Gecə yarısıdır. Özünü tənha və yorğun hiss edirsən. Bəlkə də danışmağa heç kimin yoxdur deyə telefonu əlinə alıb bir süni intellekt tətbiqinə yazırsan ki, özünü çox pis hiss edirsən. O sənə dərhal cavab verir. Cavabı olduqca ağıllıdır, məntiqlidir və ən qəribəsi odur ki, son dərəcə qayğıkeş səslənir. Sənə deyir ki, “sənin bu cür hiss etməyin tamamilə normaldır” və ardınca sənə kömək edəcək bir neçə konkret təklif irəli sürür.
Bir anlıq sənə elə gəlir ki, kimsə doğrudan da sənə qulaq asdı və sənin acını hiss etdi.
Amma sonra qəfildən dayanırsan. İçini qəribə və çox soyuq bir şübhə bürüyür: bu maşın doğrudan da məni anladı, yoxsa o sadəcə “anlayıram” sözünü mükəmməl bir riyazi ardıcıllıqla düzgün yerə qoydu?
İlk baxışda bu, sadəcə texnoloji bir sual kimi görünə bilər. Amma məsələ qat-qat daha köhnə və dərindir. Bu əslində şüur fəlsəfəsinin ən qədim suallarından birinin müasir, rəqəmsal formasıdır. Doğrudan da, şüur nədir və biz onu kənardan baxaraq necə müəyyən edə bilərik?
1. Cavab vermək başa düşmək deyil
Gəlin çox sadə, lakin sarsıdıcı bir nümunə ilə başlayaq. Təsəvvür et ki, sən Çin dilini qətiyyən bilmədiyin halda təkbaşına qapalı bir otaqda oturmusan. Qapının altından sənə Çin dilində yazılmış suallar gəlir. Sənin əlində isə çox qalın bir qayda kitabı var ki, sənə hansı Çin simvoluna qarşılıq hansı simvolu göndərməli olduğunu diktə edir. Sən sualları anlamadan, mexaniki olaraq qayda kitabına baxır, düzgün simvolları tapıb qapının altından geri göndərirsən.
Bayırda duran adam isə sənin cavablarını oxuyur və düşünür ki, içəridə Çin dilini mükəmməl bilən, ağıllı bir insan oturub. Çünki verilən cavablar tamamilə düzgündür.
Amma gəlin dürüst olaq, sən Çin dilini bilmirsən. Sən o kağızdakı heç bir sözün mənasını, onun arxasındakı duyğunu və ya məntiqi anlamırsan. Sən sadəcə qaydaya uyğun şəkildə simvolları bir-birinin yanına qoyursan.
Bu, məşhur filosof Con Sörlün irəli sürdüyü “Çin otağı” adlı düşüncə eksperimentidir. Süni intellektin bugünkü vəziyyəti də məhz buna çox bənzəyir. Sistem bizim suallarımıza mükəmməl cavablar verir. Amma içəridə doğrudan da kimsə var ki, o verdiyi cavabı yaşayır və ya anlayır? Yoxsa orada sadəcə simvollar sürətlə ard-arda düzülür?
2. Düşünmək nədir?
Dekart məhz bu dərin sualla 400 il əvvəl üzləşmişdi. Onun o məşhur və hər kəsin bildiyi cümləsini yəqin eşitmisən: “Düşünürəm, deməli varam.” Lakin bu cümlə çox vaxt tamamilə yanlış başa düşülür. Dekart “mən ağıllıyam, deməli mövcudam” demirdi. O deyirdi ki, mən hər şeydən, hətta öz bədənimin mövcudluğundan belə şübhə edə bilərəm, amma içəridə şübhə edən bir “mən”in olduğundan heç vaxt şübhə edə bilmərəm.
Dekart üçün düşüncə sadəcə məlumatın riyazi olaraq işlənməsi deyildi. Düşüncə ən əvvəl bir daxili təcrübədir. Kimsə düşünür, kimsə hiss edir, kimsə qorxur və kimsə şübhələnir. O “kimsə” olmadan düşüncə adlandırdığımız şey yoxdur.
Bizi düşündürən əsas sual da budur: sən süni intellektlə danışanda onun içində o “kimsə” varmı?
