4. Sübut qutusu: fosil, yaş, DNT və arxeologiya necə bir-birini yoxlayır?
İnsan təkamülünü qəbul etmək üçün hər fosilin adını bilmək lazım deyil. Əsas sual budur: elm keçmiş haqqında nəticəni necə qurur?
4.1. Fosil anatomiyası
Kəllədə beyin qutusunun həcmi, qaşüstü çıxıntılar, üzün irəli çıxması, dişlərin ölçüsü, foramen magnum-un mövqeyi, çanağın forması, bud sümüyünün bucağı, ayağın quruluşu kimi detallar hərəkət, qidalanma və qohumluq barədə məlumat verir.
Məsələn, kəllənin altındakı onurğa beyninin keçdiyi böyük dəlik, foramen magnum, daha aşağı və mərkəzi mövqedədirsə, başın dik gövdə üzərində daşınması ilə uyğun ola bilər. Çanaq və diz anatomiyası isə ikiayaqlılığı daha güclü qiymətləndirməyə imkan verir.
4.2. Ayaq izləri
Fosil skelet “bu bədən belə yeriyə bilərdi” deyir. Ayaq izi isə “bu canlı həmin anda belə yeriyirdi” tipli daha birbaşa davranış sübutudur.
Tanzaniyadakı Laetoli izləri 3.66 milyon il əvvələ aiddir. Site G izləri ikiayaqlılığın ən aydın erkən dəlillərindəndir. 2021-ci ildə yenidən təhlil edilən Site A izləri həmin vaxt eyni ərazidə fərqli ayaq və yeriş quruluşuna malik ən azı iki hominin taksonunun ola biləcəyini göstərdi 4.
Bu bir cümlə insan təkamülündə vacib dərs verir: eyni zamanda yalnız bir “insan əcdadı” yaşamırdı. Müxtəlif budaqlar yanaşı mövcud ola bilərdi.
4.3. Tarixləndirmə
“Bu sümük 300 min yaşındadır” nəticəsi görünüşə əsasən verilmir. Müxtəlif material və zaman diapazonu üçün müxtəlif metodlar var:
- radiokarbon əsasən son on minilliklər üçün;
- argon-argon və kalium-argon vulkanik qatlar üçün;
- uran seriyası;
- elektron spin rezonansı;
- optik stimullaşdırılmış lüminessensiya;
- paleomaqnetizm və stratigrafiya.
Ən yaxşı tarixlər bir neçə metod və geoloji kontekstlə qarşılıqlı yoxlanır. Məsələn Şərqi Afrikadakı Omo I Homo sapiens fosilinin minimum yaşı vulkanik kül qatlarının geokimyəvi uyğunlaşdırılması ilə 233 min ildən daha qədim göstərilib 7.
4.4. Müasir DNT
Canlı insan, şimpanze, qorilla və digər primatların genomları müqayisə edildikdə ortaq mutasiyalar və fərqlər qohumluq ağacı qurmağa imkan verir. 2025-ci ildə daha tam “telomere-to-telomere” böyük meymun genomları insan-şimpanze ayrılmasına 5.5-6.3 milyon il diapazonunda model qiyməti verdi 1.
Burada “insan şimpanze ilə 99% eynidir” tipli populyar cümlələrə ehtiyatla yanaşmaq lazımdır. Faiz hesabı hansı regionların müqayisə edildiyindən, insert/delesiyaların necə sayıldığından və struktur variasiyanın daxil edilib-edilməməsindən asılıdır. Əsas nəticə faiz deyil: genomun quruluşu və ardıcıllıq oxşarlıqları insanı digər böyük meymunlarla eyni filogenetik ağaca yerləşdirir.
4.5. Qədim DNT
Qədim DNT paleoantropologiyada inqilab etdi. Bir vaxt yalnız sümüyün formasına baxaraq qohumluq təxmin edilirdi. İndi bəzi qədim sümüklərdən birbaşa genom çıxarmaq mümkündür.
2010-cu ildə Denisova mağarasındakı barmaq sümüyündən əldə olunan genom əvvəllər tanınmayan qədim insan qrupunu, Denisovanları, müəyyənləşdirdi 13. 2018-ci ildə isə eyni mağaradan bir sümük parçasının sahibi olan yeniyetmənin Neandertal anası və Denisovan atası olduğu göstərildi 14.
Bu, “bəlkə qarışmışdılar” səviyyəsində fikir deyil. Birinci nəsil hibridin genomu tapılıb.