22. Termin lüğəti
Adaptasiya — müəyyən mühitdə reproduktiv uğuru artıran irsi xüsusiyyət və ya proses.
Allele — genetik lokusun alternativ variantı.
Ancient DNA (aDNA) — qədim bioloji materialdan əldə olunan DNT.
Arxaik insan — müasir Homo sapiens-dən əvvəlki və ya paralel bəzi Homo populyasiyalarına verilən geniş termin.
Bipedalizm — əsas hərəkət formasında iki ayaq üzərində yerimə.
Bottleneck — populyasiya ölçüsünün kəskin azalması nəticəsində genetik müxtəlifliyin azalması.
Clinal variasiya — xüsusiyyət və ya allel tezliyinin coğrafiya boyunca tədricən dəyişməsi.
Denisovan — Neandertallara yaxın, Asiyada yaşamış və genomu ilk dəfə Denisova mağarasından müəyyən edilmiş qədim insan qrupu.
Effective population size (Ne) — real baş sayı ilə eyni olmayan, genetik drift və müxtəliflik əsasında populyasiyanın təkamül davranışını ifadə edən model parametri.
Eumelanin — qəhvəyi-qara piqmentasiya və UV qorunması ilə əlaqəli melanin tipi.
Fitness — müəyyən mühitdə genlərin gələcək nəsillərə ötürülməsi baxımından reproduktiv uğur.
Fosil — keçmiş canlıların qorunmuş qalıqları və ya izləri.
Gene flow — populyasiyalar arasında reproduktiv əlaqə nəticəsində gen variantlarının hərəkəti.
Genetic drift — xüsusilə kiçik populyasiyalarda allel tezliklərinin təsadüfi dəyişməsi.
Genetik əcdad — genom hissələrinin hansı tarixi genealogik-populyasiya xətlərindən gəldiyini ifadə edən anlayış.
Hominid — Hominidae ailəsinin üzvü; insan, şimpanze, bonobo, qorilla və oranqutanlar daxil olmaqla böyük insanabənzər meymunlar.
Hominin — insan qoluna, şimpanze-bonobo xəttindən ayrıldıqdan sonra bizə daha yaxın təkamül xəttinə aid qrup.
Homo sapiens — bu gün yaşayan yeganə insan növü.
Introgression — bir populyasiya və ya növdən digərinə hibridləşmə və sonrakı geri cütləşmələr vasitəsilə DNT keçməsi.
Melanin — dəri, saç və gözdə piqmentasiyada rol oynayan biopolimerlər qrupu.
Mozaik təkamül — müxtəlif anatomik və funksional xüsusiyyətlərin eyni sürətlə deyil, fərqli vaxtlarda dəyişməsi.
Mutasiya — DNT ardıcıllığında yeni dəyişiklik.
Neandertal — əsasən Avropa və Qərbi Asiyada yaşamış, Homo sapiens ilə qarışmış qədim insan qrupu.
Növ — biologiyada müxtəlif kriteriyalarla müəyyən edilən təkamül vahidi; fosil qruplarda sərhədlər daha çətin ola bilər.
Paleoantropologiya — insan və yaxın təkamül qohumlarının fosil və arxeoloji tarixini araşdıran sahə.
Population structure — populyasiyalar arasında allel tezliklərində tarix və coğrafiyaya bağlı statistik struktur.
Primat — lemurlardan insanlara qədər Primates dəstinin üzvü.
Radiometrik tarixləndirmə — radioaktiv izotopların parçalanmasından istifadə edərək material və geoloji hadisələrin yaşını qiymətləndirən metodlar.
Təbii seçmə — irsi variasiyanın reproduktiv uğura təsiri nəticəsində variant tezliklərinin nəsillər boyunca sistemli dəyişməsi.
UV / ultrabənövşəyi radiasiya — günəş spektrinin görünən işıqdan daha qısa dalğa uzunluqlu hissəsi; dəri biologiyası və vitamin D sintezində mühüm rol oynayır.
23. Özünü yoxla: 20 sual
- İnsanla şimpanze arasındakı münasibəti “baba-nəvə” deyil, hansı model daha düzgün izah edir?
- Primat və hominin eyni anlayışdırmı?
- Təkamüldə fərd dəyişir, yoxsa populyasiya?
