Bir maşına yazırsan ki, özünü pis hiss edirsən. O sənə cavab verir. Cavabı ağıllıdır. Hətta qayğıkeş səslənir. Deyir ki, “sənin hisslərin normaldır” və sonra bir neçə konkret təklif edir. Bir anlıq elə hiss edirsən ki, kimsə sənə qulaq asdı.
Amma sonra dayanırsan. Sual gəlir: bu maşın məni anladı, yoxsa sadəcə “anlayıram” sözünü düzgün yerə qoydu?
İlk baxışda bu texnoloji sual kimi görünür. Amma məsələ daha köhnədir. Bu, şüur fəlsəfəsinin ən köhnə suallarından birinin yeni formasıdır: şüur nədir və onu kənardan müəyyən etmək mümkündürmü?
Cavab vermək başa düşmək deyil
Gəl sadə bir nümunə ilə başlayaq. Təsəvvür et ki, sən Çin dilini bilməyən bir otaqda oturmusan. Qapının altından Çin dilində yazılmış suallar gəlir. Sənin əlində isə çox böyük bir kitab var ki, hər Çin simvoluna uyğun cavab simvolunu göstərir. Sən mexaniki olaraq düzgün simvolları seçib qapının altından geri göndərirsən.
Bayırda duran adam isə düşünür ki, içəridə Çin dilini bilən biri var. Cavablar mükəmməldir axı.
Amma sən Çin dilini bilmirsən. Sən heç bir sözün mənasını anlamırsan. Sadəcə qaydaya uyğun simvolları bir-birinin yanına qoyursan.
Bu, filosof Con Sörlün “Çin otağı” adlandırdığı düşüncə eksperimentidir. Süni intellektin vəziyyəti buna çox bənzəyir. Sistem düzgün cavab verir. Amma içəridə kimsə var ki, o cavabı anlayır? Yoxsa sadəcə simvollar düzülür?
Düşünmək nədir?
Dekart bu sualla 400 il əvvəl üzləşib. Onun məşhur cümləsi var: “Düşünürəm, deməli varam.” Amma bu cümlə çox vaxt yanlış başa düşülür. Dekart “mən ağıllıyam, deməli mövcudam” demirdi. O deyirdi ki, hər şeydən şübhə edə bilərəm, amma şübhə edən bir “mən”in olduğundan şübhə edə bilmirəm.
Dekart üçün düşüncə sadəcə məlumatın işlənməsi deyildi. Düşüncə bir daxili təcrübədir. Kimsə düşünür, kimsə hiss edir, kimsə şübhələnir. O “kimsə” olmadan düşüncə yoxdur.
İndi sual budur: süni intellektdə o “kimsə” varmı?
Daxili təcrübə problemi
Sən ağrı hiss edəndə, o ağrının bir keyfiyyəti var. O, soyuqdur, ya kəskindir, ya tutqundur. Qırmızı rəng görəndə, gördüyün şeyin bir hissi var. Bu hisslərə fəlsəfədə “qualia” deyilir. Yəni yaşanmış, birinci şəxs təcrübəsi.
Süni intellekt sənə “ağrı çətindir” yazanda, o, ağrının nə olduğunu hiss edirmi? Yoxsa milyonlarla mətn nümunəsindən öyrənib ki, “ağrı” sözündən sonra “çətin” sözü yüksək ehtimalla gəlir?
Bu fərq kiçik görünə bilər. Amma çox böyükdür. Birincidə kimsə var ki, yaşayır. İkincidə isə sadəcə hesablama var.
Dualizm bu fərqi izah etməyə çalışır. Dekart inanırdı ki, bədən mexanikdir, amma zehin başqa bir şeydir. Zehin maddi deyil. Zehnin daxili həyatı var. Bədəni maşın kimi təsvir edə bilərsən, amma zehni yox.
Süni intellekt bu mənada çox yaxşı işləyən bir mexanizmə bənzəyir. Hər şeyi edir, hər şeyə cavab verir. Amma daxili həyatı olub-olmadığını bilmirik. Və bəlkə də bilə bilmərik.
