1. Sualı düzgün qoymaq: “insan haradan gəldi?” nə deməkdir?
“İnsan haradan gəldi?” sualının bir neçə fərqli mənası ola bilər. Bioloq üçün bu sual Homo sapiens-in hansı əvvəlki populyasiyalardan, hansı genetik və anatomik dəyişikliklər vasitəsilə formalaşması deməkdir. Arxeoloq üçün davranış, alət, od, miqrasiya və mədəniyyət tarixidir. Filosof üçün şüurun və özünüdərkin mənşəyi ola bilər. Dindar üçün yaradılış və mənəvi status məsələsi ola bilər.
Bu dərslik əsasən bioloji və arxeoloji mənşə sualına cavab verir. “Niyə kainat var?”, “Allah varmı?”, “həyatın mənası nədir?” kimi metafizik suallar elmi metodun ölçə bildiyi kateqoriyaya avtomatik daxil olmur. Elm müşahidə edilə bilən nəticələri olan hipotezləri sınaqdan keçirir.
Məsələn, “insan və şimpanzenin ortaq əcdadı olubmu?” elmi sualdır. Genomları müqayisə etmək, fosil tarixini yoxlamaq, molekulyar saat modelləri qurmaq mümkündür. “Bu təkamül prosesinin arxasında ilahi məqsəd varmı?” isə eyni metodla həll edilən sual deyil. Bu fərqi əvvəldən saxlamaq vacibdir. Yoxsa biologiya ilə teologiya bir-birinə aid olmayan iddialar üstündə dalaşdırılır.
1.1. Elm “keçmişi görməyibsə” necə bilir?
İnsan təkamülü ilə bağlı tez-tez belə etiraz eşidilir: “Heç kim altı milyon il əvvəl orada olmayıb. Onda bunu necə bilirlər?”
Elm yalnız hadisəni canlı görməklə işləmir. Cinayət yerində də hadisənin özünü görməyən ekspert qan, barmaq izi, güllənin trayektoriyası və DNT-dən hadisənin ən yaxşı izahını qurur. Geologiya, astronomiya və təkamül biologiyasının böyük hissəsi eyni məntiqlə işləyir: keçmiş hadisələr indiki dünyada iz qoyur.
İnsan təkamülü üçün bu izlər beş böyük kateqoriyaya bölünür:
- fosillər və skelet anatomiyası;
- ayaq izləri və arxeoloji artefaktlar;
- geoloji və radiometrik tarixləndirmə;
- müasir genomların müqayisəsi;
- qədim DNT və proteomika.
Bu sübut xətləri bir-birindən asılı deyil. Fosil bizə bədənin formasını, daş alət davranışı, geologiya yaşı, genom isə qohumluq əlaqəsini göstərə bilər. Ən güclü nəticələr bu müxtəlif metodların eyni ümumi tarixə yaxınlaşdığı nöqtələrdə yaranır.
Möhkəm konsensus: Homo sapiens təbiətin ayrıca, bioloji qohumluğu olmayan kateqoriyası deyil. Biz primatlar daxilində yerləşən böyük insanabənzər meymun qoluyuq və digər canlılarla ümumi əcdad paylaşırıq. Müasir tam genom müqayisələri insan-şimpanze xəttinin ayrılmasını təxminən 5.5-6.3 milyon il əvvələ yerləşdirən modellər verir 1. Bu tarix “bir gün iki növ yarandı” demək deyil. Populyasiyaların ayrılması uzun prosesdir və genetik lokusların fərqli tarixləri ola bilər.
2. Ən vacib terminlər: primat, meymun, ape, hominid, hominin
İnsan təkamülü haqqında qarışıqlığın böyük hissəsi terminlərdən başlayır.
2.1. Primat nədir?
Primatlar (Primates) məməlilər daxilində böyük bioloji dəstədir. Buraya lemurlar, lorilər, tarsierlər, Yeni Dünya və Köhnə Dünya meymunları, gibbonlar, oranqutanlar, qorillalar, şimpanzelər, bonobolar və insanlar daxildir.
Primatlarda geniş yayılmış xüsusiyyətlərə tutmağa uyğun əllər, nisbətən çevik barmaqlar, qarşıya baxan gözlər və stereoskopik görmə, sosial həyatın mürəkkəbliyi, uzun uşaqlıq dövrü və bədən ölçüsünə nisbətən inkişaf etmiş beyin daxildir. Bunların heç biri bütün primatlarda eyni səviyyədə deyil, amma ümumi təkamül tarixini əks etdirən xüsusiyyət paketidir.
İnsan primatdır. Bu fikir bənzətmə deyil, taksonomik təsnifatdır.
2.2. “Meymun” sözü niyə problem yaradır?
Azərbaycan dilində “meymun” sözü gündəlik dildə çox geniş işlənir. İngilis dilində isə “monkey” və “ape” fərqli qrupları bildirir. Şimpanze, qorilla və insan “ape”, yəni insanabənzər meymunlar qoluna daxildir. İnsan quyruqlu “monkey” qrupundan deyil.
Buna görə “biz meymunuq?” sualına iki səviyyədə cavab vermək olar:
- gündəlik dildə “meymun” dedikdə şimpanze və ya makaka nəzərdə tutulursa, xeyr, insan şimpanze deyil;
- bioloji təsnifatda insan Hominoidea, yəni insanabənzər meymunlar üstailəsinə daxildir.
Daha dəqiq cümlə belədir: İnsan primat və böyük insanabənzər meymundur.
