burada doğrudanmı tam bərabər və azad bir münasibətdən danışa bilərik?
Karl Marx bu çətin məsələyə sinif mübarizəsi kimi baxırdı. Onun fikrincə, tarix boyunca cəmiyyətlər çox vaxt güclü siniflə zəif sinfin amansız qarşıdurması üzərində qurulub. Kapitalizmdə isə bu qaçılmaz qarşıdurma kapitalistlə işçi arasında yaranır. Kapitalist istehsal vasitələrinə və pula sahibdir, işçi isə sadəcə sağ qalmaq üçün ona işləməlidir.
Kağız üzərində, imzaladığın o iş müqaviləsində sən azadsan. Amma real həyatda masanın bir tərəfinin seçim imkanı, pulu və vaxtı daha çoxdur, digər tərəfin, yəni sənin isə çox vaxt sadəcə bircə seçimin var: “İşlə, yoxsa yaşamaq sənin üçün cəhənnəmə dönəcək.” Bu sərt reallıq, sosializmin kapitalizmə olan ən əsas və ən haqlı etirazlarından biridir.
4. Bərabərlik hamının eyni olması deyil
Burada çox vacib bir məqam var: bərabərlik əsla hamının eyni maaş alması, hamının eyni evdə yaşaması və ya eyni paltarı geyinməsi demək deyil. Bu, sosializmin rəqibləri tərəfindən çox sadələşdirilmiş və ələ salınmış formasıdır. İnsanlar bəzən mürəkkəb ideyaları dərindən başa düşmək istəməyəndə, onları belə gülünc karikaturaya çevirirlər. Sonra da həmin o uydurma karikatura ilə qəhrəmancasına mübahisə edib özlərini qalib hesab edirlər. Bu, düşünmədən asanlıqla qələbə qazanmaq kimi bir şeydir.
Sosializmin, yəni sol düşüncənin əsas dərdi daha sadə və daha dərindir: insanın dəyəri onun bazardakı qiymətinə bərabər olmamalıdır. Yəni bir insan sadəcə kasıb ailədə doğulduğu üçün keyfiyyətli təhsildən məhrum olmamalıdır. Bir insan ağır xəstələndiyi üçün həyatının geri qalanını xəstəxana borcu içində, sürünərək keçirməməlidir. Bir insan gözlənilmədən işini itirdiyi üçün küçəyə atılıb bütün ləyaqətini itirməməlidir. Bir sözlə, insanın yaşamaq haqqı və qüruru heç vaxt və heç vaxt bazarın o kor və qəddar mərhəmətinə buraxılmamalıdır.
Bu mənada sosializm sadəcə hansısa quru bir iqtisadi fikir deyil. O, həm də çox ağır bir əxlaqi sualdır: sənin yaşadığın cəmiyyət özünün ən zəif, ən köməksiz insanına necə davranır?
5. İnqilab, yoxsa islahat?
Sosializmin tarixində ən böyük, bəzən isə ən qanlı ayrılıqlardan biri məhz bu sual ətrafında yaranıb: sistemi kökündən, zorakılıqla dəyişmək lazımdır, yoxsa onu demokratik yolla, yavaş-yavaş düzəltmək?
Bir tərəf deyirdi ki, kapitalizm öz mahiyyəti etibarilə, öz içində ədalətsizdir və onu hansısa kiçik, şirin dəyişikliklərlə düzəltmək qeyri-mümkündür. Bu radikal fikir daha sonra Marxizm-Leninizm kimi çox sərt və inqilabi modellərə gətirib çıxardı.
Lenin düşünürdü ki, işçi sinfi heç vaxt özbaşına inqilabi düşüncəyə çata bilməz, ona görə də onları ancaq qabaqcıl, elit bir partiya idarə etməlidir. Məhz burada çox təhlükəli və qaranlıq bir məqam ortaya çıxır. Xalqın adından danışan kiçik bir qrup insan, bir müddət sonra diktatora çevrilib elə xalqın öz yerinə qərar verməyə başlayır. Tarix də çox acı bir şəkildə bizə sübut etdi ki, “xalq üçün” və “ədalət üçün” başlayan bəzi sistemlər çox rahat şəkildə məhz “xalqın susdurulması” və məhv edilməsi ilə nəticələnə bilər.
Lakin digər tərəf isə deyirdi ki, dəyişiklik inqilabsız, sırf demokratik yolla mümkündür. Azad seçkilərlə, qanunlarla, sosial müdafiə proqramlarla və işçi hüquqları ilə cəmiyyəti qan tökmədən daha ədalətli etmək olar. Bu sülhsevər xətt bu gün gördüyümüz demokratik sosializm və sosial-demokrat düşüncəyə daha yaxındır. Burada əsas məqsəd bazarı tamamilə yox etmək və hamını eyniləşdirmək deyil. Məqsəd, bazarın və vəhşi rəqabətin insanı əzməsinin, onu bir əşyaya çevirməsinin qarşısını almaqdır. Başqa sözlə desək: məqsəd kapitalizmi ləğv etmək yox, onu sadəcə insaniləşdirməkdir.
6. Kapitalizm insan üçün işləməlidir
Bu mürəkkəb mövzuda veriləcək ən yaxşı sual heç vaxt “sosializm yaxşıdır, yoxsa pisdir?” sualı deyil. Bu cür sual həddindən artıq sadədir. O qədər sadədir ki, ancaq internetdəki mənasız davalar üçün idealdır. Çünki orada onsuz da hamı eyni anda həm iqtisadçı, həm tarixçi, həm də siyasətçidir.
