8. Tək insan növü olmamışıq: Neandertallar, Denisovanlar və digər budaqlar
Bu gün küçədə gördüyün hər insan, görünüşündən, dilindən və mənşəyindən asılı olmayaraq, eyni növə aiddir: Homo sapiens. Bu vəziyyət o qədər adi görünür ki, insan ailəsində həmişə yalnız bir növün yaşadığını düşünmək asandır. Keçmiş isə tam başqa mənzərə göstərir. Əgər təxminən 70 min il əvvəl Avrasiyanın xəritəsini görə bilsəydik, bir ərazidə Neandertalların, başqa ərazidə Denisovanlarla əlaqəli qrupların, daha uzaqda Homo erectus-un gec qollarının və müxtəlif adalarda başqa Homo populyasiyalarının izlərini görə bilərdik. Homo sapiens bu dünyaya boş səhnəyə daxil olmadı. O, artıq başqa insanlarla dolu bir planetə yayıldı.
Bu gün Yer üzündə yaşayan bütün insanlar Homo sapiens-dir. Bu, insan tarixinin tipik vəziyyəti deyil. Pleistosenin böyük hissəsində bir neçə insan qrupu eyni vaxtda yaşayırdı. Homo erectus-un gec populyasiyaları, Neandertallar, Denisovanlar, Homo floresiensis, Homo luzonensis və başqa qruplar insan ağacının müxtəlif budaqlarını təmsil edir.
8.1. “Arxaik insan” nə deməkdir?
“Arxaik” gündəlik dildə “geri qalmış” kimi səslənə bilər, amma paleoantropologiyada bu mənada istifadə edilmir. Sadəcə müasir Homo sapiens-dən əvvəlki və ya ona paralel bəzi Homo populyasiyalarını təsvir edən texniki termindir.
8.2. Neandertallar kim idi?
Neandertallar əsasən Avropa və Qərbi Asiyada yüz minlərlə il yaşayıb, təxminən 40 min il əvvəl ayrıca populyasiya kimi yoxa çıxıblar.
Onların anatomiyası soyuq mühitlə uyğunlaşan qısa və möhkəm bədən, geniş döş qəfəsi, iri burun sahəsi və fərqli kəllə forması ilə xarakterizə olunur. Beyin həcmləri orta hesabla kiçik deyildi; bəzi nümunələrdə müasir insan ortalamasından böyükdür. Beyin həcmini birbaşa “ağıllılıq” balı kimi oxumaq isə düzgün deyil.
Arxeologiya Neandertalların mürəkkəb daş texnologiyası, ovçuluq, yapışdırıcı maddələr, od istifadəsi və bəzi simvolik davranışlara malik olduğunu göstərir. Onları “yarı heyvan mağara adamı” kimi göstərən XIX-XX əsr stereotipi elmi mənzərəni təhrif edir.
8.3. Denisovanlar: əvvəl genom, sonra üz axtarışı
Denisovanların hekayəsi elmin necə dəyişdiyinə gözəl nümunədir. 2010-cu ildə Sibirdəki Denisova mağarasından kiçik bir barmaq sümüyünün DNT-si analiz edildi. Genom Neandertal və müasir insandan fərqli qədim insan qrupunu göstərdi 13.
Yəni alimlər əvvəlcə onların genomunu “tanıdılar”, sonra fosil və coğrafi izlərini genişləndirməyə başladılar. Denisovan mənşəli DNT bu gün xüsusilə Okeaniya və bəzi Asiya populyasiyalarında qalır. Bu, onların vaxtilə Asiyada geniş yayıldığını göstərən genetik izdir.
8.4. Denny: anası Neandertal, atası Denisovan
2018-ci il nəticəsi insan təkamülü dərsliklərinin ən güclü səhnələrindən biridir. Denisova 11 adlı sümük parçasından genom çıxarılanda fərdin birinci nəsil Neandertal-Denisovan övladı olduğu göstərildi 14.
Anası Neandertal, atası Denisovan idi. Atanın genomunda da daha əvvəlki Neandertal qarışığının izi vardı. Bu tapıntının mənası yalnız “qədim insanlar seks edirdi” deyil. Daha dərin nəticə budur: anatomik olaraq fərqlənmiş və yüz minlərlə il ayrı tarix yaşamış insan qrupları qarşılaşdıqda reproduktiv olaraq tam baryerlə ayrılmamışdı.
8.5. Növ sərhədi burada niyə çətinləşir?
Əgər Neandertal və Homo sapiens uşaq sahibi ola bilirdisə, “ayrı növ” necə deyirik? Bioloji növ anlayışı real təbiətdə həmişə tam sərhəd deyil. Yaxın növlər arasında məhdud hibridləşmə başqa heyvanlarda da olur.
Taksonomiya təbiətin özünün ad etiketləri deyil. İnsanların müşahidə edilən variasiyanı təşkil etmək üçün yaratdığı modellərdir. Neandertalın ayrıca növ, yoxsa Homo sapiens daxilində yarımnöv kimi təsnifi terminoloji müzakirə ola bilər; əsas empirik fakt dəyişmir: onlar uzun müddət fərqli təkamül tarixinə malik populyasiyalar idi və aralarında gen axını baş verdi.