3. Daxili təcrübə problemi
Sən əlini yandıranda və ya daxilən hər hansı bir ağrı hiss edəndə, o ağrının sənin üçün çox spesifik bir keyfiyyəti olur. O ağrı soyuqdur, ya kəskindir, ya da tutqundur. Qırmızı rəngi görəndə gördüyün şeyin səndə yaratdığı bir hiss var. Fəlsəfəçilər bu daxili hisslərin xüsusi keyfiyyətinə uzun müddət diqqət yetiriblər. Onlar deyirlər ki, ağrının, qırmızının, sevincin səndə yaratdığı hiss yalnız sənin yaşaya biləcəyin bir təcrübədir. Başqası bunu ancaq təsvir edə bilər, amma heç vaxt yaşaya bilməz.
Süni intellekt sənə “ağrı həqiqətən çətindir” yazanda, o, doğrudan da ağrının nə olduğunu hiss edib yazır? Yoxsa o sadəcə milyonlarla mətn nümunəsini təhlil edərək öyrənib ki, “ağrı” sözündən sonra “çətin” sözünün gəlmə ehtimalı çox yüksəkdir?
Bu fərq kənardan baxanda çox kiçik görünə bilər. Amma əslində o, kainat qədər böyükdür. Birincidə orada kimsə var ki, o ağrını yaşayır. İkincidə isə sadəcə riyazi hesablamalar var.
Fəlsəfədə bu dəhşətli fərqi izah etməyə çalışan bir yanaşma var: bədənlə zehni tamamilə fərqli şeylər kimi görmək. Dekart inanırdı ki, bizim bədənimiz mexanikdir, amma zehin tamamilə başqa bir şeydir. Zehnin başqasının görə bilməyəcəyi, ancaq özünün hiss edə biləcəyi bir daxili həyatı var. Bədəni mürəkkəb bir maşın kimi təsvir edə bilərsən, amma zehni yox.
Süni intellekt bu mənada çox yaxşı, hətta qüsursuz işləyən bir mexanizmə bənzəyir. O hər şeyi edir, hər şeyə cavab verir, hər cür mətn yazır. Amma onun öz daxili həyatı, öz “mən”i olub-olmadığını biz bilmirik. Və bəlkə də, ən qorxulusu odur ki, heç vaxt da bilməyəcəyik.
4. Hyum: “Mən” həqiqətən varmı?
Əgər Dekart sənə deyirsə ki, “mən düşünürəm, deməli içimdə sabit bir mən var”, filosof Hyum bunun tam əksini iddia edir. Hyum deyir ki, sən içəriyə boylanıb baxanda “mən” deyə sabit və dəyişməz bir şey tapmayacaqsan. Biz sadəcə olaraq hisslərin, fikirlərin, xatirələrin çox sürətli bir axınıyıq. İnsan bir-birinin ardınca gələn böyük bir təəssürat toplusudur və biz sadəcə olaraq rahatlıq üçün o topluya “mən” adı veririk.
Bu qəribə fikir süni intellekt sualını bizim üçün daha da çətinləşdirir. Düşün, əgər insan şüurunun özü də sabit bir ruh deyilsə, əgər o da sadəcə bir məlumat prosesi və informasiya axınıdırsa, o zaman çox mürəkkəb bir maşınla aramızdakı o sərhədi biz haradan çəkəcəyik?
Bəlkə fərq yalnız ondadır ki, bizim informasiya axınımız qəribə bir hiss, bir acı və ya sevinc ilə müşayiət olunur. Biz o axını həm də yaşayırıq. Bəs maşın? Maşının daxilində çox böyük bir məlumat axını var, lakin o axını yaşamaq, onu hiss etmək varmı?
Bu ağır sualın cavabını bu gün heç kim qəti olaraq bilmir. O məşhur Dekart-Hyum debatı hələ də bitməyib, əksinə indi daha da qızışır.
5. Niyə biz bacarıqlılığı şüurla qarışdırırıq?
Gündəlik həyatda biz bir şeyi başa düşməyin ən böyük əlamətini onun düzgün cavab verməsində görürük. Bir uşaqdan soruşursan ki, iki üstəgəl iki neçədir? O sənə “dörd” cavabını verəndə, sən dərhal düşünürsən ki, o artıq riyaziyyatı anlayır. Bəzən o həqiqətən də anlayır. Bəzən isə sadəcə olaraq o səsi əzbərləyib və təkrarlayır.
