16. İnsan niyə bu qədər zorakıdır? Təkamül bizi müharibəyə məhkum edibmi?
İnsan təkamülü haqqında danışıb müharibə sualına toxunmamaq çətindir. Eyni növ bir tərəfdən yad insanı xilas etmək üçün həyatını riskə ata, digər tərəfdən heç tanımadığı insanı yalnız başqa qrupa aid olduğu üçün öldürə bilər. Tarixi oxuduqda bu ziddiyyət daha da böyüyür: kollektiv əməkdaşlıq olmadan heç bir şəhər, xəstəxana, universitet və ya elm sistemi mövcud ola bilməzdi, amma eyni kollektiv koordinasiya ordular, repressiya aparatları və soyqırımlar da yarada bilir. Bunun cavabını “insan yaxşıdır” və ya “insan vəhşidir” kimi bir cümləyə salmaq mümkün deyil. Təkamül bizə davranış repertuarı verib, mədəniyyət və institutlar isə həmin repertuarın hansı hissəsinin nə vaxt güclənəcəyini dəyişir.
İnsan tarixini oxuyanda paradoks görünür. Eyni növ həm uşaq xəstəxanası qurur, həm soyqırım edir; həm yad insan üçün qan verir, həm başqa qrupun üzvünü sırf identitetinə görə öldürür.
“İnsan təbiətən vəhşidir” bu paradoksun yalnız yarısını görür.
16.1. Primat mirası
Şimpanzelərdə qrup sərhədlərinin patrulu, qonşu qruplarla aqressiv qarşılaşmalar və bəzi hallarda ölümcül koalisiya hücumları müşahidə olunur. 1997-2018 uzunmüddətli məlumatlarını analiz edən iş qrupdaxili sosial bağların təhlükəli qruplararası qarşılaşmalarda kollektiv iştirakla əlaqəli olduğunu göstərdi 25.
Bu, insan müharibəsinin “şimpanzedən birbaşa qaldığı” demək deyil. Şimpanze və bonobo davranışları özləri də fərqli ekoloji və sosial sistemlərdə böyük variasiya göstərir.
Amma koalisiya, status, qrupdaxili bağ və qruplararası rəqabət üçün təkamül tariximizdə qədim komponentlər ola biləcəyini göstərir.
16.2. Aqressiyanın iki tipi
Wrangham insan aqressiyasını iki geniş kateqoriyaya ayırmağı təklif edir 26:
- reaktiv aqressiya: ani qəzəb, impulsiv zorakılıq;
- proaktiv aqressiya: planlı, koalisiya şəklində, məqsədyönlü zorakılıq.
İnsanlarda gündəlik reaktiv aqressiya bəzi primatlarla müqayisədə daha aşağı ola bilər, amma təşkilatlanmış proaktiv aqressiya üçün çox böyük koalisiya qabiliyyəti var.
Bu fikir mübahisəsiz son həqiqət deyil, amma “aqressiya”nı tək bir xüsusiyyət kimi danışmamağın faydasını göstərir.
16.3. Əməkdaşlıq da eyni dərəcədə insan təbiətidir
İnsan körpəsi uzun müddət asılıdır. Ovçuluq, qida paylaşımı, xəstəlik dövründə qayğı, kollektiv müdafiə, bilik ötürülməsi və uşaq böyütmə uzun təkamül tarixində əməkdaşlığa böyük üstünlük verə bilərdi.
İnsan yalnız yaxın qohumla deyil, tanımadığı insanlarla da böyük miqyasda əməkdaşlıq edə bilir. Qanun, pul, şirkət, universitet, ordu və internet kimi sistemlər milyonlarla yad insanın koordinasiyasını mümkün edir.
Ovçu-toplayıcı cəmiyyətlərdə hekayəçilik haqqında araşdırma sosial normaları ötürən hekayələrin əməkdaşlıqla əlaqəli ola biləcəyini göstərib 27. Mədəniyyət biologiyanın üstünə əlavə olunan “dekorasiya” deyil; insan davranışını formalaşdıran əsas təkamül güclərindən biridir.
16.4. Müharibə “genetik proqram” deyil
İnsanların müharibə edə bilməsi ilə müharibənin qaçılmaz olması fərqli şeydir. Ölümcül zorakılıq dərəcələri cəmiyyətlər və dövrlər arasında çox dəyişir. Dövlət qurumları, hüquq, sosial norma, iqtisadi şərait, resurs təzyiqi, ideologiya, liderlik və texnologiya aqressiyanın hansı miqyasda ifadə olunmasını kəskin dəyişə bilər.
Biologiya bizə potensial verir. Mədəniyyət və institutlar həmin potensialın istiqamətini dəyişir. Bu dərslikdən “insan pisdir” nəticəsi yox, daha narahatedici və daha ümidverici nəticə çıxır:
İnsan həm çox böyük əməkdaşlıq, həm də çox böyük koalisiya zorakılığı üçün qurulmuş son dərəcə sosial primatdır.
17. Beyin, dil və “müasir davranış”: insanı nə vaxt insan edən nə oldu?
İkiayaqlılığın milyonlarla il qədim, Homo sapiens anatomiyasının isə təxminən 300 min ildən çox qədim olduğunu gördük. Bəs “bizim kimi düşünən insan” nə vaxt yarandı? Bu sual daha çətindir, çünki düşüncə fosilləşmir.
17.1. Beyin həcmi kifayət deyil
Neandertalların beyin həcmi müasir insanlardan kiçik deyildi. Buna görə yalnız kub santimetr ölçərək dil, abstraksiya və yaradıcılıq haqqında qərar vermək olmaz.
Beynin daxili təşkilatı, inkişaf tempi, sinir şəbəkələrinin bağlantısı və bədənlə qarşılıqlı münasibəti önəmlidir. Bunların çoxunu fosildən birbaşa görmək çətindir.
17.2. Davranış arxeologiyası
Simvolik davranış üçün istifadə olunan sübutlara bunlar daxildir:
- boya və oxra istifadəsi;
- muncuq və bədən bəzəkləri;
- həkk olunmuş naxışlar;
- uzaq məsafəli xammal mübadiləsi;
- xüsusi dəfn davranışı;
- mürəkkəb kompozit alətlər;
- mağara və daşüstü təsvirlər.
Bir vaxt “behavioral modernity”nin Avropada təxminən 40-50 min il əvvəl birdən başladığı düşünülürdü. Afrika arxeologiyası isə bir çox komponentin daha qədim və mərhələli tarixini göstərdi.
Buna görə “bir gün insanın beyni açıldı və mədəniyyət başladı” modeli zəifdir. Davranış paketləri müxtəlif populyasiyalarda yaranıb, itə və yenidən yarana bilərdi.
17.3. Dil nə vaxt yarandı?
Dil fosilləşmədiyi üçün dəqiq tarix vermək mümkün deyil. Səs aparatı anatomiyası, FOXP2 kimi genlər, eşitmə strukturları, sosial və arxeoloji mürəkkəblik dolayı ipuclarıdır.
Neandertallarda insanabənzər FOXP2 variantlarının olması “onlar bizim kimi dil danışırdı”nı sübut etmir, amma dili yalnız son Homo sapiens-ə aid sadə yenilik kimi göstərməyi də çətinləşdirir.
Ən ehtiyatlı mövqe budur: dil qabiliyyəti çox güman bir neçə bioloji və mədəni komponentin uzun təkamülü nəticəsində yaranıb. “İlk söz filan tarixdə deyildi” tipli konkret tarix hazırda elmi olaraq mümkün deyil.