2.3. Hominid və hominin fərqi
Hominid (Hominidae) böyük insanabənzər meymunlar ailəsinin üzvüdür. İnsan, şimpanze, bonobo, qorilla və oranqutan bu ailəyə daxildir. Hominin (Hominini) isə insan qoluna, yəni şimpanze və bonobo xəttindən ayrıldıqdan sonra insanlara daha yaxın olan nəsil xəttinə aid termin kimi işlədilir. Sahelanthropus, Ardipithecus, Australopithecus və Homo növləri bu kontekstdə hominin sayılır.
Sadə yaddaş qaydası:
Hominid böyük ailədir. Hominin bizim budaqdır.
2.4. Növ nədir və niyə fosillərdə qarışıqdır?
Biologiyada növ anlayışının bir neçə tərifi var. Yaşayan heyvanlarda reproduktiv izolyasiya kimi meyarlar tətbiq edilə bilər. Fosillərdə isə həmin canlıların cütləşib-cütləşmədiyini birbaşa müşahidə edə bilmirik. Ona görə paleoantropoloqlar kəllə, diş, çənə, skelet proporsiyaları, zaman və coğrafiyanı müqayisə edir.
Bu səbəbdən “neçə insan növü olub?” sualının tam və dəyişməz cavabı yoxdur. Bəzi fosillərin ayrıca növ, bəzilərinin eyni növ daxilində variasiya olub-olmaması mübahisəlidir. Dmanisi fosilləri kimi tapıntılar erkən Homo daxilində gözləniləndən böyük anatomik variasiya göstərib və növ sərhədləri haqqında müzakirəni gücləndirib 11.
Bu, elmin zəifliyi deyil. Əksinə, kateqoriyaların təbiətə uyğun olub-olmadığını yeni məlumat gəldikcə yenidən yoxlamaq elmi metodun normal hissəsidir.
3. Təkamül əslində necə işləyir?
Təkamülü başa düşmədən insan təkamülünü adlar siyahısına çevirmək asandır. Ona görə əvvəl mexanizmi quraq.
3.1. Təkamül fərdin çevrilməsi deyil
Şimpanze ömrü boyu yaşayaraq insana çevrilmir. İnsan da başqa növə “çevrilmir”. Təkamül populyasiyada nəsillər boyunca irsi variantların tezliyinin dəyişməsidir.
Hər nəsildə mutasiyalar yaranır. Cinsi çoxalmada genlər yenidən qarışır. Fərdlər eyni genetik variantlara malik olmur. Sonra dörd əsas proses bu variasiyanın gələcəyini dəyişir:
Mutasiya. DNT-də yeni dəyişikliklərin əsas mənbəyidir. Mutasiyaların çoxu neytral və ya çox kiçik təsirlidir, bəziləri zərərli, nadir hallarda isə müəyyən mühitdə faydalı ola bilər.
Təbii seçmə. İrsi xüsusiyyət bir mühitdə sağ qalmaq və çoxalmaq ehtimalını artırırsa, həmin variant nəsillər ərzində arta bilər. “Təbiət qərar verir” ifadəsi yalnız metaforadır. Şüurlu seçim yoxdur.
Genetik sürüklənmə. Xüsusilə kiçik populyasiyalarda gen tezlikləri sırf təsadüf nəticəsində dəyişə bilər. Bir variant faydalı olmadığı halda da geniş yayıla, başqa variant isə təsadüfən itə bilər.
Gen axını. Populyasiyalar arasında insanlar köçüb uşaq sahibi olduqda genlər də populyasiyalar arasında hərəkət edir. İnsan tarixində bu, istisna yox, çox geniş yayılmış hadisədir.
3.2. Təkamülün məqsədi yoxdur
İnsan beyninin ən güclü meyllərindən biri məqsəd axtarmaqdır. Buna görə “meymun niyə insana çevrilmək istəmədi?” kimi sual intuitiv görünür. Amma təkamülün son hədəfi Homo sapiens deyil.
Timsahın insan olmaması uğursuzluq deyil. Bakteriyanın beyni olmadığı üçün “aşağı səviyyəli” canlı sayılması təkamül baxımından mənasızdır. Əgər orqanizm öz mühitində çoxala bilirsə, onun xətti davam edir.
Təkamül ağacında yaşayan bütün uclar müasirdir. Bugünkü şimpanze qədim canlı deyil. O da bizim kimi milyonlarla il təkamül edib.
3.3. “Ən uyğun olan yaşayır” nə deməkdir?
“Survival of the fittest” ifadəsi çox vaxt “ən güclü yaşayır” kimi anlaşılır. Biologiyada fitness əsasən müəyyən mühitdə reproduktiv uğur deməkdir.
Kiçik, zəif görünən bir fərd daha çox sağlam övlad buraxırsa, təkamül mənasında daha yüksək fitness göstərə bilər. Bəzən aqressiya üstünlük verir, bəzən əməkdaşlıq, bəzən xəstəlik müqaviməti, bəzən müəyyən qidanı həzm etmək qabiliyyəti.
Bu, insan davranışını “hər şey genetikdir” şəklində izah etmir. İnsanlarda mədəniyyət özü də davranışı dəyişən və nəsildən-nəslə ötürülən informasiya sistemidir.
3.4. Təkamül ağacdır, amma insan tarixində bəzən şəbəkəyə çevrilir
Klassik filogenetik ağacda bir populyasiya iki qola ayrılır və budaqlar uzaqlaşır. Lakin insan tarixində Neandertal, Denisovan və Homo sapiens kimi ayrılmış qruplar sonradan yenidən qarşılaşıb gen mübadiləsi edib 13,14,15,16.
Ona görə insan təkamülü üçün daha yaxşı metafora bəzən budaqlanan çay sistemidir: qollar ayrılır, uzaqlaşır, bəzi yerlərdə yenidən birləşir.