Axşam saat 11-dir, mesaj göndərmisən, qarşı tərəf oxuyub cavab vermir. Sən isə telefona baxırsan. Bir də baxırsan. Bir də. Beyninə min cür ssenari dolur. “Görəsən niyə cavab vermir? Mənə əhəmiyyət vermir? Nəsə səhv etdim?” Halbuki bəlkə o adam sadəcə yatıb. Yaxud telefonu əlindən yerə düşüb. Yaxud həyatında sənin xəbərin olmadığı bir şey baş verib.
Amma sən artıq əzab çəkirsən. Heç nə baş verməyib, amma sən artıq yaralanmısan.
Nəzarət edə bilmədiyimiz şeylər
Gündəlik həyatda bizi ən çox yoran şey çətin hadisələr deyil. Bizi yoran, nəzarət edə bilmədiyimiz şeylərə görə dayanmadan narahat olmağımızdır. Tıxacda əsəbiləşirsən, amma tıxac sənin əmrinlə açılmayacaq. İmtahan nəticəsi gecikmişdir, amma sən nəticəni düşünməklə dəyişdirə bilmirsən. Birisi sənin haqqında pis danışıb, amma onun fikirləri sənin nəzarətində deyil.
Stoisisizm məhz bu nöqtədə başlayır. Çox sadə bir sualla:
“Bu mənim nəzarətimdədir, yoxsa yox?”
Stoik fəlsəfə bu sualı 2300 il əvvəl soruşub. Cavabı bu gün də işləyir.
Stoisisizm nə deyil?
Burada bir şeyi aydınlaşdırmalıyam. Çünki stoisisizmi çox vaxt yanlış başa düşürlər.
Stoik olmaq “heç nə hiss etməmək” demək deyil. Acını görmürsən, əzab çəkmirsən, ağlamırsan, hər şeyə laqeydliklə baxırsan. Yox. Bu, stoisisizm deyil, bu robotluqdur.
Stoik olmaq həm də passivlik deyil. “Hər şeyi olduğu kimi qəbul et və əlini üstündən çək” deyə bir mesaj yoxdur burada. Əksinə, stoiklər çox fəal insanlar olublar. Seneka Romanın ən məşğul dövlət adamlarından biri idi. Mark Aureliy imperiyanı idarə edirdi.
Stoisisizm deyir ki: hiss et, amma hisslərin qulu olma. Ağrını hiss et, amma ağrının sənin bütün gününü, həftəni, ayı idarə etməsinə icazə vermə.
Epiktet: hadisə və mühakimə
Epiktet qul idi. Sözün həqiqi mənasında. Azad olandan sonra fəlsəfə müəllimi oldu. Və onun ən məşhur fikri çox sadədir:
“İnsanları narahat edən hadisələr deyil, hadisələr haqqındakı mühakimələridir.”
Yəni: tıxac sənin problemindir, yoxsa tıxac haqqında düşüncən? Mesaja cavab gəlməməsi sənə ağrı verir, yoxsa “cavab gəlməmişdir, deməli mənə dəyər vermir” mühakiməsi?
Epiktet bir fərq qoyur: xarici hadisə və sənin onun haqqında düşündüklərin. Xarici hadisə sənin əlində deyil. Amma mühakimən sənin əlindədir.
Bu o demək deyil ki, ağrı yoxdur. Ağrı var. Amma o ağrının üstünə əlavə bir qat əzab qoymaq sənin seçimindir.
Seneka: gözləntinin ağırlığı
Seneka varlı idi, siyasətçi idi, Neronun müəllimi idi və sonunda Neronun əmri ilə özünü öldürməyə məcbur edildi. Onun həyatı asan deyildi. Amma Senekanın stoisisizmi kitab fəlsəfəsi deyildi. O, bunu həqiqi həyatda yaşayırdı.
Senekanın ən vacib müşahidələrindən biri qəzəb haqqındadır. O, deyir ki, qəzəb əslində puç olmuş gözləntinin nəticəsidir. Sən gözləyirsən ki, tıxac olmayacaq, dostun vaxtında gələcək, müdir sənin əməyini görəcək. Gözləntilərin doğrulmayanda qəzəblənırsən.
Amma Seneka soruşur: bəs əvvəlcədən gözləməsəydin? Bəs bilsəydin ki, tıxac ola bilər, dost gecikə bilər, müdir görmüyə bilər? O zaman qəzəbin olmazdı. Çünki sənin gözləntin reallıqla üst-üstə düşərdi.