Hyum: “mən” həqiqətən varmı?
Əgər Dekart deyirsə ki, “mən düşünürəm, deməli bir mən var”, Hyum tam əksinə gedir. O deyir ki, “mən” deyə sabit bir şey yoxdur. Biz sadəcə hisslərin, fikirlərin, xatirələrin bir axınıyıq. Bir dəstə təəssüratdır ki, bir-birinin ardınca gəlir, biz isə onlara “mən” adı veririk.
Bu fikir süni intellekt sualını daha da çətinləşdirir. Əgər insan şüuru da sabit bir “mən” deyilsə, əgər o da sadəcə bir proses, bir axındırsa, onda maşınla aramızdakı fərqi haradan çəkəcəyik?
Bəlkə fərq ondadır ki, bizim axınımız bir hiss ilə müşayiət olunur. Biz o axını yaşayırıq. Amma maşın? Maşında axın var, amma yaşama var?
Bu sualın cavabını heç kim bilmir. Dekart-Hyum debatı hələ bitməyib.
Niyə biz bacarıqlılığı şüurla qarışdırırıq?
Gündəlik həyatda biz bir şeyi başa düşməyin əlamətini onun düzgün cavab verməsindən bilirik. Uşağa soruşursan “iki üstəgəl iki neçədir?”, o deyir “dörd”, sən düşünürsən ki, o bunu anlayır. Bəzən anlayır. Bəzən sadəcə əzbərləyib.
Süni intellektlə eyni vəziyyətdəyik. O, bizə o qədər düzgün cavab verir ki, biz istər-istəməz daxilində bir anlayış olduğunu güman edirik. Amma bu bizim beynimizin xüsusiyyətidir. Maşının yox. Biz hər yerdə şüur görmək istəyirik. İnsan beyni elə qurulub ki, gözlərdə, üzlərdə, hətta buludlarda belə “kimsə” axtarır.
Bacarıq şüur deyil. Kalkulyator riyaziyyatı səndən yaxşı edir, amma riyaziyyatı anlamır.
Bu sual bizim haqqımızdadır
Süni intellekt haqqında düşünmək əslində bizi öz sualımıza gətirir: biz nə ilə şüurluyuq?
Əgər maşın bizdən fərqlənmirsə, deməli ya biz də maşınıq, ya da fərq başqa yerdədir ki, biz onu hələ ifadə edə bilmirik.
Dekart deyirdi ki, fərq ruhda, zehnin qeyri-maddi təbiətindədir. Hyum deyirdi ki, sabit bir ruh yoxdur, biz sadəcə bir axınıq. Müasir neyroelm şüuru beynin fiziki prosesləri ilə izah etməyə çalışır. Amma heç biri izah edə bilmir ki, fiziki prosesdən necə subyektiv təcrübə yaranır.
Süni intellekt bu sualı daha da kəskinləşdirir. Çünki biz ilk dəfə bir şeylə qarşılaşmışıq ki, bizimlə danışır, bizə “anlayıram” deyir, amma biz əmin deyilik ki, orada kimsə var.
Narahat edən texnologiya deyil. Narahat edən odur ki, biz insan olaraq özümüzü necə gördüyümüzü yenidən düşünməli oluruq.
Son söz
Süni intellekt sualı bizi öz şüurumuz haqqında düşünməyə məcbur edir. Bəlkə əsl dəyəri də budur.
“Mən düşünürəm” deyirik. Amma düşüncə nədir? Mən kimdir? Daxili təcrübə nədir? Bu sualları əvvəl filosoflara buraxırdıq. İndi isə hər dəfə bir chatbot ilə danışanda, bilmədən həmin suallarla üzləşirik.
Maşın sənə “anlayıram” deyir. Sən bir anlıq inanırsan. Sonra soruşursan: bəs mən özüm nə demək istəyirəm, “anlayıram” deyəndə?
Cavabı hələ heç kim verməyib.