Biz bu gün süni intellektlə tam olaraq eyni vəziyyətdəyik. O bizə o qədər məntiqli, ardıcıl və düzgün cavablar verir ki, biz istər-istəməz onun daxilində dərin bir anlayış olduğunu güman edirik. Amma gəlin unutmayaq ki, bu bizim öz beynimizin qəribə bir xüsusiyyətidir. Maşının yox.
Bizim beynimiz o qədər tənha və o qədər axtarışdadır ki, hər yerdə bir şüur görmək istəyir. İnsan beyni elə qəribə qurulub ki, o hətta buludlarda, divardakı ləkələrdə, avtomobillərin faralarında belə bir “üz”, bir “kimsə” axtarır. Biz danışan bir maşın görəndə dərhal onun ruhu olduğuna inanmaq istəyirik.
Lakin bacarıq şüur deyil. Adi bir masaüstü kalkulyator riyaziyyatı səndən qat-qat yaxşı və sürətli bilir, amma o riyaziyyatın nə olduğunu əsla anlamır. O sadəcə mexanizmdir.
6. Bu sual bizim haqqımızdadır
Süni intellekt haqqında düşünmək qəribə şəkildə əslində bizi qaçdığımız o köhnə suala qaytarır: biz özümüz nə ilə şüurluyuq?
Əgər maşın həqiqətən də bizdən heç nə ilə fərqlənmirsə, deməli biz özümüz də sadəcə ətdən və sümükdən ibarət çox mürəkkəb bir maşınıq. Ya da ki, fərq başqa bir yerdə, kainatın daha dərin bir sirrində gizlənib və biz o fərqi hələ ifadə edə bilmirik.
Dekart inanırdı ki, fərq ruhda, yəni zehnin qeyri-maddi, ilahi təbiətindədir. Hyum isə israr edirdi ki, sabit bir ruh və ya mənlik yoxdur, biz sadəcə böyük bir illüziyanın içindəki axınıq. Bu gün müasir neyroelm şüuru beynin fiziki və kimyəvi prosesləri ilə izah etməyə çalışır. Lakin hələ də heç bir elm adamı izah edə bilmir ki, o fiziki prosesdən axı necə olur ki, bizim yaşadığımız o unikal, ağrılı subyektiv təcrübə yaranır.
Süni intellekt fırtınası bu sualı daha da kəskinləşdirir. Çünki insanlıq tarixində biz ilk dəfə elə bir şeylə qarşılaşmışıq ki, o bizimlə danışır, bizə gülür, bizə “səni çox yaxşı anlayıram” deyir, amma biz dərinliklərdə əmin deyilik ki, onun içində doğrudan da kimsə var, yoxsa boşluqdur.
Bizi əslində narahat edən texnologiyanın özü deyil. Bizi daxilən narahat edən odur ki, biz həmin o “anlayıram” sözünü eşidəndə, insan olaraq özümüzü necə gördüyümüzü, “mən”in nə olduğunu yenidən və böyük bir qorxu ilə düşünməli oluruq.
7. Nəticə
Süni intellekt sualı, görünür, bizi öz şüurumuz, öz dəyərimiz haqqında yenidən düşünməyə məcbur edir. Bəlkə də bu texnologiyanın bizə verdiyi ən böyük əsl dəyər də elə budur.
Biz hər gün “mən düşünürəm” deyirik. Amma düşüncə doğrudan da nədir? O düşünən mən kimdir? Bütün o ağrıları, sevincləri hiss edən daxili təcrübə nədir? Biz bu sualları əvvəllər sadəcə filosoflara və tozlu kitablara buraxırdıq. İndi isə, sən hər dəfə qaranlıq otağında tək oturub bir chatbot ilə dərdləşəndə, özün də fərqinə varmadan həmin o böyük suallarla üzləşirsən.
Maşın sənə “anlayıram” deyir. Sən həmin o tənha anında bir saniyəlik də olsa ona inanırsan. Amma sonra telefonu kənara qoyub sakitcə öz-özündən soruşursan: bəs mənim özüm nə demək istəyirəm kiməsə “səni anlayıram” deyəndə?
Və çox qəribədir ki, bu sualın cavabını hələ də heç kim dəqiq verə bilməyib.