15. Adəm, Həvva, “mitoxondrial Həvva” və elmin sərhədi
Bu bölmə dini inancı sübut və ya təkzib etmək üçün deyil. Məqsəd hansı iddianın biologiya tərəfindən test edilə bildiyini ayırmaqdır.
15.1. Genetikanın test edə bildiyi iddia
Əgər iddia belədirsə:
Bir neçə min il əvvəl dünyada yalnız bir kişi və bir qadın vardı və bütün müasir insanların bütün genetik müxtəlifliyi yalnız həmin cütlüyün bioloji nəslindən yaranıb,
bu, genom məlumatları ilə test edilə bilər. Mövcud insan variasiyası yaxın keçmişdə növlərin yalnız iki reproduktiv fərddən keçdiyi modeli dəstəkləmir. İnsan genomunda eyni anda çoxsaylı qədim allel xətlərinin qalması və populyasiya ölçüsü modelləri daha böyük əcdad populyasiyalarını tələb edir.
2023-cü ildə bir metod təxminən 930-813 min il əvvəl çox sərt qədim bottleneck və təxminən 1,280 “effective breeding individuals” təklif etdi 24. Bu nəticə maraqlıdır, amma həm metod, həm şərh haqqında elmi müzakirə var. Üstəlik effective population size real baş sayı deyil və 1,280 rəqəmi “yalnız 1,280 insan yaşayırdı” demək deyil.
Hətta bu ən sərt model belə yaxın tarixli iki nəfərlik başlanğıc modeli deyil.
15.2. “Mitochondrial Eve” Həvva demək deyil
Mitoxondrial DNT əsasən ana xətti ilə ötürülür. Bu gün yaşayan insanların mtDNA xətləri geriyə izlənəndə hamısının ortaq bir maternal xətt nöqtəsi tapılır. Populyar mediada buna “Mitochondrial Eve” deyilir. Müasir qiymətlər onu təxminən yüz minlərlə il əvvəl Afrikaya yerləşdirir; konkret yaş modelə görə dəyişir 36.
Bu qadın:
- öz dövründə yaşayan yeganə qadın deyildi;
- bütün genomumuzun yeganə anası deyil;
- mütləq “ilk Homo sapiens qadını” deyil;
- Y-xromosom üzrə ortaq paternal əcdadla eyni vaxtda yaşamaya bilər.
Sadəcə bu günə qədər qırılmadan gələn bir xüsusi maternal xəttin ən son ortaq əcdadıdır.
Təsəvvür et ki, minlərlə qadın yaşayır, amma bəzi qadınların yalnız oğlan uşaqları olur və onların mtDNA xətti sonradan dayanır. Minlərlə nəsildən sonra bir qadının maternal xətti hamıda qalan xəttə çevrilə bilər. Bu, digər qadınların sənin əcdadın olmadığı demək deyil. Onların DNT-si autosomlarda başqa yollarla qala bilər.
15.3. Dinlə təkamül mütləq ziddirmi?
Bu artıq teoloji interpretasiyadan asılıdır. Bəzi dini yanaşmalar yaradılış mətnlərini literal bioloji tarix kimi qəbul edir. Bu halda müasir təkamül biologiyası ilə konkret ziddiyyətlər yarana bilər.
Başqa teoloji yanaşmalar Adəm və Həvvanı mənəvi, arxetipik, simvolik və ya daha böyük insan populyasiyası daxilində xüsusi dini rol daşıyan şəxslər kimi şərh edir. Bu yanaşmalar təkamüllə başqa cür münasibət qurur.
Elm “Allah bunu təkamül vasitəsilə etdi” və ya “heç bir ilahi məqsəd yoxdur” iddialarını genomdan oxuya bilmir. Elm daha dar sual verir: bioloji populyasiyalar necə dəyişib və hansı sübut qalır?