Seneka həmçinin qorxu haqqında yazır. Deyir ki, insanın gözlədiyi ağrı çox vaxt real ağrıdan daha böyükdür. Beynimiz gələcəkdəki mümkün bədbəxtliyi o qədər şişirdir ki, biz hələ heç nə baş verməmiş əzab çəkirik. İmtahandan bir həftə əvvəl, iş müsahibəsindən bir gün əvvəl, həkimə getməmişdən əvvəl artıq ən pis ssenariləri yaşayırıq.
Senekanın sözü ilə desək: biz bədbəxtliyimizi iki dəfə yaşayırıq. Bir dəfə gözlədiyimiz zaman, bir dəfə də baş verdikdə. Bəzən isə üç dəfə. Çünki baş verəndən sonra da təkrar-təkrar düşünürük.
Mark Aureliy: vəzifə və daxili nizam
Mark Aureliy Roma imperatoru idi. Amma o, “Düşüncələr” adlı gündəliyini heç kimin oxuması üçün yazmamışdı. O kitab onun özü ilə söhbətidir. Özünə xatırlatmalar, özünü yenidən nizama salmaq cəhdləri.
Mark Aureliy hər səhər özünə deyirdi ki, bu gün nankor, yalançı, paxıl insanlarla qarşılaşacaqsan. Və bu onu əsəbiləşdirməməli. Çünki o insanlar da sənin kimi bir insan olaraq doğulublar, onların da öz çətinlikləri var. Sənin vəzifən onları dəyişmək deyil. Sənin vəzifən öz reaksiyalarını idarə etməkdir.
Mark Aureliy dünyanı dəyişməyə çalışmırdı. O, hər gün öz daxili nizamını qorumağa çalışırdı. Və inanırdı ki, insanın yeganə həqiqi hakimiyyəti öz zehninin üzərindədir.
Bəs bu gündəlik həyatda necə işləyir?
Gəl konkret danışaq. Stoik fəlsəfəni gündəlik həyata necə gətirmək olar?
Mesaj gözləyəndə. “Cavab gəlmədi” bir faktdır. “Cavab gəlmədi, deməli mənə əhəmiyyət vermir” isə artıq sənin əlavəndir. Fakt dəyişmir. Amma əlavəni sən seçirsən.
Pul narahatlığında. Pulun azalması bir faktdır. “Mən heç vaxt normal yaşaya bilməyəcəyəm” bir ssenaridir. Gəlirini artırmaq üçün nəsə etmək sənin əlindədir. İqtisadiyyatı idarə etmək yox.
İmtahan stresi. Hazırlaşa bilərsən. Hazırlaşdıqdan sonra nəticə haqqında narahat olmaq isə heç nəyi dəyişmir. Sadəcə sənə əlavə yük qoyur.
Ailə təzyiqi. Ailən sənin seçimlərini bəyənməyə bilər. Bu onların haqqıdır. Amma sənin də haqqın var: öz seçimlərinin arxasında durmaq.
Sosial müqayisə. İnstaqramda birisi sənin istədiyin həyatı yaşayır. Ya da sənə elə görünür. Amma onun həyatına baxmaqla sənin həyatın dəyişmir.
Hər bu vəziyyətdə stoik sual eynidir: Nə mənim əlimdədir, nə yox? Əlində olanla məşğul ol. Qalanını burax.
Sakinliyin qiyməti
Stoiklərin axtardığı son məqsəd ataraksiya idi, yəni pozulmaz daxili sakinlik. Amma bu sakinlik hər şeyin yaxşı olduğu bir rahatlıq deyil. Bu, hər şey yaxşı olmasa belə, daxili nizamını qoruya bilmək bacarığıdır.
Bu asandır? Xeyr. Heç bir stoik bunu asan adlandırmayıb. Mark Aureliy hər səhər özünə xatırlatma yazırdı, çünki unutmaq asandır. Seneka gecələr gününü nəzərdən keçirirdi, harada səhv etdiyini yazırdı. Epiktet şagirdlərinə hər gün təkrarlayırdı. Stoisisizm bir dəfə öyrənilən və bitən bir şey deyil. Bu, gündəlik məşqdir.
Sən ağrını aradan qaldırmırsan. Amma ağrının qulu olmağı dayandırırsan.
Son söz
Stoik fəlsəfə sənə “heç nə hiss etmə” demir. “Hər ağrıya tab gətir” də demir. O, çox daha sadə bir şey deyir:
Hər şeyi nəzarət etmək istəyirsən. Amma əksər şeylər sənin nəzarətində deyil. Və sən bunu qəbul etdiyin anda, içindəki o daimi gərginliyin bir hissəsi aradan qalxır.
Bu, mükəmməl sakinlik deyil. Amma kifayət qədər azadlıqdır ki, hər gəlişigözəl hadisənin sənin bütün günün məhv etməsinə icazə verməyəsən.