Axşam saat 23:14. Mesaj göndərmisən, qarşı tərəf oxuyub amma cavab vermir. Sən isə telefona baxırsan. Bir də baxırsan. Və yenə baxırsan. O dəqiqələrdə beyninə min cür ssenari dolur: görəsən niyə cavab vermir, bəlkə mənə əhəmiyyət vermir, bəlkə nəsə səhv bir şey yazdım? Halbuki bəlkə o adam sadəcə yuxuya gedib. Yaxud telefonu əlindən düşüb. Yaxud onun öz həyatında sənin ümumiyyətlə xəbərin belə olmadığı başqa bir şey baş verib.
Amma sən artıq əzab çəkirsən. Əslində ortada heç nə baş verməyib, amma sən artıq daxilən yaralanmısan.
1. Nəzarət edə bilmədiyimiz şeylər
Gündəlik həyatda bizi ən çox yoran və tükədən şey çətin hadisələr deyil. Bizi yoran, nəzarət edə bilmədiyimiz şeylərə görə dayanmadan narahat olmağımızdır. Tıxacda əsəbiləşirsən, amma o tıxac sənin əmrinlə və sənin qəzəbinlə açılmayacaq. İmtahan nəticəsi gecikir və sən dəli olursan, lakin nəticəni düşünməklə onu dəyişdirə bilmirsən. Kimsə sənin haqqında pis danışıb, lakin başqasının fikirləri heç vaxt sənin nəzarətində ola bilməz.
Stoisisizm fəlsəfəsi məhz bu çox həlledici nöqtədə başlayır. Çox sadə bir sualla:
“Bu mənim nəzarətimdədir, yoxsa yox?”
Stoiklər bu sualı 2300 il əvvəl soruşublar. Və gəlin dürüst olaq, bu gün həmin sualın cavabı hələ də bizim ən böyük ehtiyacımızdır.
2. Stoisisizm nə deyil?
Gəlin bir az dürüst olaq, çünki stoisisizmi çox vaxt tamamilə yanlış başa düşürlər.
Stoik olmaq heç nə hiss etməmək demək deyil. Sən acını görmürsən, əzab çəkmirsən, ağlamırsan və hər şeyə soyuq bir laqeydliklə baxırsan kimi bir fəlsəfə mövcud deyil. Xeyr. Bu stoisisizm deyil, bu sadəcə robotluqdur və insan təbiətinə ziddir.
Stoik olmaq həm də passivlik deyil. “Hər şeyi olduğu kimi qəbul et və əlini hər şeyin üstündən çək” deyə bir mesaj yoxdur burada. Əksinə, stoiklər çox fəal və hərəkətli insanlar olublar. Seneka Romanın ən məşğul dövlət adamlarından biri idi. Mark Aureliy isə nəhəng bir imperiyanı idarə edirdi. Onlar kənara çəkilib passiv gözləmirdilər.
Stoisisizm sənə bunu deyir: hiss et, amma hisslərin qulu olma. Ağrını hiss et, lakin o ağrının sənin bütün gününü, həftəni və ya ayını idarə etməsinə icazə vermə.
3. Epiktet: Hadisə və mühakimə
Epiktet qul idi. Sözün həqiqi və ən ağır mənasında o, başqasının mülkiyyəti idi. Lakin azad olandan sonra böyük bir fəlsəfə müəlliminə çevrildi. Və onun ən məşhur fikri çox sadə, eyni zamanda sarsıdıcıdır:
“İnsanları narahat edən hadisələr deyil, o hadisələr haqqındakı mühakimələridir.”
Yəni düşün: tıxac doğrudan da sənin problemindir, yoxsa sənin tıxac haqqında olan düşüncən? Mesaja cavab gəlməməsi sənə ağrı verir, yoxsa “cavab gəlməmişdir, deməli mənə dəyər vermir” mühakiməsi?