Bizim özümüzə verməli olduğumuz ən dərini sual budur: kapitalizm insan üçün işləyir, yoxsa insan bir ömür boyu kapitalizm üçün işləyir? Əgər sən bütün gəncliyini, bütün ömrünü sadəcə kirayə pulu, bank krediti, maaş, status dərdi və qorxu içində keçirirsənsə, burada hansı azadlıqdan danışmaq olar? Əgər bir gənc, sırf ac qalmamaq üçün sevdiyi o gözəl sahəni yox, yalnız “pul gətirən” sahəni seçməyə məcburdursa, bu tam azad və şüurlu bir seçim deyil. Bu, sadəcə olaraq iqtisadi təzyiqin qalstuk taxmış, daha səliqəli geyinmiş formasıdır.
Əgər bir insan ağır xəstələnəndə onun ilk düşündüyü şey “görəsən mən sağalacağam?” yox, dəhşət içində “görəsən buna pulum çatacaq, yoxsa evimi satmalıyam?” olursa, o cəmiyyətin əxlaqı haqqında doğrudan da çox ciddi düşünmək lazımdır. Əgər bizdə təhsil sisteminin tək məqsədi insanın düşüncəsini azad etmək, onu şəxsiyyət kimi formalaşdırmaq yox, sadəcə onun əmək bazarı üçün daha baha satılan bir detala çevrilməsidirsə, onda biz məktəblərdə insan yetişdirmirik. Biz sadəcə böyük bazar üçün daha keyfiyyətli, sözəbaxan bir məhsul hazırlayırıq.
7. Biz necə cəmiyyət istəyirik?
Sosializmin qoyduğu o ən dərin sual bəlkə də budur: biz əslində özümüz necə bir cəmiyyətdə yaşamaq, uşaqlarımızı necə bir dünyada böyütmək istəyirik? Elə bir cəmiyyət istəyirik ki, orada hər kəs yalnız öz gücünə, öz taleyinə buraxılsın və uduzanlara, geridə qalanlara sadəcə “sən tənbəl idin, özün günahkarsan” deyilsin? Yoxsa elə bir cəmiyyət arzulayırıq ki, sənin doğulduğun ailə, yaşadığın şəhər, sosial təbəqən və ailənin maddi imkanı sənin bütün taleyini əvvəlcədən və amansızcasına yazmasın?
Əlbəttə, dövlətin sənə aid olan hər şeyi, bütün bazarı sərt şəkildə idarə etməsi də qorxulu və təhlükəlidir. Çünki iqtisadi gücün sadəcə bir neçə varlının əlində toplanması necə böyük problemdirsə, bütün iqtisadi və siyasi gücün tək bir dövlətin əlində cəmləşməsi də tamamilə başqa, bəlkə də daha böyük bir problemdir. Ona görə məsələ sadəcə olaraq “dövlət çox olsun” və ya “bazar tam azad və nəzarətsiz olsun” deyil. Məsələ həmişə o qızıl balansı tapmaqdır.
İnsan tam azad olmalıdır. Amma bu azadlıq yalnız güclülərin, yalnız pulluların istifadə edə bildiyi qapalı bir klub imtiyazı olmamalıdır. Bazar işləməlidir, rəqabət olmalıdır. Amma o rəqabət insan ləyaqətini udmamalı, insanı əzib keçməməlidir. Dövlət dəstək verməlidir, qorumalıdır. Amma dövlət eyni zamanda insanın yerinə qərar verib onun yerinə yaşamağa başlamamalıdır.
8. Bəs sosializmi niyə anlamalıyıq?
Sosializm haqqında danışarkən, bir çoxları kimi etməli olduğumuz ilk şey onu kor-koranə sevmək və ya ona nifrət etmək deyil. Əvvəlcə onu soyuqqanlıqla anlamaq lazımdır. Çünki sosializm sadəcə keçmişdə qalmış, kitabların tozlu səhifələrindəki siyasi bir ideya deyil. O, məhz bu gün, elə indi sənin qarşında duran ən real və ən ağrılı suallardan doğur: niyə bəzi insanlar bu həyatı möhtəşəm bir fürsət kimi, yüngüllüklə yaşayır, bəziləri isə hər günü ağır bir yük kimi, sürünərək çəkir? Niyə birinin gənclik səhvi onun üçün sadəcə maraqlı bir “təcrübə”, digərinin eyni səhvi isə onun “həyatının sonu” olur? Niyə azadlıq bəziləri üçün real bir seçim, bəziləri üçünsə sadəcə kitablarda gözəl səslənən, amma heç vaxt çatılmayan bir xəyaldır?
Bu ağır sualların cavabı qətiyyən asan deyil. Amma sən cəsarət edib bu sualları özünə və cəmiyyətə vermədən, daha ədalətli, daha təmiz bir gələcək haqqında danışa da bilməzsən. Bəlkə də bütün məsələ sosialist olmaq və ya olmamaq kimi quru bir etiket deyil.
Məsələ sadəcə budur: insan qəddar bazarın içində yapayalnız qalanda, sən hələ də onun gözlərinə baxıb, yalan demədən, “sən doğrudan da azadsan” deyə bilərsənmi?
Əlavə materiallar
Bu yazını yazarkən sosializmin o mürəkkəb tarixini və əsas formalarını izah edən bu videodan çox ilham aldım. Videoda sosializmin necə yarandığı, Marxizmin, Leninçiliyin və müasir demokratik sosializmin bir-birindən əslində nə ilə və necə fərqləndiyi çox sadə şəkildə izah olunur. Əgər mövzu səni də düşündürdüsə, izləməyə dəyər.