- Təbii seçmə ilə genetik drift arasındakı əsas fərq nədir?
- Niyə təkamülü nərdivan kimi çəkmək yanlışdır?
- Laetoli izləri bizə nəyi birbaşa göstərir?
- Niyə ikiayaqlılığın böyük beyindən əvvəl gəldiyini deyirik?
- Australopithecus niyə “yarım insan, yarım meymun” kimi təsvir edilməməlidir?
- Dmanisi-nin insan təkamülündə iki əsas əhəmiyyəti nədir?
- Denisovanlar ilk olaraq əsasən hansı tip sübutla müəyyən edildi?
- Denny tapıntısı təkamül ağacı haqqında hansı sadə modeli zəiflədir?
- Jebel Irhoud fosilləri niyə “ilk müasir insan birdən yarandı” modelinə uyğun gəlmir?
- “Pan-Afrika mənşəyi” nə deməkdir?
- Out of Africa niyə tək miqrasiya hadisəsi deyil?
- Müasir qeyri-afrikalılarda Neandertal DNT-si nəyi sübut edir?
- Dəri rəngi ilə UV arasında əsas trade-off nədir?
- Niyə “Afrika = bir genetik irq” səhvdir?
- Genetic ancestry və race arasındakı fərq nədir?
- Mitochondrial Eve niyə öz dövründə yeganə qadın deyildi?
- İnsan zorakılığını yalnız biologiya ilə izah etmək niyə natamamdır?
24. Cavab açarı: əsas ideyalar
- Budaqlanan ortaq əcdad modeli.
- Xeyr. Primat daha geniş qrupdur; hominin insan budağına daha dar termindir.
- Populyasiya nəsillər boyunca dəyişir.
- Seçmədə variantın reproduktiv təsiri sistematik rol oynayır; drift təsadüfi tezlik dəyişməsidir.
- Çünki çoxlu paralel və nəsli kəsilmiş budaq olub, üstəlik bəzi budaqlar arasında gen axını baş verib.
- 3.66 milyon il əvvəl homininlərin iki ayaq üzərində yeriməsini.
- Erkən ikiayaqlı homininlərin beyinləri hələ böyük deyildi.
- O özünəməxsus qədim hominindir və mozaik xüsusiyyətlər daşıyır.
- Erkən Homo-nun Afrikadan çox erkən çıxdığını və erkən Homo-da böyük variasiya olduğunu göstərir.
- Qədim genom/DNT.
- Budaqların ayrıldıqdan sonra heç vaxt qarışmaması modelini.
- Üz və beyin forması kimi müasir xüsusiyyətlərin müxtəlif vaxtlarda formalaşdığını göstərir.
- Homo sapiens-in Afrika qitəsi daxilində bir neçə əlaqəli populyasiyanın uzunmüddətli tarixindən formalaşması ehtimalı.
- Həm erkən Homo, həm də Homo sapiens müxtəlif vaxtlarda dəfələrlə çıxıb.
- Homo sapiens və Neandertalların reproduktiv qarışmasını.
- Yüksək UV-də qorunma ilə aşağı UV-də vitamin D sintezi arasındakı balans.
- Afrika daxilində çox böyük genetik və fenotipik müxtəliflik var.
- Ancestry genetik-populyasiya tarixidir; race sosial-tarixi kateqoriyadır və sərt bioloji alt-növ sərhədi deyil.
- MtDNA yalnız bir maternal xətti izləyir; digər qadınların xətləri mtDNA baxımından sönə bilər, amma onlar yenə genealogik və autosomal əcdad ola bilər.
- Çünki davranış biologiya, mədəniyyət, institut, resurs, norma və fərdi qərarların qarşılıqlı məhsuludur.
Redaksiya qeydi. Bu mətn elmi konsensusu sadələşdirərək izah etməyə çalışır, amma qəti olmayan nöqtələri qəti fakt kimi təqdim etmir. Paleoantropologiya sürətlə dəyişən sahədir: yeni fosil, yeni tarixləndirmə və yeni qədim genom bəzi budaqların yerini dəyişə bilər. Buna görə ən sağlam bilik “bütün növ adlarını əzbərləmək” deyil, sübut növlərini və hansı nəticənin nə qədər güclü olduğunu başa düşməkdir.