Epiktet burada çox incə bir fərq qoyur: xarici hadisə və sənin onun haqqında düşündüklərin. Xarici hadisə sənin əlində deyil. Amma sənin mühakimən, o hadisəyə verdiyin reaksiya tamamilə sənin əlindədir. Bu o demək deyil ki, ağrı və ya problem yoxdur. Ağrı var. Amma o ağrının üstünə əlavə bir qat əzab qoymaq, o acını böyütmək sənin öz seçimindir.
4. Seneka: Gözləntinin ağırlığı
Seneka varlı idi, siyasətçi idi, imperator Neronun müəllimi idi və sonda məhz Neronun əmri ilə özünü öldürməyə məcbur edilmişdi. Onun həyatı heç də asan deyildi. Amma Senekanın stoisisizmi kitablarda qalan bir fəlsəfə deyildi. O, bunu həqiqi həyatın ən sərt şərtlərində yaşayırdı.
Senekanın ən vacib müşahidələrindən biri qəzəb haqqındadır. O deyir ki, qəzəb əslində puç olmuş gözləntinin qaçılmaz nəticəsidir. Sən gözləyirsən ki, tıxac olmayacaq, dostun vaxtında gələcək, müdir sənin əməyini dərhal görəcək. Gözləntilərin doğrulmayanda isə dəhşətli dərəcədə qəzəblənirsən.
Amma Seneka soruşur ki, bəs əvvəlcədən gözləməsəydin? Bəs bilsəydin ki, tıxac həmişə ola bilər, dostun gecikə bilər, müdirin isə sənin zəhmətini görməyə bilər? O zaman qəzəbin də olmazdı. Çünki sənin gözləntin reallıqla üst-üstə düşərdi.
Seneka həmçinin qorxu haqqında yazır. O xatırladır ki, insanın gözlədiyi ağrı çox vaxt real ağrıdan qat-qat daha böyükdür. Beynimiz gələcəkdəki mümkün bədbəxtliyi o qədər şişirdir ki, biz hələ heç nə baş verməmiş daxilən əzab çəkirik. İmtahandan bir həftə əvvəl, iş müsahibəsindən bir gün əvvəl, həkimin qapısında gözləyərkən artıq ən pis ssenariləri yaşayırıq.
Senekanın sözü ilə desək, biz bədbəxtliyimizi iki dəfə yaşayırıq. Bir dəfə onu gözlədiyimiz zaman, bir dəfə də doğrudan baş verdikdə. Bəzən isə üç dəfə. Çünki o baş verib bitəndən sonra da onu təkrar-təkrar xatırlayıb düşünürük.
5. Mark Aureliy: Vəzifə və daxili nizam
Mark Aureliy Roma imperatoru idi. Dünyanın ən güclü adamı. Amma o, məşhur “Düşüncələr” adlı gündəliyini heç kimin oxuması üçün yazmamışdı. O kitab sadəcə olaraq onun özü ilə etdiyi intim bir söhbətdir. Özünə xatırlatmalar və daxilini yenidən nizama salmaq cəhdləri.
Mark Aureliy hər səhər oyananda özünə deyirdi ki, bu gün sən nankor, yalançı, paxıl və aqressiv insanlarla qarşılaşacaqsan. Və o, əlavə edirdi ki, bu, səni heç vaxt əsəbiləşdirməməli. Çünki o insanlar da sənin kimi bir insan olaraq doğulublar, onların da həyatlarında öz travmaları və çətinlikləri var. Sənin vəzifən bütün o insanları dəyişmək və ya cəzalandırmaq deyil. Sənin əsas vəzifən yalnız və yalnız öz reaksiyalarını idarə etməkdir.
Mark Aureliy təkbaşına dünyanı dəyişməyə çalışmırdı. O, hər gün öz daxili nizamını və sükunətini qorumağa çalışırdı. O inanırdı ki, insanın sahib olduğu yeganə həqiqi hakimiyyət yalnız öz zehninin üzərindədir.
6. Bəs bu gündəlik həyatda necə işləyir?
Gəlin konkret danışaq. Biz stoik fəlsəfəni bugünkü rəqəmsal və xaotik həyatımıza necə gətirə bilərik?
Mesaj gözləyəndə: Cavab gəlməməsi sadəcə bir faktdır. Lakin “cavab gəlmədi, deməli mənə əhəmiyyət vermir” düşüncəsi artıq sənin o fakta etdiyin əlavədir. Fakt öz-özlüyündə dəyişmir, amma əlavəni həmişə sən seçirsən.
Pul narahatlığında: Pulunun azalması bir faktdır. “Mən heç vaxt normal yaşaya bilməyəcəyəm” qorxusu isə sənin beyninin yazdığı bir ssenaridir. Gəlirini artırmaq üçün nəsə etmək sənin əlindədir. Amma qlobal iqtisadiyyatı idarə etmək yox.
İmtahan stresində: Sən sadəcə hazırlaşa bilərsən. Hazırlaşdıqdan sonra isə nəticə haqqında narahat olmaq və stress keçirmək reallıqda heç nəyi dəyişmir. O sadəcə sənə əlavə emosional yük qoyur.
Sosial müqayisədə: İnstaqramda birisi sənin istədiyin o mükəmməl həyatı yaşayır. Ya da sadəcə sənə elə görünür. Amma sən onun parıltılı həyatına baxdıqca sənin həyatında heç nə yaxşıya doğru dəyişmir.
Hər bu vəziyyətdə sən özünə o təməl stoik sualı verməlisən: bu mənim əlimdədir, yoxsa yox? Sən əlində olanla məşğul olmalısan. Qalanını isə buraxmağı öyrənməlisən.
7. Sakinliyin qiyməti
Stoiklərin həyat boyu axtardığı o son məqsəd ataraksiya idi. Yəni pozulmaz daxili sakinlik. Amma bir şeyi bilmək lazımdır ki, bu sakinlik heç də hər şeyin mütləq şəkildə yaxşı olduğu, problemsiz bir rahatlıq deyil. Bu, hər şey pis gedəndə və ətrafındakı dünya dağılanda belə daxili nizamını qoruya bilmək bacarığıdır.
Bəs bu asandır? Xeyr. Heç bir stoik bunu asan adlandırmayıb.
Mark Aureliy hər səhər özünə xatırlatma yazırdı, çünki bunu unutmaq çox asandır. Seneka gecələr gününü nəzərdən keçirirdi, harada səhv etdiyini dəftərinə yazırdı. Epiktet isə bunu şagirdlərinə hər gün təkrar-təkrar xatırladırdı. Stoisisizm bir dəfə kitabdan oxunub bitən bir şey deyil. Bu, gündəlik, səbirli və fasiləsiz bir məşqdir.
Sən ağrını aradan qaldıra bilməzsən. Amma sən həmin ağrının qulu olmağı istədiyin an dayandıra bilərsən.
Nəticə: Nəzarət və azadlıq
Stoik fəlsəfə sənə heç vaxt “heç nə hiss etmə” demir. O sənə “hər ağrıya lal kimi tab gətir” də demir. O, çox daha sadə, amma çox daha dərin bir şey deyir.
Sən bu dünyada hər şeyi nəzarət etmək istəyirsən. Amma reallıq budur ki, əksər şeylər sənin nəzarətində deyil. Və sən bu acı həqiqəti qəbul etdiyin anda, o daim səni boğan daxili gərginliyin böyük bir hissəsi qəfildən aradan qalxır.
Bu, bəlkə də mükəmməl bir sakinlik deyil. Amma kifayət qədər böyük bir azadlıqdır. O qədər böyük bir azadlıq ki, sən hər gəlişigözəl hadisənin, hər gecikən mesajın və hər tıxacın sənin gününü məhv etməsinə bir daha icazə vermirsən.